धातुः: छो
मूलधातुः: छो
धात्वर्थः: छेदने
गणः: दिवादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: छ्यति
अनुबन्धादिविशेषः: ओकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

छो  (अर्थः)  छेदने
( छ्यति चच्छौ, चच्छतुः, ) इत्यादि सर्वं श्यतिवत् अत्र "अभ्यासविकारेष्वपवादा नोत्सर्गान् विधीन् बाधन्ते' इति "दीर्घात्'' इत्यन्तरङ्गेणापि तुका ऽभ्यासह्रस्वबाधात् कृते तस्मिन् "छे च'' इति तुक् पूर्वं तु तुक्यभ्यासस्यानच्त्वाद्ध्रस्वो न स्यात् "अभ्यासविकारेषु' इति परिभाषायामपवादग्रणहणमुत्सर्गग्रहणञ्च बाधकमात्रस्य बाध्यमात्रस्य चोपलक्षणं न तु सामान्य विशेषैकमात्रपरमित्युक्तम् ( चिच्छासति ) इत्यत्र यथा"अभ्यास विकारेषु' इत्यनेन "दीर्घात्'' इति तुक् ह्रस्वत्वे न बाधते तथा "छे च'' इति तुगपि "सन्यतः'' इति इत्वं न बाधते इति परत्वात्कृते तस्मिन्तुक् ( चाच्छायते ) इत्यत्रापि पूर्ववद्दीर्घलक्षणात्तुकः पूर्वं ह्रस्वत्वे ह्रस्वलक्षणेऽपि तुगित्ववद्दीर्घत्वं न बाधते इति दीर्घे कृते "दीर्घात्'' इति तुक् ( छाया ) "माच्छाससिसूभ्यो य''  इति यः इक्षूणां छाया ( इक्षुच्छायम्, ) "छाया बाहुल्ये'' इति छायान्तस्य तत्पुरुषस्य अनञ्चकर्मधारयस्य नपुंसकत्त्वे ह्रस्वत्वम् नञ्कर्मधारये तु ( अच्छाया, परमच्छाया ) इति, इह बाहुल्यं पूर्वपदार्थधर्मः तच्च छायाहेतुभूतानामिक्ष्वादीनामनेकत्वम् अन्यथा "विभाषा सेनासुराच्छायाशालानिशानाम्'' इति नपुंसकत्वविकल्पः, इक्षोः छाया ( इक्षुच्छायम्, इक्षुच्छाया ) इति 38

छो  छेदने 
 - छ्यति  छ्यतः  चच्छौ  अपचाच्छायते  चिच्छासति  छाया  छात्वा छित्वा  अवच्छितम् अवच्छातम्  40

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“छो छेदने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> <a href="#foot_krm03">3</a> छायकः-यिका, <a href="#foot_krm04">4</a> छायकः-यिका, <a href="#foot_krm05">5</a> चिच्छासकः-यिका, <a href="#foot_krm06">6</a> चाच्छायकः-यिका;</li> <li> छाता-त्री, छाययिता-त्री, चिच्छासिता-त्री, चाच्छायिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> छ्यन्-न्ती, छाययन्-न्ती, चिच्छासन्-न्ती;</li> <li> -- छास्यन्-न्ती-ती, छाययिष्यन्-न्ती-ती, चिच्छासिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- -- छाययमानः, छाययिष्यमाणः, --चाच्छायमानः, चाच्छायिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm08">8</a> काष्ठच्छाः-काष्ठच्छौ-काष्ठच्छाः;</li> <li> -- -- <a href="#foot_krm09">9</a> <a href="#foot_krm10">10</a> छितम्-छितः-छितवान् छायितः, चिच्छासितः, चाच्छायितः-तवान्;</li> <li> छातम्-छातः-छातवान् छायितः, चिच्छासितः, चाच्छायितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm11">11</a> काष्ठच्छः, <a href="#foot_krm12">12</a> छायः, <a href="#foot_krm13">13</a> काष्ठप्रच्छायः, <a href="#foot_krm14">14</a> प्रच्छः, छायः, चिच्छासुः, <a href="#foot_krm15">15</a> चाच्छः;</li> <li> छातव्यम्, छाययितव्यम्, चिच्छासितव्यम्, चाच्छायितव्यम्;</li> <li> छानीयम्, छायनीयम्, चिच्छासनीयम्, चाच्छायनीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm16">16</a> छेयम्, छाय्यम्, चिच्छास्यम्, चाच्छाय्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> ईषच्छानः-दुश्छानः-सुच्छानः;</li> <li> -- -- छायमानः, छाय्यमानः, चिच्छास्यमानः, चाच्छाय्यमानः;</li> <li> छायः, छायः, चिच्छासः, चाच्छायः;</li> <li> छातुम्, छाययितुम्, चिच्छासितुम्, चाच्छायितुम्;</li> <li> छातिः-छितिः, <a href="#foot_krm18">18</a> आच्छा-छायना, चिच्छासा, चाच्छाया;</li> <li> छनम्, छायनम्, चिच्छासनम्, चाच्छायनम्;</li> <li> छात्वा-छित्वा, छाययित्वा, चिच्छासित्वा, चाच्छायित्वा;</li> <li> <a href="#foot_krm19">19</a> प्रच्छाय, प्रच्छाय्य, प्रचिच्छास्य, प्रचाच्छाय्य;</li> <li> <a href="#foot_krm20">20</a> छायम्२, छात्वा २, छित्वा २,छायम्२, छाययित्वा २, चिच्छासनम् २, चिच्छासित्वा २, चाच्छायम् २;</li> <li> चाच्छायित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm21">21</a> इति यप्रत्ययः। </li> <li>छ्यति, छायते वा इति छाया = प्रतिरूपम्।]] छाया, <a href="#foot_krm22">22</a> इति गक्प्रत्ययः। </li> <li>छ्यति इति छागः = अजः।]] छागः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (५७७)</li> <li id="foot_krm02">02 => (४-दिवादिः-११४६। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[१। ‘आदेच उपदेशेऽशिति’ (६-१-४५) इत्यात्वे, ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं णप्रत्यये, घञि, णमुलि च बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[२। णौ परतः आत्वे, ‘शाच्छासाह्वाव्यावेपां युक्’ (७-३-३७) इति पुगपवादः युगागमः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[३। सनि, ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वे, ‘अभ्यासविकारेषु बाध्याबाधकभावो नास्ति’ (परिभाषा-६८) इति वचनात् पूर्वं ह्रस्वः। अनन्तरं ‘सन्यतः’ (७-४-७९) इतीत्वे, तुकि, श्चुत्वे चिच्छासकः इति रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[४। अत्रापि, अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकभावाभावेन पूर्वमभ्यासह्रस्वे, ‘दोर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इति दीर्घे, ‘दीर्घात्’ (६-१-७५) इति तुकि श्चुत्वे चाच्छायकः इति रूपम्। एवं यङन्ते सर्वत्र प्रक्रिया बोध्या।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[५। शतरि, आत्वाभावे, ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति विकरणप्रत्यये श्यनि, ‘ओतः श्यनि’ (७-३-७१) इति ओकारस्य लोपे रूपम्। स्त्रियाम्, ‘शपूश्यनो- नित्यम्’ (७-१-८१) इति नित्यं नुम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[६। आत्वे, ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्मण्युपपदे क्विपि रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [पृष्ठम्०५४७+ २७]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[१। ‘शाच्छोरन्यतरस्याम्’ (७-४-४१) इति तकारादौ किति प्रत्यये परतः इत्वविकल्पः। तेन रूपद्वयम्। एवं, क्तिनि, क्त्वाप्रत्यये च ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[२। ‘आतोऽनुपसर्गें कः’ (३-२-३) इति कर्मण्युपपदे कः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[३। ‘श्याऽऽद्व्यधाश्रु--’ (३-१-१४१) इति कर्तरि णप्रत्यये युगागमः।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[४। उपसर्गसमभिव्याहारात्, कप्रत्ययाभावे, ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि युगागमे रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[५। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः। आकारलोपः।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[६। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४), ‘न धातुलोप--’ (१-१-४) इति सूत्रस्य प्रत्याख्यानपक्षे, अकारस्य पृथगल्लोपे ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यकारमात्रस्य लुकि, अकारलोपस्य स्थानिवद्भावेन, अजाद्यार्धधातुकङित्परकत्वात् ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपे रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[७। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति, ‘ईद्यति’ (६-४-६५) इति आकारस्य ईकारे गुणः।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[८। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[९। ‘आतश्चोपसर्गें’ (३-३-१०६) इति स्त्रियां भावादावङ्।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[१०। ‘अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो ल्यब् बाधते’ (परिभाषा-५५) इति वचनात् पूर्वं ल्यबादेशः। तादिकित्प्रत्ययपरकत्वाभावात् वैकल्पिकमित्त्वं न प्रवर्तते।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [पृष्ठम्०५४८+ २५]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[१। ‘माच्छाससिसूभ्यो यः’ [द। उ। ८-१२]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[२। ‘छापूञ्खडिभ्यो गक्’ [द। उ। ३-६९]</li></ul>

छो (छो॒ छेदने - दिवादिः - अनिट्)
ल्युट् = छानम्
अनीयर् = छानीयः - छानीया
ण्वुल् = छायकः - छायिका
तुमुँन् = छातुम्
तव्य = छातव्यः - छातव्या
तृच् = छाता - छात्री
क्त्वा = छात्वा / छित्वा
ल्यप् = प्रच्छाय
क्तवतुँ = छातवान् / छितवान् - छातवती / छितवती
क्त = छातः / छितः - छाता / छिता
शतृँ = छ्यन् - छ्यन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

छो छोदने
- अवच्छ्यति  अवाच्छात् अवाच्छासीत्  अवच्छाययति  छितः, छातः  माछाससि (उ0 4109) इति यः-छाया  कृविघृष्वि (उ0 456) इति छविः  छापूखडिभ्यो गक् (द0 उ0 369) गक्-छागः  कम्बलादौ छगलः  37

CAta {% a. (f. ता) %} 1. Cut, divided; 2. thin, emaciated, feeble, (pp. of छो q.v.).


छाता (chAtA)

L R Vaidya

Kridanta Forms