| YouTube Channel

चैत्र (caitra)

 
शब्दसागरः
English
चैत्र
m.
 (-त्रः)
1. The month Chaitra or Cheyte, (March-April.)
2. One
of the ranges of mountains dividing the continent into portions
or Varshas: see वर्ष.
3. A Bauddha or Jaina religious mendicant.
4. The son BUDHA by CHITRA.
n.
 (-त्रं)
1. A monument erected to
the dead, a column or block of wood, a tree, &c. so considered.
2.
2. A small temple.
E.
 चित्रा the star, or चित्र wonderful, &c. affix
अण्, or चि-ष्ट्रन् ।
Capeller Eng
English
चैत्र
m.
N.
 of a month in spring.
Yates
English
चैत्र (त्रः) 1.
m.
 The month
Chaitra.
(March-April).
n.
 A monument.
Spoken Sanskrit
English
चैत्र caitra
m.
 March - April
चैत्र caitra
adj.
 same as citra or jaitra
चैत्र caitra
m.
 one of the seven ranges of mountains
चैत्र caitra
m.
 common name for any man
चैत्र caitra
m.
 Jain religious mendicant
चैत्र caitra
m.
 first lunar month of Hindu year
चैत्र caitra
m.
 6th year in the cycle of Jupiter
चैत्र caitra
m.
 son of citrA
चैत्र caitra
m.
 April
चैत्र caitra
n.
 sanctuary
चैत्र caitra
n.
 sepulchre
चैत्र caitra
m.
 one of the seven ranges of mountains
वर्ष varSa
m.
 division of the earth as separated off by certain mountain ranges [ e.g. bhAratavarSa ]
वर्षपर्वत varSaparvata
m.
 one of the mountainous ranges supposed to separate the varSas or divisions of the earth from each other
चैत्र caitra
m.
 son of citrA
चित्रेश citreza
m.
 lord of citrA
चित्रा citrA
f.
 asterism citrA
त्वाष्ट्र tvASTra
n.
 asterism citrA
चित्रा citrA
f.
 born under the asterism citrA
चित्रापूर्णमास citrApUrNamAsa
m.
 full moon standing in the asterism citrA
Wilson
English
चैत्र
m.
 (-त्रः)
1 The month Chaitra or Cheyt, (March-April.)
2 One of the ranges of mountains dividing the continent into portions or
Varṣas: see वर्ष.
3 A Bauddha or Jaina religious mendicant.
4 The son of BUDHA by CITRĀ.
n.
 (-त्रः)
1 A monument erected to the dead, a column or block of wood, a tree, &c. so
considered.
2 A small temple.
E.
 चित्रा the star, or चित्र wonderful, &c. affix अण्.
Apte
English
चैत्रः [caitrḥ], [चि ष्ट्रण्
चित्रमेव स्वार्थे अण्
चित्रायां भवः अण् वा]
N.
 of a lunar month in which the full moon stands in the constellation Chitrā (corresponding to MarchApril).
A Buddhist mendicant.
One of the seven ranges of mountains dividing the continent into Varṣas. -त्रम् A temple, monument for the dead.Comp. -आवलिः
f.
 the full-moon-day of Chaitra. -सखः an epithet of the god of love.
Apte 1890
English
चैत्रः [चि ष्ट्रण्
चित्रमेव स्वार्थे अण्
चित्रायां भवः अण् वा] 1 N. of a lunar month in which the full moon stands in the constellation Citrā (corresponding to March-April).
2 A Buddhist mendicant.
3 One of the seven ranges of mountains dividing the continent into Varṣas.
त्रं A temple, monument for the dead.
Comp.
आवलिः f. the full-moon-day of Chaitra.
सखः an epithet of the god of love.
Monier Williams Cologne
English
चैत्र
m.
N.
 of the 2nd spring month (its full moon standing in the constellation Citrā
cf.
Pāṇ.
 iv, 2, 23),
ŚāṅkhBr.
 xix, 3
KātyŚr.
Lāṭy.
Mn.
 vii, 182
MBh.
&c.
the 6th year in the cycle of Jupiter,
VarBṛS.
 viii, 8
a,
Buddh.
 or Jain religious mendicant,
L.
a common
N.
 for any man (like Deva-datta), Gauḍap. on
Sāṃkhyak.
 5 and 7
Prab.
 iii, 7/8, Sch.
Pāṇ.
 ii, 3, 29, Sch. (not in
Kāś.
 )
‘son of Citrā’,
N.
 of a son of Budha and grand father of Su-ratha,
BrahmaP.
=
 चैत्रियायण॑,
Anukr.
 on
Kāṭh.
 xxxix, 14
N.
 of two Ṛṣis,
VP.
 iii, 1, 12 and 18
one of the seven ranges of mountains (dividing the continent into Varṣas),
L.
चैत्र
n.
=
 चैत्य, a sepulchre,
L.
a sanctuary,
L.
चैत्र
mfn.
 for चित्र (B) or जैत्र (Sch.),
MBh.
 vii, 76
Monier Williams 1872
English
चैत्र चैत्र, अस्, ई, अम् (fr. चित्र and चित्रा),
made of the tree called Citra or Citrā
(अस्), m.,
N. of a spring month or the month in which the
full moon stands in the constellation Citrā (March-
April)
N. of the sixth year in the cycle of Jupiter
a Buddhist or Jaina religious mendicant
a common
N. for a man, used like Deva-datta as a general desig-
nation for any person
a metronymic (from Citrā) for
the son of Budha and grandfather of Su-ratha
one of
the seven ranges of mountains dividing the continent
into divisions or Varṣas
(ई), f., scil. पौर्णमासी,
the day of full moon in the month Caitra and the
sacrifice offered on that day
(अम्), n. a monument
erected to the dead, a column or block of wood, a
tree &c. so considered
[cf. 2. चैत्य।]
—चैत्र-
वती, f., N. of a river.
—चैत्र-सख, अस्, m. the
friend of the month Caitra, i. e. the god of love.
—चैत्रावली (°र-आव्°), f. the day of full moon in
the month Caitra.
Macdonell
English
चैत्र caitra,
m.
 N. the second spring month 🞄(March—April)
N.
-ratha,
n.
 (sc. vana) 🞄N. of Kuveraʼs forest laid out by Citraratha.
Benfey
English
चैत्र चैत्र, i. e. चित्र and चित्रा +
अ,
I.
adj.
1. Made of a tree called
citra, MBh. 7, 76.
II.
m.
 The name
of a month, March -- April, Man. 7, 182.
III.
f.
 त्री, The day of the full-moon in
this month, MBh. 12, 3691.
Apte Hindi
Hindi
चैत्रः
पुं*
 - चित्रा - अण्
एक चान्द्र मास का नाम जिसमें कि चन्द्रमा चित्रा नक्षत्र में स्थित रहता है
चैत्रः
पुं*
 - चित्रा - अण्
बौद्ध भिक्षु
चैत्रम्
नपुं*
 - -
"मन्दिर, मृतक की समाधि"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चैत्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚೈತ್ರಮಾಸ /ಚಿತ್ರಾನಕ್ಷತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯುಳ್ಳ ಮಾಸ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-२-२३)
व्युत्पत्तिः - > चित्रया युक्ता पौर्णमास्यस्मिन्
प्रयोगाः - > "फाल्गुनं वाथ चैत्रं वा मासौ प्रति यथाबलम्"
उल्लेखाः - > मनु० ७-१८२
चैत्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೌದ್ಧಭಿಕ್ಷುಕ
चैत्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುಧನ ಪತ್ನಿ ಚಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಒಬ್ಬ ಮಗ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-२५)
व्युत्पत्तिः - > चित्रायां जातः
चैत्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಪ್ತ ಕುಲಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೊಂದು
चैत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೃತನ ಗೋರಿ /ಸಮಾಧಿ
चैत्र
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ರಾನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-५३)
व्युत्पत्तिः - > चित्रायां जातः
चैत्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚೈತ್ರಮಾಸ
निष्पत्तिः - > पक्षे "अण्"
L R Vaidya
English
cEtra {% (I) m. %} 1. Name of a lunar month in which the fall moon stands in the constellation Chitrā
2. a Buddhist mendicant.
cEtra {% (II) n. %} A temple.
Bopp
Latin
चैत्र m. (a चित्र vel चित्रा s. अ) mensis Ćaitrus, Mar-
tius-Aprilis. BHAR. 1. 35.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
मधु
पु
मधु, दैत्य, चैत्र, मधुक
मधुर्दैत्यो मधुश्चैत्रो मधुकोऽपि मधु स्मृतः ॥ १० ॥
verse 1.1.1.10
page 0001
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
चैत्र Pārijātam. I, 4b soll nach Lakṣmaṇasūri auch ° = चित्रयुद्धकुशल sein.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
चैत्रो मधुश्चैत्रिकश्च वैशाखे राधमाधवौ ॥ १५३ ॥
-wordlist-
चैत्र (पुं), मधु (पुं), चैत्रिक (पुं), वैशाख (पुं), राध (पुं), माधव (पुं)
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: चैत्रः
Root: चैत्र
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
Meaning(s):
⇒ First month of the spring season (vasanta)
Shloka(s):
2|1|83|1 ► तपस्ये फल्गुनालश्च चैत्रे मौहनिको मधुः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|83|2 ► चैत्रिको मन्मथसखो वैशाखो राध उच्छुनः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|83|1 ⇢ चैत्रः (चैत्र) (पुं) ⇒ First month of the spring season (vasanta) ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
➠ 2|1|83|1 ⇢ मौहनिकः (मौहनिक) (पुं) ⇒ Epithet of Caitra ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
➠ 2|1|83|1 ⇢ मधुः (मधु) (पुं) ⇒ Epithet of Caitra ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
➠ 2|1|83|2 ⇢ चैत्रिकः (चैत्रिक) (पुं) ⇒ Epithet of Caitra ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
➠ 2|1|83|2 ⇢ मन्मथसखः (मन्मथसख) (पुं) ⇒ Epithet of Caitra ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ चैत्री
परा_अपरासंबन्धः ➡ मासः
जातिः ➡ कालः
Mahabharata
English
Caitra (“named after the nakshatra Citrā, ” name of a certain month). § 360 (Tīrthayātrāp.): III, 82, 5068 (ºśuklacaturdaśīṃ).--§ 410 (Plakshāvataraṇag.): III, 130, 10550 (māsi).--§ 759 (Ānuśāsanik.): XIII, 106, 5154 (māsaṃ, he who during the whole month of Caitra confines himself every day to one meal takes birth in a rich family, etc.)
109^5, 5376 (he who fasts on the twelfth day of the moon in the month of Caitra and for the whole day and night worships Kṛshṇa as Vishṇu attains the merit of the Pauṇḍarīka sacrifice and proceeds to devaloka).
Vedic Reference
English
Caitra is the patronymic of Yajñasena in the Kāṭhaka
Saṃhitā (xxi. 4).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चैत्रं,
क्ली,
 (चीयन्ते जीवाः स्थानात् स्थानान्तर-मनेनेति । चि + बाहुलकात् करणे त्रन् । ततःस्वार्थे अण् ।) मृतम् । देवकुलम् । इतिमेदिनी । रे, ३७ ॥
देउल इति भाषा ॥
(यज्ञ-स्थानम् । यथा, महाभारते । १ । १०९ । १३ ।“भीष्मेण धर्म्मतो राजन् ! सर्व्वतः परिरक्षिते ।बभूव रमणीयश्च चैत्रयूपशताङ्कितः ॥
”)
चैत्रः,
पुं,
 (चित्रे विचित्रे कार्य्यादौ साधुः । चित्र+ अण् ।) बुद्धभिक्षुकः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
वर्षपर्व्वतविशेषः । इति मेदिनी । रे, ३७ ॥
(यथा, हारावल्याम् ।“हिमवान् हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च ।चैत्रः कर्णी च शृङ्गी च सप्तैते वर्षपर्व्वताः ॥
”चित्रायां भवः । चित्रा + अण् ।) चित्रा-गर्भजो बुधपुत्त्रः । स सप्तद्वीपाधिपतिः सुरथ-राजपितामहः । इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
(चित्रानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यत्रसः । चित्रा +“विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्त्तिकीचैत्रीभ्यः ।”४ । २ । २३ । इति पक्षे अण् ।) मासभेदः ।स तु सौरचान्द्रभेदेन द्विविधः । तत्र मीन-राशिस्थरविकः सौरः मीनस्थरविप्रारब्धशुक्ल-प्रतिपदादिदर्शान्तश्चान्द्रः । इति मलमास-तत्त्वम् ॥
तत्पर्य्यायः । चैत्रिकः २ मधुः ३ ।इत्यमरः । १ । ४ । १५ ॥
चैत्री ४ कालादिकः ५ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
चैत्रकः ६ चित्रिकः ७ ।इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
तत्र जातफलम् ।“सत्कर्म्मशाली विनयी सुवेशोभोगी सुखी स्यान्मधुरान्नभोजी ।सत्सङ्गयुक्तो द्बिजदेवभक्तोभवेन्मनुष्यो मधुमासजन्मा ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
(चैत्रकृत्यानि तु वारुण्यशोकाष्टमी-श्रीराम-नवमी-मदनत्रयोदशी-मदनचर्द्दशीप्रभृतीनि ।एतेषां प्रकरणादिकं तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)तत्र शिवव्रतं कर्त्तव्यम् । यथा, --“चैत्रे मास्यथ माधे वा योऽर्च्चयेत् शङ्करं व्रती ।करोति नर्त्तनं भक्त्या वेत्रपाणिर्दिवानिशम् ॥
मासं वाप्यर्द्धमासं वा दश सप्त दिनानि वा ।दिनमानं युगं सोऽपि शिवलोके महीयते ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
अधुनास्य सन्न्यास इति गाजन् इति च भाषा ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चैत्र
न०
 चि--ष्ट्रण् चित्रमेव स्वार्थे अण् वा । १ देवकुले(देउल) २ मृते मेदि० ३ पुद्धभिक्षुके
पु०
 ४ वर्षाचलभेदे
पु०
 त्रिका० कुलपर्व्वतशब्दे २१२३ पृ० दर्शिते विष्णु
पु०
 वाक्ये“गोमेदश्चैव चन्द्रश्चेत्यत्र चैत्र इति पाठान्तरदर्शनात्त्रिकाण्डोक्तिः समञ्जसा । चित्रायां भवः अण् । बुधस्यकलत्रभेदचित्रायागर्भजे ५ बुधपुत्रभेदे
पु०
 ब्रह्मवै० पा०ख० । चित्रानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी अण् ङीप् चैत्री-सास्मिन् मासे पुनरण् । चित्रानक्षत्रयुक्तपौर्णमासीयुक्तेतदुपलक्षिते वा ६ चान्द्रे मासि वार्हस्पत्ये ७ वर्षभेदे८ तथाभूते अर्द्धमासे मीनस्थरविके ९ सौरचैत्रे चकार्तिकशवदे १९४८ पृ० दृश्यम् । चित्रायां भवः अण् ।१० चित्रानक्षत्रजाते
त्रि०
 स्त्रियान्तु तस्याणो लुक् ।चित्रा चित्राजातायां स्त्रियां स्त्री चित्राशब्दे दृश्यम् ।स्वार्थे क तत्रार्थे शब्रत्ना० । “फाल्गुनं वाथ चैत्रं वामासं प्रति यथावलम्” मनुः । “मीनादिस्थो रविर्येषा-मारम्भः प्रथमक्षणे । भवेत् तेऽव्दे चान्द्रमासाश्चैत्राद्याद्वादशः स्मृताः” व्यासः “चैत्रे मदोन्मादिनी” उद्वा० त० ।
Capeller
German
चैत्र
m.
 N. eines Frühlingsmonats
Mannsn.
Burnouf
French
चैत्र चैत्र
m.
 (चित्र) nom d'un mois [mars-avril].
Np. d'une des chaînes de montagnes qui séparent les वर्षस्।
Religieux mendiant. -- N. cf. चैत्य।
चैत्रक
m.
 le mois de चैत्र।
चैत्ररथ
n.
 (चित्ररथ) le jardin de Kuvera.
चैत्रावली
f.
 le jour de la pleine lune du mois de
चैत्र।
चैत्रिक
m.
 le mois de चैत्र।
Stchoupak
French
चैत्र-
m.
 2{^me^} mois du printemps (= Madhu)
a. = {%citra-
-ī- %}
f.
nuit de pleine lune au mois de C., sacrifice y afférent.