चर्षणि (carSaNi)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 चर्षणि m.
  (-णिः) A man.  कृष-अनि आदेश्च चः उणादि । मनुष्ये ।

Capeller Eng

English

 चर्षणि॑ a.
  agile,  swift,  active
 f.
  pl.
  men,  people,  w.
 
पन्च the five races of men. 

Yates

English

 चर्षणि (णिः) 2.
m.
  A man. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

चर्षणि 	-	 carSaNi 	-	 adj.
  	-	  agile
चर्षणि 	-	 carSaNi 	-	 adj.
  	-	  cultivating
चर्षणि 	-	 carSaNi 	-	 adj.
  	-	  seeing
चर्षणि 	-	 carSaNi 	-	 adj.
  	-	  swift
चर्षणि 	-	 carSaNi 	-	 adj.
  	-	  active
चर्षणि 	-	 carSaNi 	-	 f.
  	-	  people
चर्षणि 	-	 carSaNi 	-	 f.
  	-	  race
चर्षणि 	-	 carSaNi 	-	 f.
  	-	  cultivators
चर्षणि 	-	 carSaNi 	-	 f.
  	-	  men

 
   चर्षणि  carSaNi adj.
   cultivating   
   भावना  bhAvanA f.
   cultivating    
   अभिसेवन  abhisevana n.
   cultivating   
   निवेशन  nivezana n.
   cultivating    
   क्षेत्रिन्  kSetrin adj.
   cultivating land  
   क्षेत्रकर  kSetrakara adj.
   cultivating a field   
   तिलकार्षिक  tilakArSika adj.
   cultivating sesamum  [ Sesamum indicum - Bot. ]  
   विद्यानुसेविन्  vidyAnusevin adj.
   cultivating learning   
   कृष्टि  kRSTi f.
   cultivating the soil  
   कर्षण  karSaNa adj.
   cultivating the ground   
   ज्ञानावस्थित  jJAnAvasthita adj.
   engaged in cultivating wisdom  
   ज्ञाननिष्ठ  jJAnaniSTha adj.
   engaged in cultivating true knowledge   
   आसेविन्  Asevin adj.
   zealously cultivating or performing anything     
            

 
   चर्षणि  carSaNi f.
   cultivators     

Wilson

English

 चर्षणि
m.
  (-णिः) A man. 

Apte

English

चर्षणि [carṣaṇi],  a.
  [कृष् अनि आदेश्च चः Tv.] Ved.
 

Seeing,  observing.

Moving,  movable.

Swift active,  पिता कुटस्य चर्षणिः Rv.*
  1.46.4. -णिः A man
 सुवीर्याय चर्षणयो मदन्ति Rv.*
  1.184.4
 माया$श्विनौ समनक्ति चर्षणी Mb.
 *  1.3.61.f.   A disloyal woman (बन्धकी)
 स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन् Bhāg.*
  1.29.2.

Apte 1890

English

 चर्षणि a. [कृष् अनि आदेश्च चः Tv.] Ved. 1 Seeing,  observing. 
2 Moving,  moveable. 
3 Swift active,  
णिः A man. 
f. A disloyal. woman (बंधकी). 

Monier Williams Cologne

English

 चर्षणि॑ mfn.
   (√ कृष्),  ‘cultivating’,  active,  agile,  swift,  RV.
  

 (AV.   vii,  110,  2),  MBh.
   i,  726

 seeing (fr.  √ चक्ष्?),  Naigh.
  iii,  11
 Nir.
  v,  24

 चर्षणि॑ f.
  pl.
  ‘cultivators (opposed to nomads)’,  men,  people,  race,  RV.
   (प॑ञ्च च्° =
  प्° कृष्ट॑यस् (q.v.),  v,  86,  2
 vii,  15,  2
 ix,  101,  9),  AV.
   xiii,  1,  38
 BhP.
   x,  29,  2

 N.
  of Aryaman's children by Mātṛkā (progenitors of the human race),  BhP.
   vi,  6,  40 (cf.   प्र॑-,  रथ-,  वि॑-,  विश्व॑-.).

Monier Williams 1872

English

 चर्षणि चर्षणि,  इस्,  इस्,  इ (said by some to
be derived fr. कृष्
 by other native commentators
connected with rt. चक्ष्। to see,  and so probably
derived by Yāska,  who explains चर्षणि by चायितृ, 
q. v.
 other scholars connect it with rt. चर्),  Ved.
seeing,  observing
 discerning,  moving,  movable,  run-
ning,  going in a carriage,  agile,  active,  swift
 (अयस्), 
f. pl. men,  people,  race,  nation (e. g. पञ्च चर्ष-
णयस्,  the five races of men,  the five nations
 cf.
कृष्टि,  क्षिति,  जन)
 ‘beings endowed with dis-
cernment, ’ N. of the children of Aryaman and Mā-
trikā,  who are regarded in the Bhāgavata-Purāṇa as
the progenitors of the human race
 (ई),  f. a disloyal
wife
 N. of the wife of Varuṇa and mother of
Bhṛgu
 [cf. वि-च्° and विश्व-च्°।]
—चर्षणि-प्रा, 
आस्,  आस्,  अम्,  Ved. governing men or people or races
of men,  epithet of Indra.
—चर्षणी-धृत्,  त्,  त्,  त्, 
Ved. supporting or protecting men or races of men
epithet of Indra,  Mitra,  Varuṇa,  and the Viśve-devās.
—चर्षणी-धृति,  इस्,  f.,  Ved. support or protection
of men or races.
—चर्षणी-सह्,  ट्,  ट्,  ट्,  Ved. ruling
over or overpowering men
 (Sāy.) overpowering
enemies.

Macdonell

English

 चर्षणि car-ṣ-aṇí,  a.
  moving,  flowing
 active,  🞄busy f.
  pl.
  men,  folk,  people (°— generally ī).

Benfey

English

 चर्षणि चर्षणि (vb. चर्),  pl.
Men.  Chr. 292,  5. -- Rigv. i. 86. 5.
 --
 Comp.
 
विश्व-,  adj.
  active,  strenuous in
everything,  Chr. 291,  14 = Rigv. i. 64, 
14.

Shabdartha Kaustubha

Kannada

चर्षणि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜನ /ಮನುಷ್ಯ
निष्पत्तिः - > कृष (विलेखने) - "अनिः" आदेश्च चः (उ० २-१०४)
प्रयोगाः - > "अर्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणयः सुताः । यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता ॥"
उल्लेखाः - > भाग० ६-६-४२
चर्षणि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವೈರಿಣಿ /ವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಿ
प्रयोगाः - > "स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन् प्रियः पियाया इव दीर्घदर्शनः"
उल्लेखाः - > भाग० १०-२९-२
चर्षणि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವರುಣನ ಪತ್ನಿ /ಭೃಗುಮಹರ್ಷಿಯ ತಾಯಿ
प्रयोगाः - > "चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगुः पुनः"
उल्लेखाः - > भाग० ६-१८-४

Lanman

English

 carṣaṇí,  a. active,  busy
 as f. pl. busy
mortals,  men,  folk. [√car,  1159b end.]

Vedic Reference

English

 Carṣaṇi,  used in the plural,  denotes in the Rigveda^1 ‘men’
in general or ‘people, ’ conceived either as active beings^2 or as
cultivators^3 in opposition to nomads. The expression ‘king of
men’ (rājā carṣaṇīnām) is frequently found.^4 The ‘people’ are
also mentioned in connexion with war.^5 In the Atharvaveda^6
‘animals’ (paśu) and ‘men’ (carṣaṇi) are spoken of together.
For the five carṣaṇayaḥ, ^7 see Pañca Janāsaḥ.
1) Rv. i. 86,  5
 184,  4
 iii. 43,  2
iv. 7,  4
 v. 23,  1
 vi. 2,  2
 x. 180,  3, 
etc.
2) If derived from car,  ‘move, ’ which
is probable.
3) If derived from kṛṣ,  ‘plough or
‘till.’
4) Rv. iii. 10,  1
 v. 39,  4
 vi. 30,  5
viii. 70,  1
 x. 139,  1,  etc.
5) Rv. i. 55,  1
 109,  6
 iv. 31,  4
37,  8
 vi. 31,  1,  etc.
6) xiii. 1,  38.
7) Rv. v. 86,  2
 vii. 15,  2
 ix. 101,  9.
For the derivation,  see Macdonell, 
Vedic Grammar,  185,  and especially 122, 
2a (from car,  ‘move’)
 Monier Williams, 
Dictionary,  s.v. (from kṛṣ,  ‘plough’).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 चर्षणिः,  पुं,
   (कर्षतीति । कृष + “कृषेरादेश्चचः ।” पां-उणां । २ । १०३ । इति अनिःआदेश्च चः ।) जनः । यथा,  श्रीभागवते ।“स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन्प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः ॥
”मनुष्यजातिः । यथा,  --“अर्य्यम्नो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणयः सुताः ।यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता ॥
”इति श्रीभागवते । ६ । ६ । ३१ ॥
 “चर्षणयःकृताकृतज्ञानवन्तः । पश्यन्तिकर्म्मत्वेन निघण्ट्वा-दावुक्तेः । यत्र येषु आत्मानुसन्धानविशेषेणमानुषी जातिश्चोपकल्पिता । तथा च श्रुतिः ।पुरुषत्वे चाविस्तरामात्मेति ।” इति तट्टीकायांश्रीधरस्वामी ॥
 (अत्र उणादिवृत्तिकृतोज्ज्वल-दत्तेन तु “कृषेरादेश्च धः ।” इति पठित्वाधर्षणिर्बन्धकीति व्याख्यातम् ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 चर्षणि पु०
  कृष--अनि “आदेश्च चः” उणा० । मनुष्ये निध० ।“यएकश्चर्षणीनां वसूनाम्” ऋ० १ । ७ । ९ “अर्य्यम्णोमातृका पत्नी तयोश्चर्षणयः सुताः । यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता” भाग० ६ । ६ । ३१ श्लोकः,  तद्व्या-ख्यायां चर्षणयः कृताकृतज्ञानवन्तः” श्रीधरः । विचर्षणिविश्वचर्षणीत्यादिना निघण्टौ चर्षतेः पश्यतिकर्मसू-क्तत्वेन तथार्थत्वम् । अस्यायमभिप्रायः “कृषेरादेश्च चः”उणा० २ । १०३ । सूत्रे उज्ज्वलदत्तेन “आदेश्च घः” इतिप्रठित्वा धर्षणिः बधकीत्युदाहृतम् । अतश्चर्षणिनिष्प-त्तिर्निघण्टुप्रोक्तचर्षधातोरेव । सि० कौ० तु “आदेश्च चः”इति प्राठात् कृषधातोरेव तच्छब्दनिष्पत्तिरिति भेदः ।तयोर्युक्तायुक्तत्वे सुधीभिर्भाव्ये । कृदिकारान्तत्वात् स्त्रियांवा ङीप् । २ पुंश्चल्यां स्त्री “सचर्षणीनामुदगाछुचो-गृजन्” भाग० १० । २९ । ३ । वाक्यस्य चर्षणीनां पुंश्चलीनाम्इत्यर्थपरत्वं युक्तम् । मनुष्यजातिपरत्वे स्त्रिया वाङीप् । “इदनुक्ता चर्षणीधृता” ऋ० ८ । ९० । ५ । चर्षण्णी-धृताऽसुरहननद्वारेण मनुष्यजातिधारकवज्रेण” भा०

Capeller

German

 चर्षणि॑ rährig,  thätig
 f.
  Pl. Menschen, 
Leute,  Volk.

Grassman

German

 carṣaṇí,  a.,  pl. f.,  ursprünglich „wandernd“ [von car],  überall nur von lebendigen Wesen gebraucht,  und bald zur Bezeichnung aller Lebenden (Götter und Menschen),  bald zur Bezeichnung der Menschen verwandt. Im adjectivischen Gebrauche tritt die Bedeutung der Eile,  der Regsamkeit mehr hervor. Also 1〉 a.,  eilend,  regsam,  thätig
 2〉 pl. m. oder f.,  lebendige Wesen,  die Menschen und Götter umfassend
 3〉 pl. f.,  Menschen
 4〉 pl. f.,  páñca carṣaṇáyas,  die fünf Menschenstämme. — Vgl. ví-carṣaṇi u. s. w.
-ís 1〉 pitā́ {46, 4}.
-ī [V. d.] 1〉 indrāgnī {109, 5}.
-áyas 3〉 {184, 4}
 {443, 2}
 {466, 7}
 {472, 1}
 {474, 2}
 {622, 33}
 {636, 6}. _{636, 9}.
-ī́s [A. p.] 3〉 {86, 5}
 {277, 2}
 {303, 4}
 {377, 1}. — 4〉 {440, 2}
 {531, 2}
 {813, 9}.
-íbhyas [D.] 3〉 {55, 1}
 {84, 20}
 {333, 8}
 {472, 5}
 {489, 15}
 {513, 5}.
-íbhyas [Ab.] {109, 6}.
-īnā́m 2〉 ékas {463, 1}. — 3〉 kṣayati {32, 15}
 netā́ {240, 5}
 kṣáyasya {316, 8}
 vṛṣabhám {442, 8}
 {459, 1}
 {705, 4}
 vṛsabha {705, 18}
 {1006, 3}
 rā́jā jágatas 〰 {471, 5}
 {543, 3}
 samrā́jam {636, 1}
 kṣóbhaṇas {929, 1}.
-īnáam 1〉 substantivisch évais {677, 4}
 niyúdbhis {327, 4}
 cakrám {919, 9}
 von den Marutʼs: ávobhis {86, 6}
 śárdham {702, 16}. — 2〉 ékas {7, 9}
 {176, 2}
 máṃhiṣṭham {701, 1}. — 3〉 dhartā́rā {17, 2}
 {421, 2}
 hótāram {127, 2}
 {643, 7}
 {669, 17}
 samrā́jam {244, 1}
 {960, 1}
 vṛṣabhám {296, 6}
 vípras {304, 8}
 rā́jānam {393, 4}
 rā́jā {679, 1}
 rā́jānas {952, 6}
 āghóṣan {673, 4}
 kṣáyantīs {835, 5}.

Burnouf

French

 चर्षणि चर्षणि m.
  f.
  classe d'hommes,  caste [? pour
कर्षणि de कृष् labourer].

Stchoupak

French

 चर्षणि-
 a. actif,  agile 
 f.
  pl.
  population (sédentaire) 
 -ई-
f.
  épouse de Varuṇa.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.