| YouTube Channel

छागः (chAgaH)

 
Apte Hindi
Hindi
छागः
पुं*
 - -
"बकरा बकरी, "
छागः
पुं*
 - -
मेष राशि
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
छागः,
पुं,
स्त्री,
 (छायते छिद्यते देवबलये इति ।छो + “छापूखडिभ्यः कित् ।” उणां । १ । १२४ ।इति गन् ।) पशुविशेषः । तत्पर्य्यायः ।वस्तः २ छगलकः ३ अजः ४ स्तुभः ५ । इत्य-मरः । २ । ९ । ७६ ॥
छगः ६ छगलः ७छागलः ८ तभः ९ स्तभः १० शुभः ११ । इतितट्टीका ॥
लघुकामः १२ क्रयसदः १३ वर्करः१४ पर्णभोजनः १५ लम्बकर्णः १६ भेनादः १७वुक्कः १८ अल्पायुः १९ शिवाप्रियः २० । इतिशब्दरत्नावली ॥
अवुकः २१ मेध्यः २२ पशुः२३ पयस्वलः २४ । तन्मांसगुणाः । लघ्रुत्वम् ।स्निग्धत्वम् । नातिशीतत्वम् । रुचिबलपुष्टि-दातृत्वम् । निर्द्दोषत्वम् । वातपित्तनाशित्वम् ।मधुरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
शुक्रधातु-साम्यकारित्वम् । बृंहणत्वम् । स्निग्धत्वम् ।मृदुत्वम् । अनभिष्यन्दित्वम् । नात्युष्णत्वञ्च ।इति राजवल्लभः ॥
* ॥
छागपोतमांसगुणाः । लघु-त्वम् । शीतत्वम् । प्रमेहनाशित्वञ्च ॥
तृण-चारिछागस्य मांसगुणः । ईषल्लघुत्वम् । बल-दातृत्वञ्च ॥
तन्मूत्रगुणाः । कटुत्वम् । उष्णत्वम् ।रूक्षत्वम् । नाडीविषार्त्तिप्लीहोदरकफश्वास-गुल्मशोफनाशित्वम् । लघुत्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
“छागलो वर्करश्छागो वस्तोऽजश्छेलकः शुभः ।छागमांसं लघु स्निग्धं स्वादुपाकं त्रिदोषणुत् ॥
नातिशीतमदाहि स्यात् स्वादु पीनसनाशनम् ।परं बलकरं रुच्यं बृंहणं बलवर्द्धनम् ॥
अजाया अप्रसूताया मांसं पीनसनाशनम् ।शुष्ककासेऽरुचौ शोषे हितमग्नेश्च दीपनम् ॥
अजासुतस्य बालस्य मांसं लघुतरं स्मृतम् ।हृद्यं ज्वरहरं श्रेष्ठं सुखादु वलदं भृशम् ॥
मांसं निष्कासिताण्डस्य छागस्य कफकृद्गुरु ।सोतःशुद्धिकरं वल्यं मांसदं वातपित्तनुत् ॥
वृद्धस्य वातलं रूक्षं तथा व्याधिमृतस्य च ।ऊर्द्ध्वजत्रुविकारघ्नं छागमुण्डं रुचिप्रदम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(एतन्मांसं पितॄणां तृप्तिकरत्वात् श्राद्धाय देयम् ।यथाह याज्ञवल्क्यः । १ । २५८ ।“मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः ॥
”छागमांसेन पितॄणां षण्मासान् यावत्तूप्तिः ।यथाह मनुः । ३ । २६९ ।“षण्मासान् छागमांसेन पार्षतेन च सप्त वै ॥
”भोजराजेन युक्तिकल्पतरौ एतत्परीक्षोक्ता ।यथा, --“नक्षत्राणां विभेदेन नराणान्तु गणत्रयम् ।तेषां शुभाय निर्द्दिष्टं पशुवस्तत्रयं बलौ ।ये कृष्णाः शुचयश्छागाः पशबोऽन्ये तथैव च ।देवजातिभिरुत्सृज्यास्ते सर्व्वार्थोपसिद्धये ॥
ये पीता हरिता वापि नरजातेरुदीरिताः ।ये शुक्लाश्च महान्तो वा रक्षोजातेः शुभप्रदाः ॥
यो मोहादथवाज्ञानाद्बलिमन्यं प्रयच्छति ।वध एव फलं तस्य नान्यत् किञ्चित् फलं भवेत् ॥
”एतस्य पशोर्लक्षणादिकं विशेषतो बृहत्संहि-तायाम् ६५ अध्याये उक्तम् । यथा, --“छागशुभाशुभलक्षण-मभिधास्ये नवदशाष्टदन्तास्ते ।धन्याः स्थाप्या वेश्मनिसन्त्याज्याः सप्तदन्ता ये ॥
दक्षिणपार्श्वे मण्डल-मसितं शुक्लस्य शुभफलं भवति ।ऋष्यनिभकृष्णलोहित-वर्णानां श्वेतमपि शुभदम् ॥
स्तनवदवलम्बते यःकण्ठेऽजानां मणिः स विज्ञेयः ।एकमणिः शुभफलकृ-द्धन्यतमा द्वित्रिमणयो ये ॥
मुण्डाः सर्व्वे शुभदाःसर्व्वसिताः सर्व्वकृष्णदेहाश्च ।अर्द्धासिताः सितार्द्धाधन्याः कपिलार्द्धकृष्णाश्च ॥
विचरति यूथास्याग्रेप्रथमं चाग्भोऽवगाहते योऽजः ।स शुभः सितमूर्द्धा वामूर्द्धनि वा टिक्किका यस्य ॥
सपृषतकण्ठशिरा वातिलपिष्टनिभश्च ताम्रदृक् शस्तः ।कृष्णचरणः सितो वाकृष्णो वा श्वेतचरणो यः ॥
यः कृष्णाण्डः श्वेतोमध्ये कृष्णेन भवति पट्टेन ।यो वा चरति सशब्दंमन्दञ्च स शोभनश्छागः ॥
ऋष्यशिरोरुहपादोयो वा प्राक् पाण्डुरो ऽपरे नीलः ।स भवति शुभकृच्छागःश्लोकश्चाप्यत्र गर्गोक्तः ॥
”कुट्टकः कुटिलश्चैव जटिलो वामनस्तथा ।ते चत्वारः श्रियः पुत्त्रा नालक्ष्मीके वसन्ति ते ॥
अथाप्रशस्ताः खरतुल्यनादाःप्रदीप्तपुच्छाः कुनखा विवर्णाः ।निकृत्तकर्णा द्विपमस्तकाश्चभवन्ति ये चासिततालुजिह्वाः ॥
वर्णैः प्रशस्तैर्मणिभिश्च युक्तामुण्डाश्च ये ताम्रविलोचनाश्च ।ते पूजिता वेश्मसु मानवानांसौख्यानि कुर्व्वन्ति यशः श्रियञ्च ॥
”)