| YouTube Channel

चैतन्यः (caitanyaH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 चैतन्यः, चैतन्य-महाप्रभुः, चैतन्य-प्रभुः, कृष्णचैतन्यः, गौराङ्गमहाप्रभुः, गौडेश्वरः
noun
बङ्गालप्रान्तीयः ख्यातः वैष्णवः महात्मा।
"चैतन्यः भ्रमणं कृत्वा प्रभुलीलायाः वर्णनम् अकरोत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चैतन्यः,
पुं,
 (चेतन एव । स्वार्थे ष्यञ् ।) भगवदवतारविशेषः । तस्य प्रमाणं यथा, --“श्रुत्वा तु कलिधर्म्मांस्तान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।सर्व्वलोकहितार्थाय प्रोवाच मधुसूदनम् ॥
भविष्यति कलौ केनोपायेन धर्म्मपालनम् ।भक्तिमार्गस्थितिः कस्मात्तद्बदस्व जगद्गुरो ! ॥
श्रीभगवानुवाच ।अवतीर्णो भविष्यामि कलौ निजगणैः सह ।शचीगर्भे नवद्वीपे स्वर्धुनीपरिवारिते ॥
अप्रकाश्यमिदं गुह्यं न प्रकाश्यं वहिर्मुखे ।भक्तावतारं भक्ताख्यं भक्तं भक्तिप्रदं स्वयम् ॥
मन्मायामोहिताः केचिन्न ज्ञास्यन्ति वहिर्म्मुखाः ।ज्ञास्यन्ति मद्भक्तियुताः साधवो न्यासिनोऽमलाः ॥
कृष्णावतारकाले याः स्त्रियो ये पुरुषाः प्रियाः ।कलौ तेऽवतरिष्यन्ति श्रीदामसुवलादयः ॥
चतुःषष्टिर्महान्तस्ते गोपा द्वादश बालकाः ।धर्म्मसंस्थापनार्थाय विहरिष्यामि तैरहम् ॥
काले नष्टं भक्तिपथं स्थापयिष्याम्यहं पुनः ।कृष्णश्चैतन्यगौराङ्गो गौरचन्द्रो गौरहरिः ॥
शचीसुतः प्रभुर्गौरो नामानि भक्तिदानि मे ।गच्छन्तु भुवि ते पुत्त्रा जायन्तां भक्तरूपिणः ॥
धर्म्मसंस्थापनं काले कुर्व्वन्तु ते ममाज्ञाया ।कृष्णावतारकाले ये मद्भक्तास्तान् शृणु क्रमात् ॥
श्रीदामनामगोपालो मम रामस्य च प्रियः ।अभिराम इति ख्यातः पृथिव्यां स भविष्यति ॥
सुदामनामगोपालः श्रीमान् सुन्दरठक्कुरः ।वसुदामप्रियसखः श्रीधनञ्जयपण्डितः ॥
सुबलो मे प्रियसखो गौरीदासाख्यपण्डितः ।कमलाकरपिप्पलाइः पूर्व्वख्यातो महाबलः ॥
महाबाहुर्गोपबालः श्रीमान् साहसपण्डितः ॥
पुरुषोत्तमो वैश्यकुले स्तोककृष्णः प्रियो मम ।अर्ज्जुनः पूर्व्वदेहे यः कलौ श्रीपरमेश्वरः ॥
पूर्व्वप्रियो लवङ्गो मे कृष्णाख्यः स कलौ युगे ।श्रीधरः श्रीधरसमः पूर्व्वे श्रीमधुमङ्गलः ॥
सुबलो बलरामसखः कलौ श्रीलहलायुधः ।द्वादशैते भविष्यन्ति कलौ मद्धर्म्मरक्षणे ॥
चतुःषष्टिर्महान्तो ये स्त्रियः केचिच्च पूरुषाः ।पुरा गोपाङ्गनाः ख्याताः कलौ ताः पुरुषा भुवि ॥
यतिर्यस्मात् कलौ चाहं तदर्थे पुरुषाः स्त्रियः ।नीलाम्बरश्चक्रवर्त्ती गर्गः ख्यातो मुनिः पुरा ॥
अतिप्रिया राधिका मे श्रीगदाधरपण्डितः ।राधिकायाः प्रियांशः स श्रीगदाधरठक्कुरः ॥
मधुमती प्रियसखी श्रीनरहरिसंज्ञकः ।वृन्दा देवी प्राणसखी श्रीमुकुन्दः कलौ युगे ॥
चन्द्रावली प्राणतुल्या कविराजः सदाशिवः ।ललिता या सखी मुख्या जगदानन्दपण्डितः ॥
विशाखा या प्रियसखी श्रीदामोदरनामकः ।वनमाली कविराजः श्रीविशाखा सखी मम ॥
श्रीरघुनाथभट्टश्च रङ्गदेवी मम प्रिया ।श्रीगदाधरभट्टस्तु सुदेवी सा मम प्रिया ॥
प्रबोधानन्दविख्यातस्तुङ्गविद्या तथा प्रिया ।श्रीलराघवगोस्वामी चम्पकाख्या लता प्रिया ॥
गोस्वामी श्रीलभूगर्भ इन्दुलेस्वा तथा प्रिया ।काशिमिश्रः शशिरेखा रूपः श्रीरूपमञ्जरी ॥
श्रीसनातनगोस्वामी प्रिया श्रीरतिमञ्जरी ।श्रीरघुनाथदासः श्रीस्वरूपमञ्जरी मम ॥
द्वितीयो रघुनाथश्च श्रीरागमञ्जरी प्रिया ।श्रीलगोपालभट्टः श्री-अनङ्गमञ्जरी सखी ॥
लोकनाथः प्रेमभक्तो लवङ्गमञ्जरी सखी ।श्रीगदाधरभट्टस्तु प्रिया श्रीगुणमञ्जरी ॥
भट्टः श्रीजीवगोस्वामी योगमाया सहाथिनी ।दूती कलावती प्रेष्या श्रीगोविन्दः प्रियो मम ॥
दूती लीलावती श्रीमान् माधवः प्रीतिवर्द्धनः ।वासुघोषाभिधो दूती ममानन्दप्रदायिनी ॥
श्रीशिवानन्दभार्य्या सा मत्प्रियेन्दुमती सखी ।श्रीपरमानन्दपुरि प्रियो मे उद्धवः सखा ॥
श्रीलराघवदासस्तु धनिष्ठा मे प्रिया सखी ।शुक्लाम्बरो ब्रह्मचारी याज्ञिको ब्राह्मणः स्मृतः ॥
पण्डितो जगदीशश्च यज्ञपत्नी मम प्रिया ।आचार्य्यः श्रीलभगवान् श्रीचैतन्यप्रियांशभाक् ॥
पण्डितो गरुडः श्रीमान् गरुडो मम वाहनः ।श्रीलगोपीनाथसिंहोऽक्रूरो भक्तो मम प्रियः ॥
घोषः शङ्कर आख्यातो गुणसागररायकः ।माधवः शान्तनुमुनिर्विश्वकर्म्मा तु भास्करः ॥
वनमाली सुदामा च सार्व्वभौमो बृहस्पतिः ।प्रिया इन्दुमुखी या मे मकरध्वजविश्रुतः ॥
सिंहानन्दो लोकनाथः कविचन्द्रस्ततः परम् ।श्रीनाथो रामनाथश्च चत्वारः सनकादयः ॥
काशिमिश्रस्तु कुब्जा स्याद्रामानन्दोऽर्ज्जुनः सखा ।प्रतापरुद्रः ख्यातोऽसाविन्द्रद्युम्नो महीपतिः ॥
ठक्कुरश्च कालिदासः पुलिन्दीवनचारिणी ।शिखीचराधिका दासी मा इति ख्यातिसंयुता ॥
आचार्य्यगोपीनाथश्च रत्नावती मम प्रिया ।शार्ग्गदासः पद्मिनी स्यात् सूर्य्यो विश्वेश्वरः स्मृतः ॥
भानुमती सत्यराजो रामानन्दः कलावती ।जयश्च विजयश्चैव गोविन्दो गरुडस्तथा ॥
आचार्य्यरत्नश्चन्द्रः स्याद्ब्यासो वृन्दावनः स्मृतः ।शुकदेवा व्यासपुत्त्रो भट्टो वल्लभ ईरितः ॥
शिवानन्दोऽब्जज इव देवानन्दश्च भार्गवः ।पण्डितः श्रीजगन्नाथो दुर्व्वासा मुनिरुच्यते ॥
आचार्य्यः श्री-अनन्तश्च हरिदासस्तथैव च ।एता गोप्यो व्रजे ख्याता हृदयानन्द एव च ॥
प्रियाश्चतुःषष्टिरेते धर्म्मसंस्थापने कलौ ।एतेषां पुण्यनामानि ये स्मरन्ति दिने दिने ॥
ते प्राप्नुवन्ति मद्भक्तिं पुनन्ति भुवनत्रयम् ।मद्भक्तदासा ये मर्त्या नास्ति तेषां समः क्वचित् ॥
श्रुत्वा भगवतो वाक्यं ब्रह्मा हर्षमवाप्तवान् ।स्तौति तं देवदेवेशं नेदुर्दन्दुभयस्तदा ॥
जगुर्गन्धर्व्वप्रवरास्तुम्बुरुप्रमुखास्तदा ॥
”इत्यनन्तसंहितायां श्रीचैतन्यजन्मखण्डे सप्त-पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“यः सत्ये सितवर्णमादधदसौ श्रीशुक्लनामाभवत्त्रेतायां मखभुक् मखाख्य उचितोऽभूद्रक्तवर्णंदधत् ।यः श्यामं दधदाशु वर्णकममुं श्यामो युगे द्बापरेसोऽयं गौरविधुर्व्विभाति कलयन्नामावतारं कलौ ॥
नित्यानन्दो भक्तरूपो व्रजे यः श्रीहलायुधः ।भक्तावतार आचार्य्योऽद्वैतो थः श्रीसदाशिवः ॥
”इति गौरगणोद्देशः ॥
(अयमेव भगवांश्चैतन्यदेवो नवीनवैष्णवसम्प्र-दायविशेषस्य प्रवर्त्तकस्तत्सम्पदायैश्चोपास्येष्ट-देवत्वेनासौ परिगृहीतश्च । असौ एव वृन्दावन-रमण-श्रीकृष्णस्य पूर्णावतार इति केचित्, परैस्तुप्रामाणिकग्रन्थवचनादर्शनात् तन्न मन्यते अत-एवास्मिन् विषये पण्डितानां प्रायशो मतभेदोदृश्यते ।स तु प्रभुः (१४०७) सप्ताधिकचतुर्द्दश-शतशके कुम्भस्थे सवितरि पौर्णमास्यां तिथौशुक्रवारे प्रदोषसमये नवद्वीपाख्यनगर्य्यां प्रादु-र्बभूव । तस्मिन्नेव महामहिम्नस्तस्य भगवतोजन्मसमये चन्द्रदेवं प्रति सैंहिकेयोपरागोजातः । एतदुपलक्षीकृत्य गङ्गास्नानार्थं बहवोलोका नानादिग्देशादागत्य तत्र मिलिताः ।तदा ग्रस्तेऽपि राहुणा चन्द्रमसि भक्तजनकुमुद-बान्धवो गौरचन्द्रः समवेतलोकानां हरिसंकी-र्त्तनप्रभृतिभिर्मङ्गलाचरणैः सहशचीपूर्व्वपर्व्वता-दुदियाय । भवन्ति हि शुभसूचकानि महता-माविभूतानि । अतस्तदापि प्रसन्ना दिक्शैत्यसौगन्ध्यमान्द्यादिगुणगणाढ्यो मलयसमी-रणः प्रसन्नानि च साधु जनमनांसि समभवन् ।अस्य पिता जगन्नाथमिश्रस्तु पुरा श्रीहट्टनिवासीआसीत् । कदाचित् गङ्गास्नानार्थमेव नवद्वीप-मागत्य विप्रचक्रवर्त्तिकुलतिलकस्य नीलाम्बर-शर्म्मणः शचीनाम्नीं कन्यां परिणीतवान् ।ततो गच्छति काले अयं चैतन्यदेवः शचीगर्भेत्रयोदशमासं यावदुषित्वा जगन्नाथमिश्रस्यदशमपुत्त्रत्वेन समभवत् । अस्य पूर्व्वजो विश्वरूपोनाम जगन्नाथमिश्रस्यापरः पुत्त्र आसीत् । सतु यौवन एव ज्ञानवैराग्यविशारदो दारपरि-ग्रहमनङ्गीकुर्व्वन् पारिव्राज्यधर्म्मं समाश्रयत् ।अथ चैतन्यदेवस्य जातकर्म्मादिसं स्कारे यथा-कालं क्रमशो निवृत्ते अस्य मातामहो नीला-म्बरचक्रवर्त्ती सुलक्षणादिकमवलोक्य विश्वम्भरइति नाम्नैनमाजुहाव । शचीदेवी तु पुनः पुनःपुत्त्रधनेन वञ्चिता प्रियतममेनं कनीयांसं संसार-स्थितिदीर्घजीवनकामनया निमाइ इत्याख्ययापौरवासिनस्तु असामान्यरूपलावण्यतया परम-समादरेण गौर इत्याख्यया च आहूतवन्तः ।परं धर्म्मरसिकानां भक्तानां समाजे, शाक्य-सिंहस्य बुद्धदेव इव अस्य महाप्रभुरितिचैतन्यदेव इति च आख्या प्रसिद्धा ।अथ प्राप्ते काले चैतन्यदेवोऽयं शास्त्रसागर-पारगमशेषबुधवर्गवन्दितचरणारविन्दं महा-महोपाध्यायं गङ्गादासशर्म्माणमुपाध्यायत्वे-नाङ्गीकृत्य स्वल्पेनैव कालेन सर्व्वशास्त्रार्थ-तत्त्वज्ञः समभवत् । अस्य बुद्धिप्राखर्य्यमवगम्यतदा सर्व्व एवैनं देवांशसम्भूतममन्यन्त । अथकदाचिदयं गङ्गास्नानार्थं गत्वा तत्र वल्लभा-चार्य्यस्य लोकातीतरूपलावण्यां लक्ष्मीं नामकन्यामवलोक्य मोहित आसीत् । वल्लभा-चार्य्यस्तु एतदवगम्य स्वयमेव तां कन्यामस्मैसम्प्रददे । विवाहानन्तरमेवासौ छात्रान-ध्यापयितुं प्रवृत्तः । एतस्मिन्नेव समये बहवादिगविजयिनः पण्डिता नवद्वीपमागत्य अस्यतर्कजालैः समाच्छन्ना भग्नदर्पाश्च सन्तः प्रति-निवृत्ताः । असावपि दिग्विजिगीषया पूर्व्वादि-स्थलीं गत्वा तत्रस्थान् पण्डितान् विमोहयन्सुविमलं यशः प्राप्तवान् । एतस्मिन्नेव कालेअस्य पूर्व्वपत्नी कालधर्म्मं प्राप्ता । चैतन्यदेवस्तुतस्या विरहेण व्याकुलितोऽपि मातुरनुरोधेनैवपुनः सनातनपण्डितस्य विष्णुप्रियानाम्नीं कन्यांद्वितीयपत्नीत्वेन स्वीचकार । परं सर्व्वगुणविभू-षितायाः साक्षात् लक्ष्म्या इव लक्ष्म्या मरणा-देवासौ संसारविरक्तः श्रीवासादिभिर्भक्तवर्गै-र्मिलितो हरिभक्तिरसनिमग्न एव कालं यापया-मास । अथ कदाचित् पितृलोकोद्धारवासनयागयातीर्थं गत्वा भक्तचूडामणेः श्रीमदीश्वरपुरि-नाम्नो गोस्वामिनः सकाशात् हरिनामामृत-दीक्षां लब्ध्वात्मानं कृतकृतार्थं मत्वा च स्वदेशंप्रत्यावृत्तवान् । एतस्मिन्नवसरे पाषण्डदुराचारौदस्युप्रवरौ जगाइ माधाइ चेति प्रसिद्धौ ब्रह्म-बन्धू अन्यांश्च कुष्ठादिव्याधिपीडितान् महा-पातकिनः करुणया हरिनामदीक्षादानेनसंसारसागरात् समुद्धृत्य यवनजातीयकाजि-प्रभृतीन् वैष्णवद्वेषिणः स्वमहिम्ना दमयामास ।ततः प्रभृत्येवासौ भक्तिरसप्रधानं वैष्णवधर्म्मंप्रचारयितुमिच्छन् नित्यानन्दाद्बैताचार्य्या-दिभिर्भक्तवर्गैः सह नानाजनपदं परिभ्रमन्बहूनेव जनान् प्रेमोन्मत्तानकरोत् । अथ (१४३१)एकत्रिंशदधिकचतुर्द्दशशतशके उत्तरायण-संक्रान्त्यां संसारमायां परित्यज्य काटोयाख्य-ग्रामे केशवभारतिसकाशात् सन्न्यासधर्म्मं समा-श्रयत् । अथ नीलाचलमागत्य श्रीजगन्नाथदेवंदृष्ट्वा राज्ञः प्रतापादित्यस्य सभापण्डितं वेदान्त-शास्त्रपारदर्शिनंसार्व्वभौमं विचारेण पराजित्यवैष्णवदीक्षां प्रदत्तवान् । अथ कदाचित् गोदा-वरीतीरे भक्तवरं रामानन्दमवलोक्य सेव्य-निर्णयैर्धर्म्मालापैरात्मानं कृतकृत्यवदमन्यत ।ततोऽसौ त्रिपदी-शिवकाञ्ची-विष्णुकाञ्ची-त्रिमल्ल-प्रभृतीन् बहून् दाक्षिणात्यजनपदान् हरिप्रेम-रसेन प्लावयित्वा द्वारकातीर्थदर्शनार्थं प्रस्थितः ।तत्रैवासौ ‘कृष्णकर्णामृतं’ नाम सुप्रसिद्धवैष्णव-ग्रन्थं लब्धवान् । अतः परं पुनरेव नीलाचल-मागत्य काशीश्वरनाम्नः कस्यचिद्भक्तप्रधानस्यभवने अवस्थितवान् । अत्रेवासौ श्रीश्रीजगन्नाथ-देवस्य रथयात्रामहोत्सवे हरिसंकीर्त्तना-दिकं विधाय प्रेमोन्मादप्रलापादिभिर्भक्तिलक्षणंदर्शयामास । अथ गच्छति काले वृन्दावनंजिगमिषुर्वन्येनैव पथा व्रजन् स्वभावसारल्येनव्याघ्रादीनपि हिंस्रजन्तून् भक्तिप्रेम्णा मादयित्वावृन्दावनमुपतस्थे । तत्र स्वभक्तवृन्दावृत एवासौगोपीवल्लभश्रीकृष्णस्य विहारस्थानादिकमवलोक्यमथुरामुद्दिश्य प्रस्थितः । ततोऽस्मात् स्थानात्प्रयागगमनकाले बहून् पाषण्डानपि यव-नान् हरिभक्तान् विधाय वाराणसीमुपस्थितः ।तत्र कियत्कालमुषित्वा स्वधर्म्मं प्रचार्य्य चपुनर्नीलाचलमाजगाम । अत्रस्थ एवासौस्वप्रचारितवैष्णवधर्म्मस्य माहात्म्यं विज्ञापयितुंभक्तवृन्दाग्रगण्यान् रूपसनातनादीन् नाना-तीर्थस्थानेषु प्रेषयामास । अथ स्वभक्तै-र्मिलितो नानाविधमहोत्सवेन हरिसंकीर्त्तना-दिकं विधाय भक्तिरसस्य उत्कटकोटिमभि-गम्य विरहोन्मादादिप्रगाढभक्तिलक्षणैरन्वितआसीत् । तत एवासौ स्वभक्तगणान् कलियुगेहरिसंकीर्त्तनस्य माहात्म्यादिकं श्रावयित्वाअष्टचत्वारिंशद्वर्षवयसि कालस्य दुरतिक्रमणीय-त्वात् (१४५५) पञ्चपञ्चाशदधिकचतुर्द्दशशतशकेमानवकायं परित्यज्य अन्तर्हितवान् ॥
)