| YouTube Channel

चय (caya)

 
शब्दसागरः
English
चय r. 1st cl. (चयते) To go to or towards, to go, to move, भ्वा-आ-सक-सेट् ।
चय
m.
 (यः)
1. An assemblage, a multitude.
2. A heap, a collection.
3.
A mound of earth, raised to form the foundation of a building.
4. A rampart or mound of earth raised from the ditch of a fort.
5. The gate of a fort.
6. Any edifice.
7. A seat, a stool.
8. A
cover, a covering.
E.
 चि to collect,
aff.
 अच्.
Capeller Eng
English
1 चय
m.
 layer, heap, pile, wall
troop, multitude,
collection.
2 चय
a.
 revenging, punishing (—°).
Yates
English
चय (यः) 1.
m.
 An assemblage
heap
mound
rampart
fort gate
edifice
seat
cover.
Spoken Sanskrit
English
चय - caya - dx [ math. ]
चय - caya -
m.
 - heap
चय - caya -
m.
 - collection
चय - caya -
m.
 - mound of earth
चय - caya -
m.
 - cluster
चय - caya -
m.
 - common increase or difference of the terms
चय - caya -
m.
 - multitude
चय - caya -
m.
 - accumulation of the humors
चय - caya -
m.
 - cover
चय - caya -
m.
 - lump
चय - caya -
m.
 - pile
चय - caya -
m.
 - amount by which each term increases
चय - caya -
m.
 - covering
चय - caya -
m.
 - heap
चय - caya -
m.
 - assemblage
चय - caya -
m.
 - accumulation of the humors
कटुपाक - kaTupAka -
adj.
 - producing acrid humors in digestion
उत्क्लेश - utkleza -
m.
 - disorder or corruption of the humors
औपसर्गिक - aupasargika -
m.
 - irregular action of the humors of the body
कोपन - kopana -
n.
 - morbid irritation of the humors of the body
छेदन - chedana -
n.
 - medicine for removing the humors of the body
अनिल - anila -
m.
 - wind as one of the humors or rasas of the body
विषमधातु - viSamadhAtu -
adj.
 - having the bodily humors unequally proportioned
क्लेदु - kledu -
m.
 - morbid combination of the three humors of the body
कोपन - kopana -
adj.
 - causing morbid irritation or disorder of the humors
कोप - kopa -
m.
 - morbid irritation or disorder of the humors of the body
कोपवैरिन् - kopavairin -
m.
 - enemy of the morbid irritation of the humors of the body
उल्ब्य - ulbya -
n.
 - excess and vitiation of any of the three humors of the body
चय - caya - dx [ math. ]
Wilson
English
चय r. 1st cl. (चयते) To go to or towards, to go, to move.
चय
m.
 (-यः)
1 An assemblage, a multitude.
2 A heap, a collection.
3 A mound of earth, raised to form the foundation of a building.
4 A rampart or mound of earth raised from the ditch of a fort.
5 The gate of a fort.
6 Any edifice.
7 A seat, a stool.
8 A cover, a covering.
E.
 चि to collect,
aff.
 अच्
Apte
English
चयः [cayḥ], [चि-अच्]
An assemblage
collection, multitude, heap, mass
चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा
Śi.*
 1.3
मृदां चयः
U.*
 2.7 a lump of clay
कचानां चयः
Bh.*
 1.5 a braid of hair
so चमरीचयः
Śi.*
 4.6
कुसुमचय, तुषारचय
&c.
A mound of earth raised to form the foundation of a building.
A mound of earth raised from the ditch of a fort.
A rampart.
The gate of a fort.
A seat, stool.
A pile of buildings, any edifice.
Stacked wood.
A cover or covering.
Arranging or keeping the sacred fire
cf.
 अग्निचय.
The amount by which each term increases, the common increase or difference of the terms (in a progression).
Apte 1890
English
चयः [चि-अच्] 1 An assemblage, collection, multitude, heap, mass
चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा Śi. 1. 3
मृदां चयः U. 2. 7 a lump of clay
कचानां चयः Bh. 1. 5 a braid of hair
so चमरीचयः Śi. 4. 60
कुसुमचय, तुषारचय &c.
2 A mound of earth raised to form the foundation of a building.
3 A mound of earth raised from the ditch of a fort.
4 A rampart.
5 The gate of a fort.
6 A seat, stool.
7 A pile of buildings, any edifice.
8 Stacked wood.
9 A cover, or covering.
10 Arranging or keeping the sacred fire
cf. अग्निचय.
11 The amount by which each term increases, the common increase or difference of the terms (in a progression).
Monier Williams Cologne
English
चय a 1. & 2. चय,
&c.
 See √ 1. & 3. चि.
1. चय
mfn.
 ‘collecting’, see वृतं-
चय
m.
 (iii, 3, 56,
Kāś.
g. वृषादि) a mound of earth (raised to form the foundation of a building or raised as a rampart),
MBh.
 iii, 11699
Hariv.
R.
Pañcat.
a cover, covering,
W.
a heap, pile, collection, multitude, assemblage,
MBh.
Hariv.
&c.
(in med. ) accumulation of the humors (cf. सं-),
Suśr.
the amount by which each term increases, common increase or difference of the terms,
Bījag.
 (cf. अग्नि-).
2. चय
mfn.
 ifc. ‘revenging’, see ऋणं-.
Monier Williams 1872
English
चय 1. चय। See under 1. चि।
चय 2. चय। See under 3. चि।
1. चय, अस्, m. stacked wood
a mound of earth
raised to form the foundation of a building
a ram-
part or mound of earth raised from the ditch of a
fort
the gate of a fort
any edifice
a seat, a stool
a cover, a covering
a heap, pile, collection, a multi-
tude, an assemblage, aggregation
the amount or
augment by which each term increases, the common
increase or difference of the terms
[cf. अग्नि-चय
cf. also Cambro-Brit. cai, ‘collection
’ Hib. scea,
‘plenty, abundance.’]
2. चय, अस्, आ, अम्, revenging, punishing.
Macdonell
English
चय cay-a,
m.
 heap
layer
mound
rampart
🞄mass
multitude.
Benfey
English
चय चय, i. e. चि + अ,
m.
1. A
heap, Mārk. P. 21, 86.
2. A mass, MBh.
3, 16426.
3. A multitude, Caurap. 34.
4. Arranged fuel, Hariv. 2161.
5. A
mound of earth, a rampart, Rām. 5, 9,
15.
--
Comp.
अग्नि-,
m.
 a funeral pile,
Rām. 3, 9, 35.
Hindi
Hindi
(पु) एक ढेर
Apte Hindi
Hindi
चयः
पुं*
 - चि - अच्
"संघात, संग्रह, समुच्चय, ढेर, राशि"
चयः
पुं*
 - चि - अच्
किसी भवन की नींव की मिट्टी का टीला
चयः
पुं*
 - चि - अच्
किले की खाई की मिट्टी का टीला
चयः
पुं*
 - चि - अच्
दुर्गप्राचीर
चयः
पुं*
 - चि - अच्
किले का द्वार
चयः
पुं*
 - चि - अच्
"तिपाई, चौकी"
चयः
पुं*
 - चि - अच्
"भवनों का समूह, विशाल भवन"
चयः
पुं*
 - चि - अच्
लकड़ियों का चट्टा
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चय - गतौ (भ्वा० आत्म० सक० से०) चयते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೊಂದು /ಪಡೆ /ಸೇರು
चय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಶಿ /ಗುಂಪು /ಸಮೂಹ
निष्पत्तिः - > चिञ् (चयने) - "अच्" (३-३-५६)
प्रयोगाः - > "चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा ततः शरीरीति विभाविताकृतिम्"
उल्लेखाः - > माघ० १-३
चय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಕಾರ /ಸುತ್ತುಗೋಡೆ
प्रयोगाः - > "चयानिवाद्रीनिव तुङ्गशृङ्गान् क्वचितुराणीव हिरण्मयानि"
उल्लेखाः - > किरा०१६-५२
चय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಕಾರದ ತಳಹದಿ /ಸುತ್ತುಗೋಡೆಯ ಅಸ್ತಿಭಾರ /ಅಡಿಪಾಯ
विस्तारः - > "चयो वप्रोऽस्य पीठभूः" - अभि० चि० ।
चय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆ
चय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಂದಕದಿಂದ ತೆಗೆದ ಮಣ್ಣಿನ ರಾಶಿ
चय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೂವು ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ತರುವುದು
विस्तारः - > "चयः समूहे प्राकारे मूलबन्धे च सङ्ग्रहे" - नानार्थर० ।
L R Vaidya
English
caya {% m. %} 1. An assemblage, a multitude, a heap, a mass, अलिनीजिष्णुः कचानां चयः Bhartr.i.5, कुसुमचयरचितशुचिवासगेहे Git.G.xi., स्फुरति चानुवनं चमरीचयः Sis.iv.60
2. a mound of earth raised to form the foundation of a building
3. a mound of earth raised from a ditch
4. a rampart
5. the gate of a fort
6. a seat, a stool
7. gathering flowers &c.
Bopp
Latin
चय m. (r. चि colligere, s. अ) cumulus, multitudo. (Cam-
bro-brit. cai collectio
hib. sceo «plenty, abundance».)
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 चय्
मूलधातुः:
 चय
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 चयते
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skra bcings pa
१) चय २) वेणि
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
प्राकारो वरणः साले चयो वप्रोऽस्य पीठभूः ॥ ९८० ॥
-wordlist-
प्राकार (पुं), वरण (पुं), साल (पुं), चय (पुं), वप्र (पुंक्ली), प्राकारपीठभू (स्त्री)
--source--
संघाते प्रकरौघवारनिकरव्यूहाः समूहश्चयः
संदोहः समुदायराशिविसरव्राताः कलापो व्रजः ।
कूटं मण्डलचक्रवालपटलस्तोमा गणः पेटकं
वृन्दं चक्रकदम्बके समुदयः पुञ्जोत्करौ संहतिः ॥ १४११ ॥
समवायो निकुरम्बं जालं निवहसंचयौ ।
जातं तिरश्चां तद्यूथं संघसार्थौ तु देहिनाम् ॥ १४१२ ॥
-wordlist-
सङ्घात (पुं), प्रकर (पुं), ओघ (पुं), वार (पुंक्ली), निकर (पुं), व्यूह (पुं), समूह (पुं), चय (पुं), सन्दोह (पुं), समुदाय (पुं), राशि (पुं), विसर (पुं), व्रात (पुं), कलाप (पुं), व्रज (पुं), कूट (पुंक्ली), मण्डल (त्रि), चक्रवाल (पुं), पटल (स्त्रीक्ली), स्तोम (पुं), गण (पुं), पेटक (त्रि), वृन्द (क्ली), चक्र (पुंक्ली), कदम्बक (क्ली), समुदय (पुं), पुञ्ज (पुं), उत्कर (पुं), संहति (स्त्री), समवाय (पुं), निकुरुम्ब (क्ली), जाल (स्त्रीक्ली), निवह (पुं), सञ्चय (पुं), जात (क्ली), यूथ (क्ली), सङ्घ (पुं), सार्थ (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
निकर
निकर, निकाय, निवह, विसर, व्रज, पुञ्ज, समूह, सञ्चय, समुदय, सार्थ, यूथ, निकुरम्ब, कदम्ब, पूग, राशि, चय, समवाय, वृन्द, सन्दोह, समाज, वितान, संहति, प्रकर, घन, ओघ, संघ, संघात, व्रात, कुल, उत्कर, पटल, पेटक, चक्र, चक्रवाल, मण्डल, जाल, जात, व्यूह, वार, स्तोम
निकरनिकायनिवहविसरव्रजपुञ्जसमूहसञ्चयाः,
समुदयसार्थयूथनिकुरम्बकदम्बकपूगराशयः ।
चयसमवायवृन्दसन्दोहसमाजवितानसंहति-
प्रकरघनौघसंघसंघातव्रातकुलोत्कराः स्मृताः ॥ ६८६ ॥
पटलं पेटकं चक्रं चक्रवालं च मण्डलम् ।
जालं जातं तथा व्यूहवारस्तोमाश्च ते स्मृताः ॥ ६८७ ॥
verse 4.1.1.686
page 0079
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चय, ङ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-आत्मं-सकं-सेट् ।) ङ, चयते । इति दुर्गादासः ॥
चयः,
पुं,
 (चीयते इति । चि + “एरच् ।” ३ । ३ ।६६ । इति कर्म्मणि अच् ।) वप्रम् । इत्यमरः ।२ । २ । ३ ॥
तत्तु प्राकारादिमृलबद्धम् । यदु-परि प्राकारो निरूप्यते सः । पगार इतिख्यात इति केचित् । इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥
दुर्गनगरे उद्धृतमृत्तिकास्तूपवद्धं यदुपरि प्राकारोनिवेश्यते । तथाचार्थशास्त्रम् । खातमुद्धृतमृदावप्रं कारयेत् तस्योपरि प्राकारमिति । इतिभरतः ॥
समूहः । (यथा माघे । १ । ३ ।“चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा ॥
”)समाहृतिः । इति मेदिनी । ये, २१ ॥
प्राकारः ।(यथा, महाभारते । ३ । १६० । ३७ ।“शैलादभ्युच्छ्रयवता चयाट्टालकशोभिना ॥
”)पीठम् । इति हेमचन्द्रः ॥
(दोषाणां सञ्चयप्रकोप-प्रशमादिषु प्रकारविशेषः । तद्यथा, --“ग्रीष्मे सञ्चीयते वायुः प्रावृट्काले प्रकुप्यति ।वर्षायां चीयते पित्तं शरत्काले प्रकुप्यति ॥
हेमन्ते चीयते श्लेष्मा वसन्ते च प्रकुप्यति ।प्रायेण प्रशमं याति स्वयमेव समीरणः ॥
शरत्काले वसन्ते च पित्तं प्रावृडृतौ कफः ।”“चयकोपशमान् दोषा विहाराहारसेवनैः ।समानैर्यान्त्यकालेऽपि विपरीतैर्विपर्य्ययम् ॥
”इति पूर्व्वखण्डे द्बितीयेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥
शोथः । यथा, --“कटुतैलान्वितैर्लेपात् सर्पनिर्म्मोकभस्मभिः ।चयः शाम्यति गण्डस्य प्रकोपः स्फुटति द्रुतम् ॥
”इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे व्रणशोथाधिकारे ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चय गतौ
भ्वा०
 आ०
सक०
 सेट् । चयते अचयिष्ट चेये ।
चय
पु०
 चि--भावकर्म्मादौ अच् । १ समूहे । २ वप्रे ३ प्राकारमूलबन्धने । यदुपरि प्राकारो निरूप्यते प्राकारमूलस्थितवैदिकेति यावत् । तथा चार्थशास्त्रम् । “खातमुद्धृतमृदा वप्रं कारयेद् तस्यीपरि प्राकारमिति” पगारइति गौडभाषा । ४ परिखोद्धृतमृत्स्तूपे । तत्र-समूहे “स्फुरति चानुबनं चमरीचयः” । “निल-येषु नक्तमसिताश्मनाञ्चयैः” “चयस्त्विषामित्यवधा-रितं पुरः” इति च माघः । वप्रे “चयाट्टालकशोभिना”भा० व० १६ ० अ० । ५ अग्न्यादेश्चयने संस्कारभेदे । “यज्ञांश्चसचयानलान्” हरिवं० ४१ अ० । ६ पुष्पादेः समाहरणे७ पीठे मेदि० । चये कुशलः आकर्षा० कन् । चयकचयनकुशले
त्रि०
 ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“चय गतौ”@} 2 चायकः-यिका, चायकः-यिका, चिचयिषकः-षिका, चाचयकः-यिका
चयिता-त्री चाययिता-त्री, चिचयिषिता-त्री, चाचयिता-त्री
-- चाययन्-न्ती, चाययिष्यन्-न्ती-ती
-- चयमानः, चाययमानः, चिचयिषमाणः, चाचय्यमानः
चयिष्यमाणः, चाययिष्यमाणः, चिचयिषिष्यमाणः, चाचयिष्यमाणः
3 प्रचत्-प्रचतौ-प्रचतः
-- -- 4 आचयितम्-तः, चायितः, चिचयिषितः, चाचयितः-तवान्
चयः, 5 चयिता, 6 प्रचायी, चायः, चिचयिषुः, चाचयः
चयितव्यम्, चाययितव्यम्, चिचयिषितव्यम्, चाचयितव्यम्
चयनीयम्, चायनीयम्, चिचयिषणीयम्, चाचयनीयम्
चाय्यम्, चाय्यम्, चिचयिष्यम्, चाचय्यम्
ईषच्चयः-दुश्चयः-सुचयः
-- -- चय्यमानः, चाय्यमानः, चिचयिष्यमाणः, चाचय्यमानः
चायः, चायः, चिचयिषः, चाचयः
चयितुम्, चाययितुम्, चिचयिषितुम्, चाचयितुम्
7 चतिः, चायना, चिचयिषा, चाचया
चयनम्, चायनम्, चिचयिषणम्, चाचयनम्
चयित्वा, चाययित्वा, चिचयिषित्वा, चाचयित्वा
प्रचय्य, प्रचाय्य, प्रचिचयिष्य, प्रचाचय्य
चायम् २, चयित्वा २, चायम् २, चाययित्वा २, चिचयिषम् २, चिचयिषित्वा २, चाचयम् २
चाचयित्वा २। 8
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५०२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४७८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[१। प्रकर्षेण चयते = गच्छतीति विग्रहे प्रचत्। क्विपि, ‘लोपो व्योर्वलि’ (६-१-६६) इति यकारलोपे, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
04
=>
 [[आ। ‘अन्तस्थया कौतुकमूर्च्छया व्रजं तदायतासौ वयमानवात्सकम्। पयः प्रदोहादिरताः प्रमय्य तं प्रैक्षन्त नूत्नाचयितं कुतूहलात्।।’ धा। का। १-६१।]]
05
=>
 [[२। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति विहितस्य युचः, ‘न यः’ (३-२-१५२) इति निषेधात् ताच्छीलिकः ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तृन्नेव।]]
06
=>
 [[३। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छीलिको णिनिप्रत्ययः।]]
07
=>
 [[४। क्तिनि, ‘तितुत्रतथ--’ (७-२-९) इतीण्णिषेधे, ‘लोपो व्योर्वलि’ (६-१-६६) इति यकारलोपे रूपम्।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०४८५+ ३०]
Capeller
German
चय
m.
 Schicht, Masse, Haufen, Menge.
Grassman
German
(cayá), a., strafend [von ci 4. 5], in ṛṇaṃ-, vṛtam-cayá.
Burnouf
French
चय चय
m.
 (चि
sfx. अ) amas, tas
collection
multitude.
Terrassement pour bâtir une maison
par ext. maison,
édifice.
Talus ou glacis d'une fortification
par ext. rempart,
porte d'un rempart.
Siège, escabeau,
चयन
n.
 autel [fait primitt. de terre amoncelée].
Le bois
ou bûcher de l'autel
bûcher funéraire.
चययामि, cf. चि।
Stchoupak
French
चय-
m.
 tas, amas, assemblage, multitude
-न- nt. tas (de bois).