चक्र (cakra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 चक्र m.
  (-क्रः)
	 1. The ruddy or Brahmani goose,  (Anas casarca.)
	 n.
  (-क्रं)
1. An army,  a host.
	 2. A realm,  a region. 
	 3. A multitude,  a heap
4. A wheel.
	 5. A potter's wheel.
	 6. An oil mill,  &c.
	 7. A discus or
sharp circular missile weapon. 
	 8. A whirlpool.
	 9. A province,  a
number of villages,  a district.
	 10. A form of military array,  a circular
position. 
	 11. A diagram of various sorts for calculating nativities or
foretelling events.
	 12. A ring,  circle or depression of the body for
mystical,  astrological or cheiromantic purposes
 six such are enu-
merated,  or Muladhara the parts about the pubis,  above that is
the Swadhishthanam or umbilical region,  and above that the
Munipuram or pit of the stomach or epigastrium,  Anahatam is the
root of the nose,  Visuddham the hollow between the frontal sin-
uses,  and the Ajnyakhyam the fontenelle or union of the coronal
and sagittal sutures
 various faculties and divinities are supposed
to be present in these hollows.
	 13. A cycle,  a cycle of years.
	 14.
(In Astronomy, ) A sphere or circle,  as राशिचक्रं the zodiac
 प्राक्चक्रं
an epicycle.
	 15. The horizon. 
	 16. The spiral marks of the Salagram
or ammonite.
 E.
  कृ to do or make,  with the reduplicate initial letter, 
affix क,  or चक् to repel,  &c. with रक् aff.
  

Capeller Eng

English

 चक्र॑ n.
  m.
  wheel (lit.   & fig.
  ),  discus (esp.    of Viṣṇu)
orb,  circle
 troop,  multitude,  army
 circuit,  district,  province, 
domain.  —m.  a kind of duck,  also a man's name
 f.
  चक्री॑ wheel.

Yates

English

 चक्र (क्रः-क्रं) 1.
m.
  The ruddy goose.
n.
  An army
 a realm
 a heap
a discus
 a wheel
 a goose.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	 disk  [ computer ]
चक्र 	-	 cakra 	-	 m.
  	-	  ruddy goose or Brahmany duck
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  astronomical circle
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  troop
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  mystical circle or diagram
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  convolutions or spiral marks of the zAlagrAma or ammonite
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  winding of a river
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  province
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  discus
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  district
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  circle
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  troop of soldiers
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  number of villages
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  crooked or fraudulent device
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  cycle
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  range
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  form of military array -vyUha
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  circle or a similar instrument
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  wheel of a monarch's chariot rolling over his dominions
चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	  oil-mill

चक्र 	-	 cakra 	-	 n.
  	-	 disk  [ computer ]
वृत्तक 	-	 vRttaka 	-	 n.
  	-	 disk  [ computer ]
वृत्तिका 	-	 vRttikA 	-	 f.
  	-	 diskette  [ computer ]
लघुवृत्तक 	-	 laghuvRttaka 	-	 n.
  	-	 diskette  [ computer ]
तनुवृत्तक 	-	 tanuvRttaka 	-	 n.
  	-	 diskette  [ computer ]
सम्प्रवर्तनवृत्तक 	-	 sampravartanavRttaka 	-	 n.
  	-	 bootdisk  [ computer ]
उत्थापनवृत्तक 	-	 utthApanavRttaka 	-	 n.
  	-	 bootdisk  [ computer ]
ध्रुवकम् 	-	 dhruvakam 	-	 n.
  	-	 harddisk  [ computer ]
ध्रुववृत्तकम्  	-	 dhruvavRttakam 	-	 n.
  	-	 harddisk  [ computer ]
वृत्तकचालक 	-	 vRttakacAlaka 	-	 n.
  	-	 diskdrive  [ computer ]
वृत्तकवाहक 	-	 vRttakavAhaka 	-	 n.
  	-	 diskdrive  [ computer ]
सान्द्रमुद्रिका 	-	 sAndramudrikA 	-	 f.
  	-	 compactdisk
वृत्तकधारणशक्ति  	-	 vRttakadhAraNazakti 	-	 f.
  	-	 diskcapacity  [ computer ]
वृत्तकक्षमता 	-	 vRttakakSamatA 	-	 f.
  	-	 diskcapacity  [ computer ]
वृत्तकसामर्थ्य 	-	 vRttakasAmarthya 	-	 f.
  	-	 diskcapacity  [ computer ]
अयस्कान्तीयवृत्तक 	-	 ayaskAntIyavRttaka 	-	 n.
  	-	 magneticdisk  [ computer ]
चुम्बकवृत्तक 	-	 cumbakavRttaka 	-	 n.
  	-	 magneticdisk  [ computer ]
वृत्तकाभिगमावधि 	-	 vRttakAbhigamAvadhi 	-	 m.
  	-	 diskaccesstime  [ computer ]
वृत्तकसङ्कोचन 	-	 vRttakasaGkocana 	-	 n.
  	-	 diskcompression  [ computer ]
ठ 	-	  Tha 	-	 m.
  	-	 disk

 
   चक्र  cakra m.
   ruddy goose or Brahmany duck

 
   चक्र  cakra n.
   wheel of a monarch's chariot rolling over his dominions

 
   चक्र  cakra n.
   form of military array -vyUha

Wilson

English

 चक्र
m.
  (-क्रः)
1 The ruddy or Brahmani goose,  (Anas casarca.)
n.
  (-क्रं)
1 An army,  a host.
2 A realm,  a region. 
3 A multitude,  a heap.
4 A wheel.
5 A potter's wheel.
6 An oil mill,  &c.
7 A discus or sharp circular missile weapon. 
8 A whirlpool.
9 A province,  a number of villages,  a district.
10 A form of military array,  a circular position. 
11 A diagram of various sorts for calculating nativities or foretelling
events.
12 A ring,  circle or depression of the body for mystical,  astrological or
cheiromantic purposes
 six such are enumerated,  or Mūlādhāra the parts
about the pubis,  above that is the Svādhiṣṭhānam or umbilical region,  and
above that the Maṇipūram or pit of the stomach or epigastrium, 
Anāhatam is the root of the nose,  Viśuddham the hollow between the
frontal sinuses,  and the Ājñākhyam the fontenelle or union of the coronal
and sagittal sutures
 various faculties and divinities are supposed to be
present in these hollows.
13 A cycle,  a cycle of years.
14 (In Astronomy, ) A sphere or circle,  as राशिचक्रं the zodiac
 प्राक्
चक्रं an epicycle.
15 The horizon. 
16 The spiral marks of the Śālagrāma or ammonite.
E.
  कृ to do or make,  with the reduplicate initial letter,  affix क,  or
चक to repel,  &c. with रक aff.
  

Apte

English

चक्रम् [cakram],  [क्रियते अनेन,  कृ घञर्थे क नि˚ द्वित्वम् Tv.]

The wheel of a carriage
 चक्रवत्परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च H.*
  1.173.

A potter's wheel.

A sharp circular missile,  weapon,  a disc (especially applied to the weapon of Viṣṇu).

An oil-mill
 दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः Mb.
 *  13.125.9.

A circle,  ring
 कलाप- चक्रेषु निवेशिताननम् Ṛs.*
  2.14.

A troop,  multitude,  collection,  Śi.*
  2.17.

A realm,  sovereignty
 स्वस्थं स्वचक्रं परचक्रमुक्तम् Bu. Ch.2.15
 cf.
   चक्रं सैन्यथाङ्गयोः । राष्ट्रे दम्भान्तरे ... । Medinī.

A province,  district,  a group of villages.

A form of military array in a circle.

A circle or depression of the body.

A cycle,  cycle of years.

The horizon
 यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा Rām.*
  2.1.36.

An army,  a host.

Section of a book.

A whirlpool.

The winding of a river.

An astronomical circle
 राशि˚ the zodiac.

Circular flight (of birds &c.
 ).

A particular constellation in the form of a hexagon. 

Range,  department in general.

The convolutions or spiral marks of the शालिग्राम.

A crooked or fraudulent contrivance.

क्रः The ruddy goose (also called चक्रवाक)
 पद्मोल्लासविधायिनि सत्पथदीप्तिकृति चक्रभव्यकरे Viś. Guṇā.274.

A multitude,  troop,  group.

Comp.
  अङ्गः a gander having a curved neck.

a carriage. + 

the ruddy goose (चक्रवाक)
 चक्राङ्गान् स च नित्यं वै सर्वतो वनगोच- रान् Mb.
 *  12.268.36. (-ङ्गी) a goose. (-ङ्गम्) a parasol.

अटः a juggler,  snake-catcher.

a rogue,  knave,  cheat.

a particular coin,  a dināra.  -अधिवासिन् m.
  the orange tree. -अरः,  (-रम्) the spoke of a wheel
 चक्रारपङ्क्तिरिव गच्छति भाग्यपङ्क्तिः । Svapna. 1.4. -अश्मन् n.
  a machine to hurl stones at a distance
 अयःकणपचक्राश्म- भुशुण्ड्युद्यतबाहवः Mb.
 *  1.227.25. -आकार,  -आकृति a.
  circular,  round. -आयुधः an epithet of Viṣṇu.-आवर्तः whirling or rotatory motion.  -आह्वः,  -आह्वयः the ruddy goose

ईश्वरः 'lord of the discus',  N.
  of Viṣṇu.

the officer in charge of a district. -ईश्वरी N.
  of the Jaina goddess of learning.-उपजीविन् m.
  an oil-man. 

कारकम् a nail.

a kind of perfume. -गजः the plant Cassia Tora.  -गण्डुः a round pillow. -गतिः f.
  rotation,  revolution.  -गुच्छः the Aśoka tree. -ग्रहणम्,  -णी f.
  a rampart,  an entrenchment. -चक्रम् A flock of चक्रवाक birds
 अस्ताद्रिपद्मा- करचक्रचक्रे तत्कालविज्ञातपतङ्गपाते । सद्यो दिदीपे विरहानलः ...... । Rām.  Ch.6.19. -चर a.
  moving in a circle
 (-रः) a juggler. -चारिन् m.
  a chariot. -चूडामणिः a round jewel in a coronet or diadem.  -जीवकः,  -जीविन् m.
  a potter. -तीर्थम् N.
  of a holy place. -तुण्डः a kind of fish
 रोहितांश्चक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव Rām.*
  3.73.14. -दंष्ट्रः a hog. -घनः a thunder cloud. -धर a.
 

bearing or having a wheel.

carrying a discus.

driving in a carriage.

(रः) an epithet of Viṣṇu
 चक्रघरप्रभावः R.*
  16.55.

a sovereign,  governor or ruler of a province
 वृद्धानां भारतप्तानां स्त्रीणां चक्रधरस्य च Mb.
 *  13.162.38.

a village tumbler or juggler.

a snake
 भवेच्चक्रधरो विष्णौ भुजङ्गे ग्रामजालिनि Viśvalochana.  -धारा the periphery of a wheel. -नदी the Gaṇḍakī river. -नाभिः the nave of a wheel. -नामन् m.
 

the ruddy goose (चक्रवाक).

a pyritic ore of iron. 

नायकः the leader of a troop.

a kind of perfume. -नेमिः f.
  the periphery or circumference of a wheel
 नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण Me.*
  19. -पाणिः an epithet of Viṣṇu
 Bg.*
  11.49.

पादः,  पादकः a carriage.

an elephant.

पालः the governor of a province.

an officer in charge of a division of an army.

a circle.

one who carries a discus. -फलम् a kind of discus. -बन्धुः,  -बान्धवः the sun. 

बालः,  डः,  वालः,  लम्,  डम् a ring,  circle.

a collection,  group,  multitude,  mass
 कैरव- चक्रवालम् Bh.*
  2.74
 प्रकटयसि कुमुच्चैरर्चिषां चक्रवालं Rati.4.16
 Mv.*
  6.4
 Mu.*
  3.21.
 K.*
  126, 178.

(लः) a mythical range of mountains supposed to encircle the orb of the earth like a wall and to be the limit of light and darkness.

the ruddy goose. -बालधिः a dog. -भृत् m.
 

one who holds a discus.

N.
  of Viṣṇu.-भेदिनी night. -भ्रमः,  -भ्रमिः f.
  a lathe or grindstone
 आरोप्य चक्रभ्रमिमुष्णतेजास्त्वष्ट्रेव यत्नोल्लिखितो विभाति R.*
  6. 32
 चक्रभ्रमीवद्धृतशरीरः Sāṅ. K.*
  67. -भ्रान्तिः f.
  revolution of wheels
 V.*
  1.5. -मण्डलिन् m.
  a species of cobra. -मुखः a hog. -मुषलः a battle carried on with the discus and club. -यानम् a wheel-carriage. -रदः a hog.-वर्तिन् m.
 

an emperor,  universal monarch,  sovereign of the world,  a ruler whose dominions extend as far as the ocean (आसमुद्रक्षितीश Ak.)
 पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि Ś.*
  1.12
 तव तन्वि कुचावेतौ नियतं चक्रवर्तिनौ । आसमुद्रक्षितीशो$पि भवान् यत्र करप्रदः ॥ Udb. (where there is a pun on the word चक्रवर्तिन्,  the other meaning being 'resembling in shape the ruddy goose',  'round')

(hence) head,  foremost
 आपद्गतः किल महाशयचक्रवर्ती विस्तारयत्यकृतपूर्वमुदार- भावम् Bv.*
  1.7
 कवयस्तर्कयाञ्चक्रुरित्थं ते चक्रवर्तिनः Parṇal.5.38.

a kind of horse having one or three curls on the shoulder
 स्कन्धपार्श्वे यदावर्त एको वा यदि वा त्रयः । चक्रवर्ती स विज्ञेयो वाजी भूपालमन्दिरे ॥ Śālihotra of Bhoj. -वर्मन् m.
  N.
  of a king of Kashmir
 चक्रवर्माभिधं राज्ये क्षीणपुण्यो व्यपद्यत Rāj. T.5.287.

वाकः (-की f.
 ) the ruddy goose
 दूरी- भूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम् Me.*
  83. ˚बन्धुः the sun. 

a kind of horse,  having white feet and white eyes
 श्वेताभः श्वेतपादश्च तथा स्यात् श्वेतलोचनः । चक्रवाकः स विज्ञेयो राजार्हो वाजि सत्तमः ॥ Śālihotra of Bhoj.

वाटः a limit,  boundary.

a lamp-stand.

engaging in an action.  -वातः a whirlwind,  hurricane
 चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम् Bhāg.*
  1. 7.2. -वृद्धिः f.
 

interest upon interest,  compound interest
 Ms.*
  8.153, 156.

wages for transporting goods in a carriage. -व्यूहः a circular array of troops.-संज्ञम् tin.  (-ज्ञः) the ruddy goose. -साह्वयः the ruddy goose. -हस्तः an epithet of Viṣṇu.

Apte 1890

English

 चक्रं [क्रियते अनेन,  कृ घञर्थे क नि° द्वित्वम् Tv.] 1 The wheel of a carriage
 चक्रवत्परिवर्तंते दुःखानि च सुखानि च H. 1. 173. 
2 A potter's wheel. 
3 A sharp circular missile weapon,  a disc (especially applied to the weapon of Viṣṇu). 
4 An oil mill. 
5 A circle,  ring
 कलापचक्रेषु निवेशिताननं Rs. 2. 14. 
6 A troop,  multitude,  collection,  Śi. 20. 17. 
7 A realm,  sovereignty. 
8 A province,  district,  a group of of villages. 
9 A form of military array in a circle. 
10 A circle or depression of the body. 
11 A cycle,  cycle of years. 
12 The horizon. 
13 An army,  a host. 
14 Section of a book. 
15 A whirlpool. 
16 The winding of a river. 
17 An astronomical circle
 राशि° the zodiac. 
18 Circular flight (of birds &c.). 
19 A particular constellation in the form of a hexagon. 
20 Range,  department in general. 
21 The convolutions or spiral marks of the शालिग्राम. 
22 A crooked or fraudulent contrivance. 
क्रः 1 The ruddy goose (also called चक्रवाक). 
2 A multitude,  troop,  group. 
Comp. 
अंगः {1} a gander having a curved neck. {2} a carriage. {3} the ruddy goose (चक्रवाक). (
गी) a goose. (
गं) a parasol. 
अटः {1} a juggler,  snakecatcher. {2} a rogue,  knave,  cheat. {3} a particular coin,  a dīnāra. 
अधिवासिन् m. the orange tree 
आकार,  
आकृति a. circular,  round. 
आयुधः an epithet of Viṣṇu. 
आवर्तः whirling or rotatory motion. 
आह्वः,  
आह्वयः the ruddy goose
 
ईश्वरः {1} ‘lord of the discus’,  N. of Viṣṇu. {2} the officer in charge of a district. 
उपजीविन् m. an oilman. 
कारकं {1} a nail. {2} a kind of perfume. 
गंडुः a round pillow. 
गतिः f. rotation,  revolution. 
गुच्छः the Aśoka tree. 
ग्रहणं,  
णी f. a rampart,  an entrenchment. 
चर a. moving in a circle. (
रः) a juggler. 
चारिन् m. a chariot. 
चूडामणिः a round jewel in a coronet or diadem. 
जीवकः,  
जीविन् m. a potter. 
तीर्थं N. of a holy place. 
दंष्ट्रः a hog. 
धर a. {1} bearing or having a wheel. {2} carrying a discus. {3} driving in a carriage. (
रः) {1} an epithet of Viṣṇu
 चक्रधरप्रभावः R. 16. 55. {2} a sovereign,  governor or ruler of a province. {3} a village tumbler or juggler. {4} a snake. 
धारा the periphery of a wheel. 
नदी the Gaṇḍakī river. 
नाभिः the nave of a wheel. 
नामन् m. {1} the ruddy goose (चक्रवाक). {2} a pyritic ore of iron. 
नायकः {1} the leader of a troop. {2} a kind of perfume. 
नेमिः f. the periphery or circumference of a wheel
 नीचैर्गच्छव्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण Me. 109. 
पाणिः an epithet of Viṣṇu. 
पादः,  
पादकः {1} a carriage. {2} an elephant. 
पालः {1} the governor of a province. {2} an officer in charge of a division of an army. {3} horizon. {4} a circle. {5} one who carries a discus. 
फलं a kind of discus. 
बंधुः,  
बांधवः the sun. 
बालः,  
डः,  वालः,  
लं,  
डं {1} a ring,  circle. {2} a collection,  group,  multitude,  mass
 कैरवचक्रवालं Bh. 2. 74
 प्रकटयसि किमुच्चैरर्चिषां चक्रवालं Ratn. 4. 16
 Mv. 6. 4
 Mu. 3. 21.
 K. 126,  178. {3} horizon. (
लः) {1} a mythical range of mountains supposed to encircle the orb of the earth like a wall and to be the limit of light and darkness. {2} the ruddy goose. 
बालधिः a dog. 
भृत् m. {1} one who holds a discus. {2} N. of Viṣṇu. 
भेदिनी night. 
भ्रमः,  
भ्रमिः f. a lathe or grindstone
 आरोप्य चक्रभ्रमिमुष्णतेजास्त्वष्ट्रेव यत्नोल्लिखितो विभाति R. 6. 32. 
भ्रांतिः f. revolution of wheels
 V. 1. 5. 
मंडलिन् m. a species of cobra. 
मुखः a hog. 
मुषलः a battle carried on with the discus and club. 
यानं a wheelcarriage. 
रदः a hog. 
वर्तिन् m. {1} an emperor,  universal monarch,  sovereign of the world,  a ruler whose dominions extend as far as the ocean (आसमुद्रक्षितीश Ak.)
 पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्तुहि Ś. 1. 12
 तव तन्वि कुचावेतौ नियतं चक्रवर्तिनौ । आसमुद्रक्षितीशोऽपि भवान् यत्र करप्रदः ॥ Udb.: (where there is a pun on the word चकवर्तिन्. the other mean ing being ‘resembling in shape the ruddy goose’,  ‘round’)
 {2} (hence) head,  foremost
 आपद्गतः किल मह शयचक्रवर्ती विस्तारयत्यकृतपूर्वमुदारभावं Bv. 1. 70. 
वाकः (की f.) the ruddy goose
 दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकां Me. 83. °बंधुः the sun. 
वाटः {1} a limit,  boundary. {2} a lamp-stand. {3} engaging in an action. 
वातः a whirlwind,  hurricane. 
वृद्धिः f. {1} interest upon interest,  compound interest
 Ms. 8. 153,  156. {2} wages for transporting goods in a carriage. 
व्यूहः a circular array of troops. 
संज्ञं tin. (
ज्ञः) the ruddy goose. 
साह्वयः the ruddy goose. 
हस्तः an epithet of Viṣṇu. 

Monier Williams Cologne

English

 चक्र॑ n.
  (Ved.   rarely m.
 
 g. अर्धर्चादि
 fr.
  √ चर्?
 √ 1. कृ,  Pāṇ.
  vi,  1,  12,  Kāś.
 ) the wheel (of a carriage,  of the Sun's chariot [RV.  ],  of Time [i,  164,  2-48]
 °क्रं॑-√ चर्,  to drive in a carriage,  ŚBr.
   vi),  RV.
   &c.
  

 a potter's wheel,  ŚBr.
   xi
 Yājñ.
  iii,  146 (cf.   -भ्रम &c.
  )

 a discus or sharp circular missile weapon (esp.   that of Viṣṇu),  MBh.
  
 R.
 
 Suśr.
 
 Pañcat.
 
 BhP.

 an oil-mill,  Mn.
   iv,  85
 MBh.
   xii,  6481 & 7697

 a circle,  R.
 
 BhP.
   &c.
   (कलाप-,  ‘the circle of a peacock's tail’,  Ṛtus. ii,  14)

 an astronomical circle (e.g. राशि-,  the zodiac),  VarBṛS.
 
 Sūryas.

 a mystical circle or diagram,  Tantr.

 =
  -बन्ध,  q.v.,  Sāh.
  x,  13 a/b

 a cycle,  cycle of years or of seasons,  Hariv.
  652

 ‘a form of military array (in a circle)’,  see -व्यूह

 circular flight (of a bird),  Pañcat.
  ii,  57

 a particular constellation in the form of a hexagon,  VarBṛS.
  xx
 VarBṛ.
 
 Laghuj.
 

 a circle or depression of the body (for mystical or chiromantic purposes
in number,  one above the other,  viz. 1. मूलाधार,  the parts about the pubis
स्वाधिष्ठान,  the umbilical region
मणि-पूर,  the pit of the stomach or epigastrium
अनाहत,  the root of the nose
विशुद्ध,  the hollow between the frontal sinuses
आज्ञाख्य,  the fontanelle or union of the coronal and sagittal sutures
 various faculties and divinities are supposed to be present in these hollows)

 N.
  of a metre (=  -पात)

 a circle or a similar instrument (used in astron.
  ),  Laghuj.
 
 Sūryas.
  xiii,  20
 Gol.
  xi,  10 ff. 

 (also m.
 ,  L.
 ) a troop,  multitude,  MBh.
   v,  ix (°क्रावली,  q.v.),  Hariv.
 
 R.
  &c.
  

 the whole number of (in comp. ),  Sarvad.
  xi,  127

 a troop of soldiers,  army,  host,  MBh.
   (ifc.  f(आ). ,  iii,  640),  BhP.
   i,  ix
 Cāṇ.
 

 a number of villages,  province,  district,  L.
 

 (fig.) range,  department,  VarBṛS.
  xxx,  33

 the wheel of a monarch's chariot rolling over his dominions,  sovereignty,  realm,  Yājñ.
  i,  265
 MBh.
   i,  xiii
 BhP.
   ix,  20,  32
 VP.
  

 चक्र॑ n.
  (pl. ) the winding of a river,  L.
 

 a whirlpool,  L.
 

 a crooked or fraudulent device (cf.   चक्रिका),  L.
 

 the convolutions or spiral marks of the Śāla-grāma or ammonite,  W.
 

 N.
  of a medicinal plant or drug,  Suśr.
  v f.
 

 of a Tīrtha,  BhP.
   x,  78,  19

 चक्र॑ m.
  the ruddy goose or Brāhmany duck (Anas Casarca,  called after its cries
 cf.
   -वाक॑),  MBh.
   ix,  443
 Bālar.
  viii,  58
 Kathās.
  lxxii,  40
 ŚārṅgP.
  

 (pl. ) N.
  of a people,  MBh.
   vi,  352

 (g. अश्वादि) N.
  of a man,  BṛĀrUp.
    iii,  4,  1 Sch.

 of another man,  Kathās.
  lvi,  144

 of a Nāga,  MBh.
   i,  2147

 of one of Skanda's attendants,  MBh.
   ix,  2539 and 2542

 of a mountain,  BhP.
   v,  20,  15
 Kathās.
  liv,  16

 चक्र [cf.   अ-,  अष्टा॑-,  उच्चा-,  ए॑क-,  काल-,  कू-,  दण्ड-,  दिक्-,  धर्म-,  महा-,  मातृ-,  रो॑ध-,  विष्णु-,  स-,  सप्त॑-,  हिरण्य-
 त्रि- and सुचक्र॑
 cf.
   also,  κύκλος,  Lat.
  circus
 Angl.Sax.  hveohl,  Engl. wheel.]

Monier Williams 1872

English

 चक्र चक्र,  अम्,  n. (fr. rt. क्रम् or rt. 1. कृ?
reduplicated),  the wheel of a carriage,  the wheel of the
Sun's chariot,  or (metaphorically) the wheel of Time
(in these senses sometimes अस्,  m. in Ved.)
 a potter's
wheel
 a discus or sharp circular missile weapon (espe-
cially applied to the favourite weapon of Viṣṇu)
 an
oil-mill
 a circle
 any circle or ring (e. g. कलाप-
चक्र,  the circle of a peacock's tail)
 a form of
military array (in a circle)
 circular flight (of a bird
&c.)
 a circle or depression of the body for mystical, 
astrological,  or chiromantic purposes,  (six of these
are enumerated one above the other,  viz. 1. मूला-
धार,  the parts about the pubis
 2. स्वाधिष्ठान, 
the umbilical region
 3. मणि-पूरम्,  the pit of
the stomach or epigastrium
 4. अनाहतम्,  the root
of the nose
 5. वि-शुद्धम्,  the hollow between
the frontal sinuses
 6. आज्ञाख्यम्,  the fontenelle or
union of the coronal and sagittal sutures: various facul-
ties and divinities are supposed to be present in these
hollows)
 a general N. for a diagram of various circular
forms used for astrological or astronomical purposes,  a
sphere or astronomical circle in general (e. g. राशि-
चक्रम्,  the zodiac)
 a cycle,  a cycle of years,  the cycle
of the seasons
 the horizon
 a particular constellation
in the form of a hexagon
 a troop,  a multitude (in
this sense m. and n.)
 an army,  a host
 a province, 
number of villages,  region,  district,  circuit
 range,  de-
partment in general
 section of a book
 the wheel
of a monarch's chariot rolling over his dominions, 
sovereignty
 a realm
 a whirlpool
 the winding of
a river
 the convolutions or spiral marks of the
Śāla-grāma or ammonite,  a kind of petrified shell
the flower of the plant Tagara
 N. of a particular
plant or drug
 a crooked or fraudulent device [cf.
चक्रिका]
 N. of a metre consisting of four lines of
fourteen syllables each,  = चक्र-पात
 the ruddy goose
or Brāhmany duck,  Anas Casarca (in this sense m.)
N. of a people (m. pl.)
 N. of a man (m.)
 of a
Nāga (m.)
 N. of one of the attendants of Skanda
(m.)
 N. of a mountain (m.)
 (ई),  f.,  Ved. a wheel
(आ),  f.,  N. of two plants,  = कर्कट-शृङ्गी and
नागर-मुस्ता। At the end of an adj. comp. the f.
will end in आ
 [cf. अ-चक्र,  उच्चा-च्°,  एक-च्°,  काल-
च्°,  कू-च्°,  दण्ड-च्°,  धर्म-च्°,  स-च्°,  &c.
 cf.
also Gr. κύκλος.]
—चक्र-कारक,  अम्,  n. a kind
of perfume,  apparently a dried shell-fish,  see नखी।
—चक्र-कुल्या,  f.,  N. of a plant [cf. चित्र-पर्णी]
said to be a species of fern,  commonly Cākuliya
(Hemionites Cordifolia).
—चक्र-गज,  अस्,  m.,  N.
of a plant,  = चक्र-मर्द.
—चक्र-गण्डु,  उस्,  m.
a round pillow.
—चक्र-गति,  इस्,  f. rotation,  revolu-
tion.
—चक्र-गुच्छ,  अस्,  m. the tree Jonesia Aśoca
[cf. अशोक।]
—चक्र-गोप्तृ,  ता,  m. the protector of
a wheel
 (तारौ),  m. du. two men whose business
is to preserve the wheels of a carriage from damage
[cf. चक्र-रक्ष।]
—चक्र-ग्रहण,  अम्,  ई,  n.
f. (?) ‘an army-holder, ’ a rampart,  an intrenchment.
—चक्र-चर,  अस्,  आ,  अम्,  going in a circle,  epithet
of a class of superhuman beings
 a juggler,  = चक्रा-
ट (?).
—चक्र-चारिन्,  ई,  इणी,  इ,  going in a circle, 
walking from one place to another.
—चक्र-चूडा-
मणि,  इस्,  m. a round jewel in a coronet or diadem
a honorific title of Vopa-deva
 N. of a man.
—चक्र-
जीवक,  अस्,  m. or चक्र-जीविन्,  ई,  m. a potter (who
lives by his wheel).
—चक्र-तलाम्र (°तल-आम्°), 
अस्,  m. a kind of mango tree.
—चक्र-तीर्थ,  अम्, 
n.,  N. of a Tīrtha.
—चक्र-तैल,  अम्,  n. oil pre-
pared from the plant Cakra (चक्र-मर्द ?)।
—चक्र-दंष्ट्र,  अस्,  m. a hog (having curved
tusks).
—चक्र-दत्त,  अस्,  m.,  N. of an author.
—चक्र-दन्ती,  f.,  N. of a plant
 [cf. दन्ती।]
—चक्रदन्ती-वीज,  अस्,  m.,  N. of a plant,  = जय-
पाल and दन्ती-वीज.
—चक्र-दीपिका,  f.,  N. of a
literary work.
—चक्र-दृश्,  क्,  m.,  N. of an Asura.
—चक्र-देव,  अस्,  m.,  N. of a warrior.
—चक्र-
द्वार,  अस्,  m.,  N. of a mountain.
—चक्र-धनुस्, 
उस्,  m.,  N. of a Ṛṣi.
—चक्र-धर,  अस्,  आ,  अम्, 
bearing a wheel,  having a wheel,  a wheel-bearer
carrying a discus
 driving in a carriage
 (अस्),  m. a
N. of Viṣṇu or Kṛṣṇa (as holding a discus in one
hand)
 a sovereign,  ruler,  the governor of a province, 
the owner of many villages
 a village tumbler or
juggler
 a snake
 N. of a man.
—चक्र-धर्मन्, 
आ,  m.,  N. of a prince of the Vidyā-dharas.
—चक्र-
धार = चक्र-धर above.
—चक्र-धारा,  f.
the periphery of a wheel.
—चक्र-नख,  अस्,  m. a
kind of perfume,  = व्याघ्र-नख.
—चक्र-नदी
or चक्र-णदी,  f.,  N. of a river.
—चक्र-नाभि, 
इस्,  f. the nave of a wheel.
—चक्र-नामन्,  आ,  m. a
pyritic ore of iron,  see माक्षिक.
—चक्र-नायक, 
अस्,  m. the leader of a troop
 a kind of perfume,  =
चक्र-नख.
—चक्र-नारायणी-संहिता,  f.,  N.
of a literary work.
—चक्र-नेमि,  इस्,  f.,  N. of one
of the Mātṛs attending on Skanda.
—चक्र-पद्-
माट,  अस्,  m.,  N. of the plant Cassia Tora,  = चक्र-
मर्द.
—चक्र-परिव्याध,  अस्,  m. the plant
Cathartocarpus Fistula
 [cf. आरग्बध।]
—चक्र-
पर्णी,  f. a plant,  commonly Cākuliya,  Hemionites
Cordifolia
 [cf. चक्र-कुल्या।]
—चक्र-पाणि,  इस्, 
m. an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa (holding a discus
in one hand)
 N. of an author
 (sometimes चक्र-
पाणिन्।).
—चक्रपाणि-दत्त,  अस्,  m.,  N. of an author
of a lexicon
 [cf. चन्द्रोदय।]
—चक्र-पात,  अस्, 
m. a kind of metre,  = चक्र.
—चक्र-पाद or
चक्र-पादक,  अस्,  m. a carriage (having wheels for
feet)
 an elephant (having circular feet).
—चक्र-
पाल,  अस्,  m. the superintendent of a province
 one
who carries a discus
 a circle
 the horizon.
—चक्र-
पुर,  अम्,  n.,  N. of a town built by Cakra-mardikā.
—चक्र-पुष्करिणी,  f.,  N. of a sacred tank at
Kāśi or Benares
 [cf. चक्र-तीर्थ and मणि-
कर्णिका।]
—चक्र-फल,  अम्,  n. a missile weapon, 
a kind of discus.
—चक्र-बान्धव,  अस्,  m. the
sun (‘friend of the ruddy goose, ’ these birds being
supposed to couple only in the day-time).
—चक्र-
बाल and चक्र-वाल,  अस्,  अम्,  m. n. a ring,  circle
[cf. बाली and वालक]
 the horizon (usually n.)
 a
mass,  a multitude,  a number,  assemblage
 (अस्),  m.
a mythical range of mountains supposed to encircle
the orb of the earth like a wall and to be the limit
of light and darkness (perhaps a bank of clouds
shaped like mountains on the horizon)
 [cf. चक्र-
वाट and चक्र-वाड।]
—चक्र-बालधि,  इस्,  m. a
dog,  ‘having a curved tail.’
—चक्र-भानु,  उस्,  m., 
N. of a Brāhman.
—चक्र-भृत्,  त्,  m. ‘discus-
bearer, ’ an epithet of Viṣṇu.
—चक्र-भेदिनी,  f.
night (‘dividing the ruddy geese, ’ the male and
female of these birds being condemned to be sepa-
rated at night)
 [cf. चक्र-बान्धव।]
—चक्र-
भ्रमि,  इस्,  m. f. (?) a grindstone.
—चक्र-भ्रान्ति, 
इस्,  f. the whirling round of the wheels (of a chariot).
—चक्र-मठ,  अस्,  m.,  N. of a college built in a
circular form by Cakra-varman.
—चक्र-मण्डलिन्, 
ई,  m. a large snake,  the Boa Constrictor,  (the body
of the snake or its spots being compared to a
wheel.)
—चक्र-मन्द,  अस्,  m.,  N. of a Nāga.
—चक्र-मर्द,  अस्,  m. the plant Cassia Tora.
—चक्र-मर्दक,  अस्,  m. Cassia Tora
 (इका), 
f.,  N. of the wife of Lalitāditya.
—चक्रम्-आसज, 
अस्,  आ,  अम्,  Ved. stopping the wheels (of the chariot).
—चक्र-मुख,  अस्,  m. ‘having a curved mouth, ’
a hog.
—चक्र-मुषल,  अस्,  आ,  अम्,  (a battle) car-
ried on with the discus and club.
—चक्र-मेलक, 
अस् or अम् (?),  m. or n.,  N. of a place in Kaśmīra.
—चक्र-मौलि,  इस्,  m.,  N. of a Rākṣasa.
—चक्र-
यान,  अम्,  n. any wheel-carriage.
—चक्र-योग, 
अस्,  m. applying a splint or similar instrument by
means of pulleys in case of dislocation of the thigh.
—चक्र-रक्ष,  अस्,  m. = चक्र-गोप्तृ,  q. v.
—चक्र-रद,  अस्,  m. a hog,  a boar (‘having
curved tusks’)
 [cf. चक्र-मुख।]
—चक्र-लक्-
षणा,  f. the plant Cocculus Cordifolius,  = गुडूची।
—चक्र-लताम्र,  अस्,  m. a kind of mango tree
(another reading for चक्र-तलाम्र।)
—चक्र-वत्, 
आन्,  अती,  अत्,  furnished with wheels,  wheeled
 armed
with a discus
 circular,  being in the form of a ring
or circle
 (आन्),  m. the proprietor of an oil-mill or
one in which seeds are bruised
 an epithet of
Viṣṇu
 a sovereign,  an emperor
 N. of a moun-
tain
 (वत्),  ind. like a wheel,  in rotation,  going
round or revolving like a wheel.
—चक्रवर्ति-ता,  f.
or चक्रवर्ति-त्व,  अम्,  n. the mark or state of a
universal emperor
 see the next.
—चक्र-वर्तिन्,  ई, 
m. a ruler the wheels of whose chariot roll every-
where without obstruction
 an emperor,  a sovereign
of the world,  a supreme ruler,  the ruler of a Cakra
or country described as extending from sea to sea, 
(twelve princes beginning with Bharata are especially
considered as Cakra-vartins)
 (ई,  इनी,  इ),  supreme, 
holding the highest rank
 (इनी),  f. a fragrant plant, 
commonly Cakāvat [cf. जनी]
 the plant Nardos-
tachys Jaṭāmāṃsī
 another plant,  = अलक्तक.
—च-
क्र-वर्मन्,  आ,  m.,  N. of a king of Kaśmīra
 [cf.
चाक्रवर्मण।]
—चक्र-वाक,  अस्,  m. the ruddy
goose,  commonly called the Brāhmany duck,  Anas
Casarca
 (ई),  f. the female of this bird
 [cf. चक्र, 
चक्र-साह्वय,  चक्राह्व,  चक्राह्वय,  &c.]
—चक्रवाक-बन्धु,  उस्,  m. the sun
 [cf. चक्र-
बान्धव।]
—चक्रवाक-वती,  f. probably N. of a
river (abounding in Cakra-vākas).
—चक्रवाकिन्,  ई, 
इनी,  इ,  filled with Cakra-vākas.
—चक्रवाकोपकू-
जित (°क-उप्°),  अस्,  आ,  अम्,  made resonant with the
cooing or cry of the Cakra-vāka.
—चक्र-वाट,  अस्, 
m. a limit,  a boundary
 a lamp-stand
 engaging in an
action
 [cf. चक्र-बाल।]
—चक्र-वाड,  अस्,  m. a
fabulous range of mountains,  see चक्र-बाल
 (अम्), 
n. a circle.
—चक्र-वात,  अस्,  m. a whirlwind,  a
hurricane,  = चक्र-वाल
 [cf. चक्र-बाल।]
—चक्र-
विमल,  अस् or अम्,  m. or n. (?),  N. of a plant.
—चक्र-वृद्धि,  इस्,  f. interest upon interest
wages for transporting goods in a carriage.
—चक्र-
व्यूह,  अस्,  m. any circular array of troops.
—चक्र-
शत-पत्त्र,  अस् or अम्,  m. or n. (?),  N. of a plant.
—चक्र-श्रेणी,  f. = अज-शृङ्गी,  the plant Odina
Pinnata,  bearing a curved fruit.
—चक्र-संवर, 
अस्,  m.,  N. of a Buddha,  = वज्र-टीक.
—चक्र-सक्-
थ,  अस्,  आ,  अम्,  having crooked thighs,  bow-legged.
—चक्र-सञ्जञ,  अम्,  n. tin.
—चक्र-साह्वय, 
अस्,  m. = चक्र,  = चक्र-वाक,  Anas Casarca.
—चक्र-सेन,  अस्,  m.,  N. of the son of Tārā-
candra and father of Siṃha.
—चक्र-स्वामिन्,  ई,  m.
an epithet of Viṣṇu
 [cf. चक्र-धर।]
—चक्र-
हस्त,  अस्,  m. an epithet of Viṣṇu (‘discus-handed’).
—चक्र-ह्रद,  अस्,  m.,  N. of a lake.
—चक्रा-
कार,  अस्,  आ,  अम्,  or चक्राकृति (°र-आक्°),  इस्,  इस्,  इ, 
circular,  round.
—चक्राकी,  a various reading for
चक्राङ्की,  q. v.
—चक्राङ्किता (°र-अङ्°),  f. a kind
of plant.
—चक्राङ्की,  f. a goose
 [cf. चक्राङ्ग।]
—चक्राङ्ग (°र-अङ्°),  अस्,  m. a gander (having a
curved neck)
 a carriage [cf. चक्र-पाद]
 (ई),  f.
a goose
 N. of several plants,  = कटु-रोहिणी
 N. of
another plant,  = Enhydra Heloncha (हिल-मोचिका)
another plant,  = कर्कट-शृङ्गी
 another plant, 
Cocculus Tomentosus,  = वृष-पर्णी or सु-दर्-
शना
 another plant,  Rubia Munjista (मञ्जिष्ठा)
(अम्),  n. a parasol.
—चक्राट (°र-अट),  अस्,  m. a
juggler,  a snake-catcher,  snake-charmer,  one who
exhibits snakes and pretends to cure their bites
 a
knave,  a cheat,  a rogue
 a gold coin or certain weight
of gold,  a Dīnār.
—चक्राधिवासिन् (°र-अध्°),  ई, 
m. the orange-tree.
—चक्रायुध (°र-आय्°),  अस्,  m.
an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa (whose weapon is
the discus).
—चक्रायोध्य (°र-अय्°),  अस्,  m.,  N.
of a prince.
—चक्रावर्त (°र-आव्°),  अस्,  m. turning
round,  whirling or rotatory motion.
—चक्राह्व
(°र-आह्°),  अस्,  m. = चक्र-वाक,  Anas Casarca
 =
चक्र-मर्द,  Cassia Tora
 (आ),  f. Cocculus To-
mentosus
 [cf. चक्राङ्गा।]
—चक्राह्वय (°र-
आह्°),  अस्,  m. = चक्राह्व,  Anas Casarca.
—चक्री-
वत्,  आन्,  अती,  अत्,  furnished with wheels,  wheeled
(आन्),  m. an ass
 N. of a king.
—चक्रेश्वर (°र-
ईश्°),  अस्,  m. lord of the discus,  an epithet of Viṣṇu
(ई),  f. a female deity peculiar to the Jainas,  one of
their Vidyā-devīs or goddesses of wisdom,  executing
the orders of the first Arhat.

Macdonell

English

 चक्र ca-kr-a,  n.
 
 V. sts. m.
  [runner: intv. 🞄√ car] wheel
 potterʼs wheel
 discus (esp. of 🞄Viṣṇu)
 oil-press
 circle
 circling in the air 🞄(of birds)
 mystical circular diagram
 multitude,  🞄host,  flock
 troop
 sphere (fig.)
 (wheel 🞄of) dominion
 m.
  ruddy goose
 N. of several 🞄men
 N. of a mountain
 ī́,  f.
  wheel.

Benfey

English

 चक्र चक्र, 
 I. n.
 
 1. A wheel,  Man. 
8,  291.
 2. A potter's wheel,  Yājñ. 3, 
146.
 3. A discus,  or sharp circular
missile weapon,  especially of Viṣṇu, 
Rām.  1,  29,  6.
 4. An oil-press,  Man. 
4,  84.
 5. A circle,  Rājat. 5,  230.
 6. A
form of military array,  a circular posi-
tion. 
 7. An astrological or mystical
figure,  Rājat. 5,  55 (मातृ-).
 8. A
multitude,  Rām.  6,  75,  39.
 9. An army, 
MBh. 5,  1939.
 10. Dominion, 
Bhāg. P. 9,  20,  32.
 II. m.
 
 1. The ruddy
goose,  Anas casarca,  MBh. 9,  443.
 2.
The name of a people,  MBh. 6,  352.
 3. A proper name,  MBh. 1,  2147.
 4.
The name of a mountain,  Bhāg. P.
5,  20,  15.
 -- Comp.
 
एक-, 
 I. adj.
 ,  f.
  रा, 
protected by one sovereign,  Bhāg. P.
3,  1,  20.
 II. m.
  a proper name,  MBh.
1,  2533.
 III. f.
  का,  the name of a town, 
MBh. 1,  382.
काल-, 
 I. n.
  the wheel
of ever-revolving time,  MBh. 4,  1607.
 II. m.
  the sun,  MBh. 3,  151. दिक्-
चक्र,  i. e.
दिश्-,  n.
  the real horizon, 
Lass. 74,  1.
धर्म-,  n.
  the law,  MBh
2,  456.
पर-,  n.
  the host of the enemy, 
MBh. 1,  6209.
मातृ- (see
 7.). राशि-, 
n.
  the zodiac.
हिरण्य-,  adj.
  having
golden wheels,  Chr. 294,  5 = Rigv. i.
88,  5.

Apte Hindi

Hindi

चक्रम्
नपुं*
   - "क्रियते अनेन,  कृ घञर्थे क नि* द्वित्वम्,  @ तारा*"
गाड़ी का पहिया

चक्रम्
नपुं*
   - -
कुम्हार का चाक

चक्रम्
नपुं*
   - -
"एक तीक्ष्ण गोल अस्त्र,  चक्र (विष्णु का)"

चक्रम्
नपुं*
   - -
तेल पेरने का कोल्हू

चक्रम्
नपुं*
   - -
"वृत्त,  मण्डल"

चक्रम्
नपुं*
   - -
"दल,  समुच्चय,  संग्रह"

चक्रम्
नपुं*
   - -
"राज्य,  एकाधिपत्य"

चक्रम्
नपुं*
   - -
"प्रान्त,  जिला,  ग्रामसमूह"

चक्रम्
नपुं*
   - -
वर्तुलाकार सैनिक व्यूह

चक्रम्
नपुं*
   - -
"देह के भीतर के ""षट्चक्र"" "

चक्रम्
नपुं*
   - -
"कालचक्र,  वर्ष समूह"

चक्रम्
नपुं*
   - -
क्षितिज

चक्रम्
नपुं*
   - -
"सेना,  समूह"

चक्रम्
नपुं*
   - -
ग्रन्थ का अध्याय या अनुभाग

चक्रम्
नपुं*
   - -
भँवर

चक्रम्
नपुं*
   - -
नदी का मोड़

चक्रः
पुं*
  - -
"हंस,  चकवा"

चक्रः
पुं*
  - -
"समूह,  दल,  वर्ग"

चक्रम्
नपुं*
   - "क्रियते अनेन,  कृ घञ्र्थे क,  नि* द्वित्वम्"
गाड़ी का पहिया

चक्रम्
नपुं*
   - "क्रियते अनेन,  कृ घञ्र्थे क,  नि* द्वित्वम्"
कुम्हार का चाक

चक्रम्
नपुं*
   - "क्रियते अनेन,  कृ घञ्र्थे क,  नि* द्वित्वम्"
गोल तीक्ष्ण अस्त्र

चक्रम्
नपुं*
   - "क्रियते अनेन,  कृ घञ्र्थे क,  नि* द्वित्वम्"
तेल का कोल्हू

चक्रम्
नपुं*
   - "क्रियते अनेन,  कृ घञ्र्थे क,  नि* द्वित्वम्"
वृत्त

Shabdartha Kaustubha

Kannada

चक्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಕ್ರವಾಕಪಕ್ಷಿ
निष्पत्तिः - > चक (तृप्तौ) - "रक्" (उ० २-१३)
विस्तारः - > "कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथाङ्गाह्वयनायकः" - अम० ।
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಥದ ಚಕ್ರ /ಗಾಡಿಯ ಗಾಲಿ
निष्पत्तिः - > डुकृञ् (करणे) - "कः"(वा० ३-३-५८) । द्वित्वम् निपा० ।
व्युत्पत्तिः - > क्रियते गतिरनेन
प्रयोगाः - > "नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण"
उल्लेखाः - > मेघ० २-४६
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೈನ್ಯ
प्रयोगाः - > "घृतवान्न चक्रमरिचक्रमयचकितमाहवे निजम्"
उल्लेखाः - > माघ० १५-२६
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮೂಹ /ಸಮುದಾಯ /ಗುಂಪು
प्रयोगाः - > "वयसामिव चक्रमक्रियाकम्"
उल्लेखाः - > माघ० २०-१७
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಂಡಲ /ಜಿಲ್ಲೆ /ಗ್ರಾಮಗಳ ಗುಂಪು /ಒಂದು ಪ್ರಾಂತ
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಲಾಲನ ಚಕ್ರ /ಕುಂಬಾರನ ಗಾಲಿ
प्रयोगाः - > "कलशे निजहेतुदण्डजः किमु चक्रभ्रमिकारितागुणः"
उल्लेखाः - > नैष० २-३२
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಿಕ್ಚಕ್ರ /ದಿಙ್ಮಂಡಲ
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚಕ್ರಾಯುಧ
प्रयोगाः - > "चक्रेण रेजे यमुनाजलीवः स्फुरन्महावर्त इवैकबाहुः"
उल्लेखाः - > माघ० ३-१७
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಧಿಪತ್ಯ /ಪ್ರಭುತ್ವ
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಲಾವರ್ತ /ನೀರಿನ ಸುಳಿ
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಸೈನ್ಯ /ಚಕ್ರವ್ಯೂಹ
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಷ್ಟ್ರ
प्रयोगाः - > "अविचालितचारुचक्रयोरनुरागादुपगूढयोः श्रिया"
उल्लेखाः - > माघ० १६-७०
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತೈಲಯಂತ್ರ /ಎಣ್ಣೆಯ ಗಾಣ
प्रयोगाः - > "दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ४-८५
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವರ್ತುಲ /ಗೋಲ /ಮಂಡಲ
विस्तारः - > "चक्रं चये जलावर्ते रथाङ्गे राष्ट्रसैन्ययोः । घटसाधनभेदेऽपि क्लीबे कोके तु पुंस्ययम्" - नानार्थर० ।
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಕ್ರಬಂಧ /ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಒಂದು ಕಾವ್ಯಬಂಧ
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ರಾಶಿ ಅಂಶ ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಚಕ್ರ
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದದ್ರುರೋಗ /ಹುಳುಕಡ್ಡಿ
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಂಭ /ಕಪಟ
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶರೀರದೊಳಗಿರುವ ೬ ಚಕ್ರಗಳು
विस्तारः - > मूलाधारः,  स्वाधिष्ठानम्,  मणिपूरम्,  अनाहतम्,  विशुद्धम्,  आज्ञाख्यम् - ಇವು ೬ ಚಕ್ರಗಳು.
चक्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ೬ ಚಕ್ರಗಳು
विस्तारः - > कुलाकुलचक्रम्,  राशिचक्रम्,  नक्षत्रचक्रम्,  अकथहचक्रम्,  अकडमचक्रम्,  ऋणिधनिचक्रम् ॥

L R Vaidya

English

 cakra {% (I) n. %} 1. The wheel of a carriage,  Yaj.i.351
a potter’s wheel
a sharp circular missile weapon,  a disc (especially applied to the disc of Vishṇu)
an oil-mill
a circle,  a ring,  कलापचक्रेषु निवेशिताननम् Bt.i.16
a form of military array in a circle
a circle or depression of the body
a cycle,  a cycle of years
the horizon
a troop,  a multitude
an army,  a host
a group of villages,  a province,  a district
section of a book
realm,  sovereignty
a whirlpool.

 cakra {% (II) m. %} 1. The ruddy goose (also called चक्रवाक)
 2. a multitude,  a troop.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

१२,  अर्क,  आदित्य,  इन,  उष्णांशु,  गण,  चक्र,  तपन,  तरणि,  तिग्मांशु,  तीक्ष्णांशु,  दिनकर,  दिननाथ,  दिनप,  दिनमणि,  दिनेश,  दिवाकर,  द्युमणि,  नर,  नृ, ना,  पतङ्ग,  पूषन्,  प्रद्योतन,  भगण,  भानु,  भानुमत्,  भास्कर,  मण्डल,  मार्तण्ड,  मास,  मित्र,  मिहिर,  रवि,  राशि,  विवस्वत्,  व्यय,  शङ्कु,  सवितृ,  सूर्य,  हंस

Bopp

Latin

 चक्र m. (ut videtur,  forma redupl. a r. क्रम् se movere,  ab-
jecto म्
 secundum v. a r. कृ)
1) rota. A. 9. 8.
2) or-
bis,  circulus. Lass. 63. 8.
3) discus,  telum missile circu-
lare. IN. 1. 5.
4) regio,  provincia.
5) exercitus. (Ut vi-
detur,  gr. ϰύϰλος pro ϰύϰϱος,  attenuato α in υ.)

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

चक्र
पु
चक्र,  पक्षिविशेष
चक्रः पक्षिविशेषश्च रथाङ्गं चक्रमायुधम् ।
चक्रं राष्ट्रं च सङ्घश्च चक्रं व्यावर्तकं मतम् ॥ ८४ ॥
verse 1.1.1.84
page 0006

चक्र
क्ली
चक्र,  रथाङ्ग,  आयुध,  राष्ट्र,  सङ्घ,  व्यावर्तक
चक्रः पक्षिविशेषश्च रथाङ्गं चक्रमायुधम् ।
चक्रं राष्ट्रं च सङ्घश्च चक्रं व्यावर्तकं मतम् ॥ ८४ ॥
verse 1.1.1.84
page 0006

अरविन्द
क्ली
अरविन्द,  चक्र,  सरोरुह
चक्रमप्यरविन्दं स्यादरविन्दं सरोरुहम् ।
verse 2.1.1.79
page 0013

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 चक्र an abbreviation of Cakrapāṇidatta. See Catal. IO.
p. 937. 939.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 cakra,  nt.,  circle
 (= Pali cakka) one of the four circles or states of (desirable,  happy) existence (in which gods and men may find themselves): catvāri devamanuṣyāṇāṃ cakrāṇi Mvy 〔1603〕 (similarly Pali AN 〔ii.32.1〕),  listed 〔1604—7〕,  pratirūpadeśavāsaḥ,  satpuruṣāpāśrayam,  ātmanaḥ samyakpraṇidhānam,  pūrve ca kṛtapuṇyatā (= Pali ibid. 〔5〕 paṭirūpadesavāso sappurisūpassayo attasammāpaṇidhi pubbe ca katapuññatā)
 see further cakra-bheda,  vidyuc-cakra.

Indian Epigraphical Glossary

English

 cakra,  cf. Cakrin (EI 4)
 a district
 same as maṇḍala.
Cf. sakkaram (SITI),  wheel of authority
 the king's order
an officer entrusted with the execution of the king's order.
(CII 3),  ‘the discus’
 an emblem on seals.
Cf. śakkara-kāṇikkai (SITI),  Sanskrit-Tamil
 tax paid by
potters
 also called tirigai-āyam.

Lanman

English

 cakrá,  n.
	—1. wheel
 chariot-wheel,  wagon-wheel
	—2. by synecdoche,  wagon,  in pīṭhacakra.
[prob. reduplicated form,  ca-kra, 
fr. √*kṛ or *kḷ,  ‘roll, ’ cf. κυλίω,  ‘roll’: w.
ca-krá,  cf. κύ-κλος,  *κϝε-κλος,  AS. hweohl, 
hweōl,  Eng. wheel.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 चक्र n. °Schlachtordnung? Manm. III,  18c. — *Strudel,  Govardh. 692.

 चक्र °circulus vitiosus,  Prabandh. 163,  2 v.u.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  वृत्त,  कुण्डलाकार,  चक्र,  कुण्डलिन्,  चक्रवत,  चक्कल,  चक्रक,  चक्रुवृत्त,  चाक्र,  चाक्रिक,  परिमण्डल,  परिमण्डलित,  परिवर्तुल,  वटिन्
adjective
 
वर्तुलस्य आकारः इव आकारः यस्य सः।
 "अस्य वृक्षस्य फलानि वृत्तानि सन्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

bskor ba
१) अट्या २) अनुप्रवर्तन ३) आवर्तन ४) आवृत ५) उपगूढ ६) चक्र ७) दत्तिक ८) नयनानयन ९) परिक्षिप्त १०) परीवृत ११) प्रतिकुब्जित १२) प्रदक्षिणा १३) प्रवर्तन १४) प्रवृत्ति १५) भ्रमण १६) वर्ण १७) वर्तन १८) वेष्ट १९) सम्मति

khor lo
१) कोक २) चक्र ३) जिह्म ४) मण्डल ५) रथाङ्ग ६) मुदर्शन

khor lo gdong
चक्र / चक्रा

phag pa
चक्र / चक्रा

grong gi dra ba
चक्र

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
वाहिनी पृतना सेना बलं सैन्यमनीकिनी ॥ ७४५ ॥
कटकं ध्वजिनी तन्त्रं दण्डोऽनीकं पताकिनी ।
वरूथिना चमूश्चक्रं स्कन्धवारोऽस्य तु स्थितिः ॥ ७४६ ॥
शिबिरं रचना तु स्याद्व्यूहो दण्डादिको युधि ।
-wordlist-
 
वाहिनी (स्त्री),  पृतना (स्त्री),  सेना (स्त्री),  बल (क्ली),  सैन्य (क्ली),  अनीकिनी (स्त्री),  कटक (क्ली),  ध्वजिनी (स्त्री),  तन्त्र (क्ली),  दण्ड (पुं),  अनीक (क्ली),  पताकिनी (स्त्री),  वरूथिनी (स्त्री),  चमू (स्त्री),  चक्र (पुंक्ली),  स्कन्धावार (पुं),  शिबिर (क्ली),  व्यूह (पुं)

--source--
 
रथाङ्गं रथपादोऽरि चक्रं धारा पुनः प्रधिः ॥ ७५५ ॥
नेमिरक्षाग्रकीले त्वण्याणी नाभिस्तु पिण्डिका ।
-wordlist-
 
रथाङ्ग (क्ली),  रथपाद (पुं),  अरि (क्ली),  चक्र (पुंक्ली),  धारा (स्त्री),  प्रधि (पुंस्त्री),  नेमि (स्त्री),  अक्षाग्रकील (पुं),  अणि (पुंस्त्री),  आणि (पुंस्त्री),  नाभि (स्त्री),  पिण्डिका (स्त्री)

--source--
 
शक्तिपट्टिशदुःस्फोटचक्राद्याः शस्त्रजातयः ॥ ७८७ ॥
-wordlist-
 
शक्ति (स्त्री),  पट्टिस (पुं),  दुःस्फोट (पुं),  चक्र (पुंक्ली)

--source--
 
संघाते प्रकरौघवारनिकरव्यूहाः समूहश्चयः
संदोहः समुदायराशिविसरव्राताः कलापो व्रजः ।
कूटं मण्डलचक्रवालपटलस्तोमा गणः पेटकं
वृन्दं चक्रकदम्बके समुदयः पुञ्जोत्करौ संहतिः ॥ १४११ ॥
समवायो निकुरम्बं जालं निवहसंचयौ ।
जातं तिरश्चां तद्यूथं संघसार्थौ तु देहिनाम् ॥ १४१२ ॥
-wordlist-
 
सङ्घात (पुं),  प्रकर (पुं),  ओघ (पुं),  वार (पुंक्ली),  निकर (पुं),  व्यूह (पुं),  समूह (पुं),  चय (पुं),  सन्दोह (पुं),  समुदाय (पुं),  राशि (पुं),  विसर (पुं),  व्रात (पुं),  कलाप (पुं),  व्रज (पुं),  कूट (पुंक्ली),  मण्डल (त्रि),  चक्रवाल (पुं),  पटल (स्त्रीक्ली),  स्तोम (पुं),  गण (पुं),  पेटक (त्रि),  वृन्द (क्ली),  चक्र (पुंक्ली),  कदम्बक (क्ली),  समुदय (पुं),  पुञ्ज (पुं),  उत्कर (पुं),  संहति (स्त्री),  समवाय (पुं),  निकुरुम्ब (क्ली),  जाल (स्त्रीक्ली),  निवह (पुं),  सञ्चय (पुं),  जात (क्ली),  यूथ (क्ली),  सङ्घ (पुं),  सार्थ (पुं)

अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः

Sanskrit

--source--
 
चक्राण्यपि पुटभेदाः पङ्के चिक्खल्ल इत्यपि ।
-wordlist-
 
चक्र (क्ली),  चिक्खल्ल (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

कोक
कोक,  चक्र,  चक्रवाक,  रथाङ्ग
कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथाङ्गः ।
verse 2.1.1.244
page 0030

चक्र
चक्र,  रथाङ्ग
चक्रं रथाङ्गमाख्यातं कूवरं च युगन्धरम् ।
verse 2.1.1.447
page 0051

पृतना
पृतना,  सेना,  ध्वजिनी,  पताकिनी,  वाहिनी,  बल,  सैन्य,  चक्र,  चमू,  वरूथिनी,  अनीकिनी,  अनीक
पृतना सेना ध्वजिनी पताकिनी वाहिनी बलं सैन्यम् ।
चक्रं चमूर्वरूथिन्यनीकिनी स्यादनीकं च ॥ ४५७ ॥
verse 2.1.1.457
page 0053

यष्टि
यष्टि,  पट्टिस,  दुःस्फोट,  मुखण्डी,  शङ्कु,  शक्ति,  भिन्दिपाल,  गदा,  दण्ड,  चक्र,  शस्त्र_जाति
यष्टिपट्टिसदुःस्फोटमुखण्डीशङ्कुशक्तयः ।
भिन्दिपालगदादण्डचक्राद्याः शस्त्रजातयः ॥ ४७६ ॥
verse 2.1.1.476
page 0055

चक्र
चक्र,  पुटभेद
चक्राणि पुटभेदाः स्युः सेतुर्वरण उच्यते ।
verse 3.1.1.671
page 0076

निकर
निकर,  निकाय,  निवह,  विसर,  व्रज,  पुञ्ज,  समूह,  सञ्चय,  समुदय,  सार्थ,  यूथ,  निकुरम्ब,  कदम्ब,  पूग,  राशि,  चय,  समवाय,  वृन्द,  सन्दोह,  समाज,  वितान,  संहति,  प्रकर,  घन,  ओघ,  संघ,  संघात,  व्रात,  कुल,  उत्कर,  पटल,  पेटक,  चक्र,  चक्रवाल,  मण्डल,  जाल,  जात,  व्यूह,  वार,  स्तोम
निकरनिकायनिवहविसरव्रजपुञ्जसमूहसञ्चयाः, 
समुदयसार्थयूथनिकुरम्बकदम्बकपूगराशयः ।
चयसमवायवृन्दसन्दोहसमाजवितानसंहति-
प्रकरघनौघसंघसंघातव्रातकुलोत्कराः स्मृताः ॥ ६८६ ॥
पटलं पेटकं चक्रं चक्रवालं च मण्डलम् ।
जालं जातं तथा व्यूहवारस्तोमाश्च ते स्मृताः ॥ ६८७ ॥
verse 4.1.1.686
page 0079

Mahabharata

English

Cakra^1,  a serpent. § 63 (Sarpasattra): I,  57,  2147 (of Vāsuki's race).

Cakra^2,  companions of Skanda. § 615u (Skanda): IX,  45,  2539 (given to Skanda by Vishṇu),  2542 (another,  given to Skanda by Tvashṭṛ), 

*Cakra^3,  the discus of Kṛshṇa. § 795 (Svargārohaṇap.): XVIII,  4,  127 (ºprabhṛtibhiḥ purushavigrahaiḥ).

Cakra^4,  pl. (ºāḥ),  a people. § 574 (Jambūkh.): VI,  9,  352 (in Bhāratavarsha).

पुराणम्

English

चक्र १ / CAKRA I. A son of vāsuki,  the nāga king. He died at the serpent yajña (sarpa Satra) of janamejaya by falling into the fire. (Ādi Parva,  Chapter 57,  Verse 6).

चक्र २ / CAKRA II. One of the three attendants given to subrahmaṇya by viṣṇu,  the other two being saṅkrama and Atikrama. (śalya Parva,  Chapter 45,  Verse 40).

चक्र ३ / CAKRA III. One of the two attendants presented to Skandhadeva by Tvaṣṭa,  the other one being anucakra. (śalya Parva,  Chapter 45,  Verse 40).

चक्रं १ / CAKRA(Ṁ) I. sudarśana cakra (disc) of Mahāviṣṇu. The viṣṇu purāṇa contains the following story about the origin of the cakra.
Sūryadeva (the Sun God) married saṁjñā,  daughter of viśvakarmā. But,  due to the insufferable heat of her husband the marital life of saṁjñā became miser-  able,  and so she requested her father to lessen the heat of sūrya. And,  accordingly viśvakarmā ground sūrya on a grinding machine and thus diminished his effulgence. But,  the grinding could diminish only (1/8) of that effulgence,  which glowing red-hot dropped on the earth,  and with that viśvakarmā made the sudarśana cakra,  the triśūla,  the Puṣpakavimāna and the weapon called śakti. Out of those four things the triśūla came to be possessed by śiva,  the Puṣpakavimāna by kubera and śakti by brahmā. The sudarśana cakra which was glowing like anything was deposited in the sea. (viṣṇu purāṇa,  Part 3,  Chapter 2). There is a story in the mahābhārata as to how the cakra thrown into the sea came into the possession of Mahāviṣṇu. While śrī kṛṣṇa and arjuna were picnicing on the shores of the yamunā Agnideva went to them and requested them to give Khāṇḍava forest to him for food. As takṣaka,  friend of indra,  was living in the forest the latter was causing heavy rains to fall there. kṛṣṇa and arjuna realized the fact that agni would be able to consume the forest only after subjugating indra. But,  how to manage it? Then agni said that he would supply the weapon to fight indra with,  and accordingly he meditated on varuṇa,  who presented to him (agni) a chariot and flag with monkey as symbol,  a quiver which would never become empty of arrows,  a bow called gāṇḍīva and the sudarśana cakra. Agnideva gave the cakra to śrī kṛṣṇa and the other things to arjuna. (M.B. Ādi Parva,  Chapter 297).

चक्रं २ / CAKRA(Ṁ) II. A city in ancient india. (bhīṣma Parva,  Chapter 9,  Verse 45).

Vedic Reference

English

 Cakra,  the ‘wheel’ of a chariot or wagon,  is repeatedly
mentioned from the Rigveda^1 onwards,  often in a metaphorical
sense. The wheel was fixed on the axle (Akṣa) when the
chariot was required for use
 this required considerable
strength,  as is shown by a reference in the Rigveda.^2 The
wheel consisted normally of spokes (Ara),  and a nave (Nābhi), ^3
in the opening (Kha) of which the end of the axle (Āṇi) was
inserted. An indication of the importance attached to the
strength of the wheel is the celebration of the car of the god
Pūṣan as having a wheel that suffers no damage.^4 The usual
number of wheels was two, ^5 but in seven passages of the Rigveda^6
a chariot is called ‘three-wheeled, ’ in a few others ‘seven-
wheeled, ’^7 while in one of the Atharvaveda^8 it is styled ‘eight-
wheeled.’ Zimmer^9 argues that these epithets do not refer to
real chariots,  pointing out that in all the passages where
tri-cakra,  ‘three-wheeled, ’ occurs there is a mythical reference.
On the other hand,  Weber^10 thinks that there might have been
chariots with three wheels,  one being in the centre between the
two occupants. This is not very conclusive
 at any rate,  the
seven-wheeled and the eight-wheeled chariots can hardly be
regarded as indicating the existence of real vehicles with that
number of wheels.
In the Śatapatha Brāhmaṇa^11 the potter's wheel (kaulāla-
cakra) is referred to.
1) i. 130,  9
 155,  6
 164,  2. 11. 14
174,  5
 iv. 1,  3,  etc.
2) Av. xi. 7,  4
 xix. 53,  1. 2,  etc.
3) Rv. viii. 41,  6.
4) Rv. vi. 54,  3.
5) Rv. viii. 5,  29
 Chāndogya Upani-
ṣad,  iv. 16,  5
 Kauṣītaki Upaniṣad,  i. 4.
6) i. 118,  2
 157,  3
 183,  1
 viii. 58,  3
x. 41,  1
 85,  14 (all of the Aśvins'
chariot)
 iv. 36,  1 (of a chariot made
by the Ṛbhus,  who are three in
number).
7) Rv. i. 164,  3,  12
 ii. 40,  3.
8) xi. 4,  22.
9) Altindisches Leben,  viii.,  ix.
10) Proceedings of the Berlin Acadcmy, 
1898,  564,  quoting Virchow,  Zeistchrift
für Ethnologie,  5,  200.
11) xi. 8,  1,  1.
Cf. Zimmer,  op. cit.,  247.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  चक्रम्
Root:  चक्र
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ host
⇒ army
⇒ range
⇒ wheel
⇒ realm
⇒ cycle
⇒ troop
⇒ circle
⇒ discus
⇒ district
⇒ oil-mill
⇒ province
⇒ whirlpool
⇒ multitude
⇒ department
⇒ sovereignty
⇒ potter's wheel
⇒ circular flight
⇒ disk [computer]
⇒ whole number of
⇒ troop of soldiers
⇒ winding of a river
⇒ number of villages
⇒ astronomical circle
⇒ mystical circle or diagram
⇒ crooked or fraudulent device
⇒ cycle of years or of seasons
⇒ form of military array -vyUha
⇒ circle or a similar instrument
⇒ circle or depression of the body
⇒ discus or sharp circular missile weapon
⇒ particular constellation in the form of a hexagon
⇒ wheel of a monarch's chariot rolling over his dominions
⇒ convolutions or spiral marks of the zAlagrAma or ammonite
Shloka(s): 
2|8|56|1 ► चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान्। (क्षत्रियवर्गः)
3|3|17|3 ► भूभृन्नितम्बवलयचक्रेषु कटकोऽस्त्रियाम्। (नानार्थवर्गः)
3|3|126|1 ► अधिष्ठानं चक्रपुरप्रभावाध्यासनेष्वपि। (नानार्थवर्गः)
3|3|222|2 ► द्यूतेऽक्षे शारिफलकेऽप्याकर्षोऽथाक्षमिन्द्रिये॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|8|56|1 ⇢ चक्रम् (चक्र) (नपुं) ⇒ host, army, range, wheel, realm, cycle, troop, circle, discus, district, oil-mill, province, whirlpool, multitude, department, sovereignty, potter's wheel, circular flight, disk [computer], whole number of, troop of soldiers, winding of a river, number of villages, astronomical circle, mystical circle or diagram, crooked or fraudulent device, cycle of years or of seasons, form of military array -vyUha, circle or a similar instrument, circle or depression of the body, discus or sharp circular missile weapon, particular constellation in the form of a hexagon, wheel of a monarch's chariot rolling over his dominions, convolutions or spiral marks of the zAlagrAma or ammonite
➠ 2|8|56|1 ⇢ रथाङगम् (रथाङ्ग) (नपुं) ⇒ discus, potter's wheel, chariots-wheel, any part of a chariots
➠ 3|3|17|3 ⇢ कटक:  (कटक) (पुं) ⇒ dale, troop, wheel, caravan, straw mat, compilation, twist of straw
➠ 3|3|17|3 ⇢ कटकम् (कटक) (नपुं) ⇒ dale, troop, wheel, caravan, straw mat, compilation, twist of straw
➠ 3|3|126|1 ⇢ अधिष्ठानम् (अधिष्ठान) (नपुं) ⇒ site, rule, base, seat, town, basis, power, place, abode, dwelling, approach, position, residence, authority, occupying, inherence, precedent, government, inhabiting, settlement, benediction, standing by, resting upon, king's court, being at hand, standing over, sitting place, base of support, steadfast resolution, standing or resting upon, standing-place of the warrior upon the car
➠ 3|3|222|2 ⇢ अक्षः (अक्ष) (पुं) ⇒ car, axle, cube, soul, cart, wheel, snake, pivot, number 5, collar-bone, court of law, temporal bone, axis [computer], person born blind, religious knowledge, terrestrial latitude, die in a game of dice, measure of 104 anGgulaH, weight equal to 16 mASaH, depository of legal documents, seed of which rosaries are made, beam of a balance or string which holds the pivot of the beam
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ रथः
परा_अपरासंबन्धः ➡ रथावयवमात्रम्
जातिः ➡ अचलनिर्जीववस्तु
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 चक्रं,  क्ली,
   (क्रियतेऽनेनेति । कृ + घञर्थे कः ।कृञादीनामिति द्वित्वञ्च ।) व्रजः । समूहः ।सैन्यम् । रथाङ्गम् । चाका इति भाषा ॥
 (यथा, याज्ञवल्क्ये । १ । ३५१ ।“यथा ह्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत् ।तथा पुरुषकार्य्येण विना दैवं न सिध्यति ॥
”)राष्ट्रम् । दम्भविशेषः । कुम्भकारोपकरणम्कुमारेर चाक इति भाषा ॥
 (यथा,  याज्ञघल्क्ये । ३ । १४६ ।“मृद्दण्डचक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटम् ।करोति तृणमृत्काष्ठैर्गृहं वा गृहकारकः ॥
”)अस्त्रविशेषः । (यथा,  रघुः । ७ । ४६ ।“आधोरणानां गजसन्निपातेशिरांसि चक्रैर्निशितैः क्षुराग्रैः ॥
”)जलावर्त्तः । इति मेदिनी ॥
 भगवतः सुदर्शःचक्रम् । (यथा,  महाभारते । १ । १९ । ६ ।“ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलङ्कृतम् ।चक्रायुधेन चक्रेण पिवतोऽमृतमोजसा ॥
”)तस्य भगवन्मन्दिरे स्थापनविधिर्यथा,  श्रीभागवते । ३ । १ । २३ ।“अन्यानि चेह द्विजदेवदेवैःकृतानि नानायतनानि विष्णोः ।प्रत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणियद्दर्शनात् कृष्णमनुस्मरन्ति ॥
”“द्विजदेवैः ऋषिभिर्देवैश्च कृतानि अङ्गमङ्गं प्रतिवर्त्तन्ते इति प्रत्यङ्गान्यायुधानि तेषु मुख्यं चक्रंतेनाङ्कितानि मूर्द्धन्यहेमकुम्भेषु चिह्नितानिमन्दिराणि येषु तानि नानाविधानि विष्णो-रायतनानि क्षेत्राणि तीर्थानि च आसिषेवे ।येषां चक्राङ्कितमन्दिरवतां दर्शनात् श्रीकृष्ण-स्मरणं भवति ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
 *अथ चक्रलक्षणम् ।“द्वादशारन्तु षट्कोण बलयत्रयसंयुतम् ।चक्रं स्याद्दक्षिणावर्त्तः शङ्खश्च श्रीहरेः स्मृतः ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे ४ विलासः ॥
ग्रामजालम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
 तगरपुष्पम् ।इति राजनिर्घण्टः ॥
 व्यूहविशेषः । (एतस्यलक्षणं यथा,  --“अष्टारं वर्त्तुलाकारं व्यूहचक्रं त्रिनाडिकम् ।दण्डचतुष्टयं वाह्ये कर्त्तव्यञ्च चतुर्द्दिशम् ॥
पूर्व्वदण्डाग्रतोऽन्यस्य दिनभाद्यं भमण्डलम् ।प्रवेशे निर्गमे चैव त्रीणि त्रीणि प्रदक्षिणे ॥
शशिसंज्ञाष्टकं मध्ये तद्वाह्ये भानुसंज्ञकम् ।तृतीयं राहुसंज्ञञ्च केतुर्द्दण्डचतुष्टये ॥
चन्द्रर्क्षे विजयो लाभः सूर्य्यर्क्षे मध्यमं फलम् ।राहुधिष्ण्याष्टके विघ्नं मृत्युः केतुचतुष्टये ॥
एवमुक्तं चतुःस्थाने यद्दिने यस्य नामभम् ।तद्दिने तत् फलं तस्य सर्व्वकार्य्येषु सर्व्वदा ॥
”एतच्चक्रन्तु भगवता द्रोणाचार्य्येण अभिमन्यु-वधायैवाभिकल्पितम् । तत्र व्यूहमध्ये निर्म्माण-प्रणाल्या कः कुत्र आसीदिति प्रदर्शयितुमाह ।“चक्रव्यूहो महाराज ! आचार्य्येणाभिकल्पितः ।तत्र शक्रोपमाः सर्व्वे राजानो विनिवेशिताः ॥
अवस्थानेषु वित्यस्ताः कुमाराः सूर्य्यवर्च्चसः ।संघातो राजपुत्त्राणां सर्व्वे षामभवत्तदा ॥
कृतामिसमयाः सर्व्वे सुवर्णविकृतध्वजाः ।रक्ताम्बरधराः सर्व्वे सर्व्वे रक्तविभूषणाः ॥
सर्व्वे रक्तपताकाश्च सर्व्वे वै हेममालिनः ।चन्दनागुरुदिग्धाङ्गाः स्रग्विणः सूक्ष्मवाससः ॥
सहिताः पर्य्यधावन्त कार्ष्णिं प्रति युयुत्सवः ।तेषां दशसहस्राणि बभूवुर्दृढधन्विनाम् ॥
पौत्त्रं तव पुरस्कृत्य लक्षणं प्रियदर्शनम् ।अन्योन्यसमदुःखास्ते अन्योन्यसमसाहसाः ॥
अन्योन्यं स्पर्द्धमानाश्चाप्यन्योन्यस्य हिते रताः ॥
दुर्य्योधनस्तु राजेन्द्र ! सैन्यमध्ये व्यवस्थितः ।कर्णदुःशासनकृपैर्वृतो राजा महारथैः ॥
देवराजोपमः श्रीमान् श्वेतच्छत्राभिसंवृतः ।चामरव्यजनाक्षेपैरुदयन्निव भास्करः ॥
प्रमुखे तस्य सैन्यस्य द्रोणोऽवस्थितनायकः ।सिन्धुराजस्तथाऽतिष्ठत् श्रीमान् मेरुरिवाचलः ॥
सिन्धुराजस्य पार्श्वस्था अश्वत्थामपुरोगमाः ।सुतास्तंव महाराज ! त्रिंशत्त्रिदशसन्निभाः ॥
गान्धारराजः कितवः शल्यो भूरिश्रवास्तथा ।पार्श्वतः सिन्धुराजस्य व्यराजन्त महारथाः ॥
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।तावकानां परेषाञ्च मृत्युं कृत्वा निवर्त्तनम् ॥
”इति महाभारते । ७ । ३३ । १३ -- २४ ॥
)तैलयन्त्रम् । इत्यमरटीकायां स्वामी ॥
 (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ५९२ ।“स्नेहमयान् पीडयतः किं चक्रेणापि तैलकारस्य ॥
”कालज्ञापकयन्त्रविशेषः । यथा,  गोलाध्याये ।“चक्रं चक्रांशाङ्कं परिधौ श्लथशृङ्खलादिकाधारम् ।धात्री त्रिभ आधारात् कल्प्या भार्द्धेऽत्रखार्द्धञ्च ॥
तन्मध्ये सूक्ष्माक्षं क्षिप्त्वार्काभिमुखनेमिकं धार्य्यम् ।भूमेरुन्नतभागास्तत्राक्षच्छायया भुक्तः ॥
तत्खार्द्धान्तश्च नता उन्नतनवसंगुणीकृतं द्युदलम् ।द्युदलोन्नतांशभक्तं नाड्यः स्थूलाः परैः प्रोक्ताः ॥
”धातुमयं दारुमयं वा समं चक्रं कृत्वा तन्नेम्यांशृङ्खलादिराधारः शिथिलः कार्य्यः । चक्रमध्येसूक्ष्मं सुषिरमाधारात् सुषिरोपगामिनी लम्ब-वदूर्द्ध्वरेखा कार्य्या । तन्मध्यतोऽन्या तिर्य्यक्रेखाचात्र कार्य्या । तच्चक्रं परिधौ भगणांशैरङ्क-यित्वाधारात् त्रिभ इति नवतिभागान्तरे तिर्य्य-ग्रेखा तत्परिधिसम्पाते धात्री क्षितिः कल्प्या ।भार्द्धेऽन्तर ऊर्द्धरेखानेमिसम्पाते खार्द्धं कल्प्यम् ।सुपिरे सूक्ष्मा शलाका प्रदातव्या । सा चाक्ष-संज्ञा । तच्चक्रमर्काभिमुखनेमिकञ्च यथा भवतितथाधारे धार्य्यम् । तथा धृतेऽक्षस्य छायापरिधौ यत्र लगति तत्कुजचिह्नयोरन्तरे येअंशास्ते रवेरुन्नतांशाः । ये छायाखार्द्धयो-रन्तरे ते नतांशा ज्ञेयाः । एवमत्र नतोन्नतांश-ज्ञानमेव भवति । अतोऽन्यैर्घटिका अप्या-नीताः । तद्यथा,  तस्मिन्दिने गणितेन मध्यन्दि-नोन्नतांशान् दिनार्द्धमानञ्च ज्ञात्वानुपातःकृतः ।यदि मध्यन्दिनोन्नतांशैर्दिनार्द्धनाड्यो लभ्यन्तेतदैभिः किमित्येवं स्थूला घठिकाः स्युः ॥
 अथवेधेन ग्रहज्ञानमाह ।“पैत्रर्क्षपुष्यान्तिमवारुणाना-मृक्षद्वयं नेमिगतं यथा स्यात् ।दूरेऽन्तरेऽल्पेषु भखेचरौ वातथात्र यन्त्रं सुधिया प्रधार्य्यम् ॥
नेमिस्थदृष्ट्याक्षगतं प्रपश्येत्खेटञ्च धिष्ण्यस्य च योगताराम् ।नेम्यङ्कयोरक्षयुजोस्तु मध्येयेऽंशाःस्थिता भध्रुवको युतस्तैः ॥
प्रत्यक्स्थिते भेऽथ पुरःस्थिते तैर्हीनो ध्रुवः स्यात् खचरस्य भुक्तम् ॥
”तत्र यन्त्रस्याधो नेम्यां दृष्टिं कृत्वीर्द्धनेम्यामुक्त-र्क्षाणां मध्ये भद्वितयं युगषन्नेमिगतं यथा स्यात्तथा यन्त्रं स्थिरं कृत्वा नेम्यां धिष्ण्ययोरेकतरंस्थानमङ्कयेत् । ततोऽग्रे पृष्ठतो वा दृष्टिं चाल-यित्वा ग्रहं विध्येत् । ग्रहः प्रायोऽक्षगतोदृश्यते । अक्षमूलस्य ग्रहस्य चान्तरं शरोग्रहावधिः अक्षमूलं नेम्यां यत्र लग्नं दृश्यतेतत् स्थानमप्यङ्क्यम् । अथ भग्रहाङ्कयोर्मध्येयेऽंशास्तैर्भध्रुवो युतः स्फुटग्रहो भवति यदाग्रहात् पश्चिमस्थं नक्षत्रम् । यदा पूर्व्वस्थंनक्षत्रं तदा भध्रुवो हीनः स्फुटग्रहो भवति ।अथवाल्पशरं नक्षत्रं रोहिण्याद्यं ततो दूरे-ऽन्तरे यदा ग्रहस्तदा तावेव विद्ध्वा प्रोक्तवद्-ग्रहज्ञानम् । इति चक्रयन्त्रम् ॥
 शरीरस्थ-षट्चक्राणियथा । मूलाधारः १ स्वाधिष्ठानम् २मणिपूरम् ३ अनाहतम् ४ विशुद्धम् ५ आज्ञा-ख्यम् ६ । तद्यथा,  --“मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मके ।मध्ये स्वयम्भुलिङ्गन्तु कोटिसूर्य्यसमप्रभम् ॥
तदूर्द्धे कामबीजन्तु कलशान्तीन्दुनादकम् ।तदूर्द्ध्वे तु शिखाकारा कुण्डली ब्रह्मविग्रहा ॥
तद्वाह्ये हेमवर्णाभं वसवर्णचतुर्दलम् ।द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विभावयेत् ॥
तदूर्द्धेऽग्निसमप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम् ।बादिलान्तषडर्णेन युक्ताधिष्ठानसंज्ञकम् ॥
मूलमाधारषट्कानां मूलाधारं ततो विदुः ।स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः ॥
तदूर्द्धे नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् ।मेघाभं विद्युदाभञ्च बहुतेजोमयं ततः ॥
मणिवद्भिन्नतत्पद्मं मणिपूरं तथोच्यते ।दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम् ॥
शिवेनाधिष्ठितं पद्मं विश्वालोकैककारणम् ।तदूर्द्धेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसन्निभम् ॥
कादिठान्ताक्षरैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम् ।तन्मध्ये बाणलिङ्गन्तु सूर्य्यायुतसमप्रभम् ॥
शब्दब्रह्ममयं शब्दोऽनाहतस्तत्र दृश्यते ।तेनाहताख्यं पद्मं तन्मुनिभिः परिकीर्त्तितम् ॥
आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम् ।तदूर्द्ध्वन्तु विशुद्धाख्यं दलषोडशपङ्कजम् ॥
स्वरैः षोडशकैर्युक्तं धूम्रवर्णैर्महाप्रभम् ।विशुद्धिं तनुते यस्मात् जीवस्य हंसलोकनात् ॥
विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम् ।आज्ञाचक्रं तदूर्द्धे तु आत्मनाधिष्ठितं परम् ॥
आज्ञासंक्रमणं तत्र गुरोराज्ञेति कीर्त्तितम् ।कैलासाख्यं तदूर्द्ध्वे तु बोधनीन्तु तदूर्द्ध्वतः ॥
एवञ्च शिवचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत ! ॥
” * ॥
मन्त्रोद्धारार्थषट्चक्राणि यथा । कुलाकुल-चक्रम् १ राशिचक्रम् २ नक्षत्रचक्रम् ३ अक-थहचक्रम् ४ अकडमचक्रम् ५ ऋणिधनि-चक्रम् ६ । तद्यथा,  --“कुलाकुलस्य भेदं हि वक्ष्यामि मन्त्रिणामिह ।वाय्वग्निभूजलाकाशाः पञ्चाशल्लिपयः क्रमात् ॥
पञ्चह्रस्वाः पञ्चदीर्घा बिन्द्वन्ताः सन्धिसम्भवाः ।कादयः पञ्चशः ष क्ष ल स हान्ताः प्रकीर्त्तिताः ॥
तथा च ।अ आ ए क च ट त प य षाः मारुताः ।इ ई ऐ ख छ ठ थ फ र क्षाः आग्नेयाः ।उ ऊ ओ ग ज ड द ब लाः पार्थिवाः ।ऋ ॠ औ घ झ ढ ध भ व सा वारुणाः ।ऌ ॡ अं ङ ञ ण न म श हाः नाभसाः ॥
साधकस्याक्षरं पूर्व्वं मन्त्रस्यापि तदक्षरम् ।यद्येकभूतदैवत्यं जानीयात् सकुलं हि तत् ॥
भौमस्य वारुणं मित्रमाग्नेयस्यापि मारुतम् ।मारुतं पार्थिवानाञ्च शत्रुराग्नेयमम्भसाम् ॥
नाभसं सर्व्वमित्रं स्याद्बिरुद्धं नैव शीलयेत् ॥
”अथ राशिचक्रम् ।“रेखाद्बयं पूर्व्वपरागतं स्यात्तन्मध्यतो याम्यकुवेरभेदात् ।एकैकमीशाननिशाचरे तुहुताशवाय्वोर्विलिखेत्ततोऽर्णान् ॥
वेदाग्निवह्नियुगलश्रवणाक्षिसंख्यान्पञ्चेषुबाणशरपञ्चचतुष्टयार्णान् ।मेषादितः प्रविलिखेत् सकलांस्तु वर्णान्कन्यागतान् प्रविलिखेदथ शादिवर्णान् ॥
तेन अ आ इ ई मेषः । उ ऊ ऋ वृषः ।ॠ ऌ ॡ मिथुनम् । ए ऐ कर्कटः । ओ औसिंहः । अं अः श ष स ह ल क्षाः कन्या ।कवर्गस्तुला । चवर्गो वृश्चिकः । टवर्गो धनुः ।तवर्गो मकरः । पवर्गः कुम्भः । यवर्गो मीनः ।स्वराशीनामनुकूलं मन्त्रं भजेत् ।राशीनां शुद्धता ज्ञेया त्यजेत् शत्रुं मृतिं व्ययम् ।स्वराशेर्म्मन्त्रराश्यन्तं गणनीयं विचक्षणैः ॥
यदा तु स्वराशेरज्ञानं तदा साधकानामाद्यक्षर-सम्बन्धिनं राशिं गृहीत्वा गणयेत् ॥
 * ॥
अथ नक्षत्रचक्रम् ।“अ आ अश्विनी देवगणः । इ भरणी मानुषः ।ई उ ऊ कृत्तिका राक्षसः । ऋ ॠ ऌ ॡरोहिणी मानुषः । ए मृगशिरो देवः । ऐआर्द्रा मानुषः । ओ औ पुनर्व्वसुर्देवः । कपुष्यो देवः । ख ग अश्लेषा राक्षसः । घ ङमघा राक्षसः । च पूर्व्वफल्गुनी मानुषः ।छ ज उत्तरफल्गुनी मानुषः । झ ञ हस्तादेवः । ट ठ चित्रा राक्षसः । ड स्वाती देवः ।ढ ण विशाखा राक्षसः । त थ द अनुराधादेवः । ध ज्येष्ठा राक्षसः । न प फ मूला-राक्षसः । व पूर्व्वाषाढा मानुषः । भ उत्तरा-षाढा मानुषः । म श्रवणा देवः । य र धनिष्ठाराक्षसः । ल शतभिषा राक्षसः । व श पूर्व्व-भाद्रपदा मानुषः । ष स ह उत्तरभाद्रपदामानुषः । अं अः ल क्ष रेवती देवः ॥
 तथा च ।“अश्विन्यादिक्रमेणैव विलिखेत्तारकाः पुनः ।वक्ष्यमाणविधानेन तन्मध्ये वर्णकान् लिखेत् ॥
उत्तराद्दक्षिणाग्रान्तु रेखां कुर्य्याच्चतुष्टयीम् ।दश रेखाः पश्चिमाग्राः कर्त्तव्या वीरवन्दिते ! ॥
अकारादिक्षकारान्तान् द्विचन्द्रवह्निवेदकान् ।भूमीन्द्रनेत्रचन्द्रांश्च अश्लेषान्तं खगौ प्रिये ! ॥
द्विभूनेत्रनेत्रयुग्मांश्चेन्दुनेत्राग्निचन्द्रकान् ।मघादिज्येष्ठपर्य्यन्तं द्वितीयं नवतारकम् ॥
वह्निभूमीन्दुचन्द्रांश्च युग्मेन्दुनेत्रवह्निकान् ।वेदेन भेदिता वर्णा रेवत्यंशगताः क्रमात् ॥
पूर्व्वोत्तरात्रयञ्चैव भरण्यार्द्रा च रोहिणी ।इमानि मानुषाण्याहुर्नक्षत्राणि मनीषिणः ॥
ज्येष्ठाशतभिषामूलाधनिष्ठाश्लेषकृत्तिकाः ।चित्रामघाविशाखाः स्युस्तारा राक्षसदेवताः ॥
अश्विनी रेवती पुष्यः स्वाती हस्तः पुनर्व्वसुः ।अनुराधामृगशिरःश्रवणा देवतारकाः ॥
स्वजातौ परमा प्रीतिर्मध्यमा भिन्नजातिषु ।रक्षोमानुषयोर्नाशो वैरं दानवदेवयोः ॥
जन्म सम्पद्विपत् क्षेमः प्रत्यरिः साधको वधः ।मित्रं परममित्रञ्च जन्मादीनि पुनः पुनः ॥
”जन्मत्रिपञ्चसप्तानि वर्ज्जनीयानि नक्षत्राणि ।स्वनक्षत्रादेव नक्षत्रं गणनीयम् । स्वनक्षत्राज्ञानेस्वनामाद्यक्षरसम्बन्धिनक्षत्राद्गणनीयम् ॥
 * ॥
अथाकथहचक्रम् ।“चतुरसं लिखेत् कोष्ठं चतुष्कोष्ठसमन्वितम् ।पुनश्चतुष्कं तत्रापि लिखेद्धीमान् क्रमेण तु ॥
इन्द्वग्निरुद्रनवनेत्रयुगार्कदिक्षुऋत्वष्टषोडशचतुर्द्दशभौतिकेषु ।पातालपञ्चदशवह्निहिमांशुकोष्ठेवर्णान् लिखेत् लिपिभवान् क्रमशस्तु धीमान् ॥
नामाद्यक्षरमारभ्य यावन्मन्त्रादिमाक्षरम् ।चतुर्भिः कोष्ठैरेकैकमिति कोष्ठचतुष्टयम् ॥
पुनः कोष्ठगकोष्ठेषु सव्यतो नाम्न आदितः ।सिद्बः साध्यः सुसिद्धोऽरिः क्रमाज्ज्ञेया मनी-षिभिः ॥
सिद्धः सिध्यति कालेन साध्यस्तु जपहोमतः ।सुसिद्धो ग्रहमात्रेण रिपुर्मूलं निकृन्तति ॥
” * ॥
अथाकडमचक्रम् ।“रेखाद्वयं पूर्व्वपरेण कुर्य्यात्तन्मध्यतो याम्यकुवेरभेदात् ।महेशरक्षोऽधिपतिक्रमेणतिर्य्यक् तथा वायुहुताशनेन ॥
आकारादिहकारान्तान् क्लीवहीनान् लिखे-त्ततः ।तथा ऋ ॠ वर्णद्वयं ऌ ऌ तद्धि क्लीवं प्रचक्षते ॥
एकैकक्रमतो लेख्यान् मेषादिषु वृषान्तकान् ।गणयेत् क्रमशो भद्रे नामादिवर्णकादिमान् ॥
मेषादितश्च मीनान्तं गणयेत् क्रमशः सुधीः ।जप्तुः स्वनामतो मन्त्री यावन्मन्त्रादिमाक्षरम् ॥
सिद्धसाध्यसुसिद्धारीन् पुनः सिद्धादयः पुनः ।नवैकपञ्चमे सिद्धः साध्यः षड्दशयुग्मके ॥
सुसिद्ध्त्रिसप्तके रुद्रे वेदाष्टद्वादशे रिपुः ।एतत्ते कथितं देवि ! अकडमादिकमुत्तमम् ॥
ताराशुद्धिर्वैष्णवानां कोष्ठशुद्धिः शिवस्य च ।राशिशुद्धिस्त्रैपुरे च गोपालेऽकडमः स्मृतः ॥
”अथ ऋणिधनिचक्रम् ।“कोष्ठान्येकादशान्येव वेदेन पूरितानि च ।अकारादिहकारान्तं लिखेत् कोष्ठेषु तत्त्ववित् ॥
प्रथमं पञ्चकोष्ठेषु ह्रस्वदीर्घक्रमेण तु ।द्वयं द्वयं लिखेत्तत्र विचारे खलु साधकः ॥
शेषेष्वेकैकशो वर्णान् क्रमशस्तु लिखेत् सुधीः ॥
द्वौ द्वौ स्वरौ पञ्चसु कोष्ठकेषुशेषान् स्वरान् षट्सु षडेकमेकम् ।कादीन् हशेषान् विलिखेत्ततोऽर्णा-नेकैकमेकादशसु त्रिकेषु ॥
षट्कालकालवियदग्निसमुद्रवेद-खाकाशशून्यदहनाः खलु साध्यवर्णाः ॥
युग्मद्विपञ्चवियदम्बरयुक्शशाङ्क-व्योमाब्धिवेदशशिनः खलु साधकार्णाः ॥
नामाज्झलादकठवाद्गजभुक्तशेषंज्ञात्वोभयोरधिकशेषमृणं धनं स्यात् ॥
मन्त्रो यद्यधिकाङ्कः स्यात् तदा मन्त्रं जपेत् सुधीः ।समेऽपि च जपेन्मन्त्रं न जपेत्तु ऋणाधिके ॥
शून्ये मृत्युं विजानीयात्तस्माच्छून्यं विवर्जयेत् ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
 * ॥
अथोत्तरायणचक्रं यथा,  --“चक्रं सारं विलिख्य ग्रहपतिरयने संक्रमं यत्करोतियस्मिन्नृक्षे तदृक्षं मरणभयकरं शूलमूलेऽपिदद्यात् ।तत पश्चादारशूले विविधभयकरं शूलपार्श्वेर्थ-लाभःसख्यं स्यात् शूलमध्य भवति च नियतं वित्त-वामक्रमेण ॥
”केतुचक्रं यथा,  --“कण्ठे हृदि त्रिभयुगे क्रतुमानलाभौषट्पृष्ठभं क्षयकरं धनदं करे त्रिः ।वामे चतुर्षु च रुजं पदयोस्तथाष्टौक्लेशो भयञ्च नितरामिह केतुचक्रम् ॥
” * ॥
अहिचक्रं यथा,  --“अथाहिचक्रं वक्ष्यामि विभ्रान्तद्रव्यशल्ययोः ।ऊर्द्ध्वं रेखाष्टकं लेख्यं तिर्य्यक् च पञ्चरेखिकाः ॥
स्थानद्वारमुखं चक्रमष्टाविंशतिकोष्ठकम् ।तत्र पौष्णाश्वियाम्यर्क्षकृत्तिकामघभाग्यभम् ॥
उत्तराफल्गुनी लेख्या पूर्व्वपङ्क्त्यां भसप्तकम् ।अहिब्रध्नोऽजपादर्क्षं शतभं ब्राह्मसर्पभम् ॥
पुष्यं हस्तं समालेख्यं द्वितीयां पङ्क्तिमास्थितम् ।अभिजिद्विष्णुवस्वृक्षं सौम्यं रौद्रं पुनर्व्वसुम् ॥
चित्रभञ्च तृतीयायां पङ्क्तौ धिष्ण्यस्य सप्तकम् ।विश्वर्क्षं तोयभं मूलां ज्येष्ठामैत्रविशाखभम् ॥
स्वातीं पङ्क्तौ चतुर्थ्यान्तु कर्त्तव्यं पन्नगाकृति ।द्वारशाखे मघा याम्ये द्वारस्था कृत्तिका ततः ॥
अश्वीशपूर्व्वाषाढादित्रिकपञ्चचतुष्टयम् ।रेवती पूर्व्वभाद्रेन्दोर्भानि शेषाणि भास्वतः ॥
उदयादिगता नाड्यो भघ्नाः षष्ट्याप्तशेषके ।दिनेन्दुभुक्तयुक्तोऽसौ भवेत्तत्कालचन्द्रमाः ॥
चन्द्रवत्साधयेत् सूर्य्यमृक्षस्थञ्चेष्टकालिकम् ।चन्द्र ऋक्षे यदार्केन्दू तदास्ति निश्चितं निधिः ॥
भानु ऋक्षे स्थितौ तौ चेत्तदा शल्यं न संशयः ।स्वस्वभे द्वितयं ज्ञेयं नास्ति किञ्चिद्विपर्य्यये ॥
स्थितं न लभ्यते द्रव्यं चन्द्रे क्रू रग्रहान्विते ।पुष्टे चन्द्रे भवेन्मुद्रा क्षीणे चन्द्रेऽल्पको निधिः ॥
हेमतारञ्च ताम्रारं रत्नं कांस्यं तथा त्रपु ।नागं चन्द्रे विजानीयाद्भास्करादिग्रहे क्षिते ॥
मिश्रैर्मिश्रं भवेत्द्रव्यं शून्यं दृष्टिविवर्जिते ॥
हेमतारञ्च ताम्रारं पाषाणं मृण्मयायसम् ।सूर्य्यादिगृहगे चन्द्रे द्रव्यभाण्डं प्रजायते ॥
भुक्तराश्यंशमानेन भूमानं परिकल्पयेत् ।नीचे द्बिघ्नं परे नीचे जलसंस्थो भवेन्निधिः ॥
स्वोच्चस्थे तूर्द्ध्वगं द्रव्यं नवांशकक्रमेण च ।परमोच्चे भवेत्तुङ्गे भित्तिस्थमृक्षसंक्रमे ।अधिष्ठितं भवेद्द्रव्यं यत्र चन्द्रो ग्रहान्वितः ॥
” * ॥
कुलाकुलचक्रं यथा,  --“द्वितीया दशमी षष्ठी कुलाकुलमुदाहृतम् ।विषमाश्चाकुलाः सर्व्वाः शेषाश्च तिथयः कुलाः ॥
रविश्चन्द्रो गुरुः सौरिश्चत्वारोऽत्राकुला मताः ।भौमशुक्रौ कुलाख्यौ च बुधवारः कुलाकुलः ॥
वरुणार्द्राभिजिन्मूलं कुलाकुलमुदाहृतम् ।कुलानि समधिष्ण्यानि शेषभान्यकुलानि च ॥
तिथौ वारे च नक्षत्रे अकुले यायिनो जयः ।कुलाख्ये स्थायिनो नूनं सन्धिश्चैव कुलाकुले ॥
”अथ कुम्भचक्रम ।“कुम्भाकारं लिखेच्चक्रं तिर्य्यग्रेखाप्रभेदितम् ।क्रमादूर्द्ध्वमधो लेख्यमेकैकान्तरभं क्रमात् ॥
भानुभानि लिखेत्तत्र रिक्तः पूर्ण इति क्रमात् ।एवं राशिक्रमो लेख्यो रिक्तः पूर्ण इति द्विधा ॥
रिक्ते रिक्ता भवेद्यात्रा पूर्णे पूर्णा शुभावहा ॥
”अथ कोटचक्रम् ।“अथातः सम्प्रवक्ष्यामि कोटचक्रमिहाष्टधा ।स्तोकोऽरिः कुरुते यत्र भूरिसैन्यपराजयम् ॥
प्रथमो मृण्मयः कोटो द्वितीयो जलकोटकः ।तृतीयो ग्रामकोटश्च चतुर्थस्तत्र गह्वरः ॥
पञ्चमो गिरिकोटश्च षष्ठः कोटश्च डामरः ।सप्तमो वक्रभूमिष्ठो विषमाख्यस्तथाष्टमः ॥
मृमिये साधयेत् खण्डिं जलस्थे बन्धमोक्षणम् ॥
ग्रामदुर्गेऽग्निदाहञ्च प्रवेशं गह्वरे तथा ।पर्व्वते स्थानभेदञ्च भूतलं डामरे रणे ॥
वक्रस्थे कवियोगञ्च विषमे स्थायियायिनौ ।अतिदुर्गं कालकर्णं चक्रावर्त्तश्च टिङ्गनम् ॥
तुलावर्त्तश्च पद्माख्यो यक्षभेदश्च शार्व्वरम् ।एतन्नामाष्टकं ज्ञेयं वर्गाष्टकक्रमेण च ॥
यस्य वर्गस्य ये भक्ष्या वर्ज्यास्तन्नामनागराः ।योजयेत् तेन वर्गेण तद्बर्गास्तस्य भङ्गदाः ॥
अ गरुडः क मार्जारश्च सिंहष्ट शुनीसुतः ।त सर्पश्च प आखुश्च य गजः श अजासुतः ॥
दुर्गवर्गस्य ये भक्ष्या वर्गनामस्थिता नराः ।तद्वर्गे ते रणे त्याज्या न कर्त्तव्या गडाधिपाः ॥
अवर्गात् पञ्चमे स्थाने खण्डिभङ्गश्च जायते ।अवर्गाद्यष्टकं ज्ञेयं पूर्व्वाद्यष्टदिशां क्रमात् ॥
कोटचक्रं लिखेच्चादौ चतुरस्रं त्रिनाडिकम् ।कृत्तिकादीनि धिष्ण्यानि साभिजिन्ति न्यसेद्बुधः ॥
वहिःकोटे तथा मध्ये कोटे मध्ये वहिर्वहिः ।प्रवेशो निर्गमस्तत्र ज्ञातव्यः स्वरवेदिभिः ॥
वहिर्द्वादशभान्यत्र प्राकारे तारकाष्टकम् ।दुर्गमध्ये तथा चाष्टौ मध्ये स्तम्भचतुष्टयम् ॥
कृत्तिकापुष्यसर्पैश्च मघास्वातिविशाखभे ।अनुराधाभिजिद्विष्णुर्घनिष्ठाश्वियमा वहिः ॥
ब्रह्मा पुनर्व्वसूभाग्यं चित्रा ज्येष्ठा तथोत्तराः ।शतभं रेवती चैव प्राकारे तारकाष्टकम् ॥
मृगरौद्रोत्तरा हस्तं मूलमाषाढपूर्व्वकम् ।पूर्व्वोत्तरा तथा भद्रा मध्ये ऋक्षाष्टकं विदुः ॥
पूर्व्वे रौद्रं यमे हस्तं पूर्व्वाषाढा च वारुणे ।उत्तरे चोत्तरं भाद्रमेतत् स्तम्भचतुष्टयम् ॥
कृत्तिकाद्यं मघाद्यञ्च मैत्राद्यं वासवादिकम् ।त्रीणि त्रीणि प्रवेशे च भानि द्वादश निर्गमे ॥
कृत्तिकादिरयं न्यासः सुबोधोऽयं प्रदर्शितः ।दुर्गभाद्गणनञ्चात्र ग्रहैर्व्वाच्यं ततः फलम् ॥
चतुरस्रं तथावृत्तं त्रिकोणं वृत्तदीर्घकम् ।अर्द्धचन्द्रं वर्त्तुलञ्च गोस्तनं धनुराकृति ॥
चतुरस्रे यथा न्यासो भूमिभागक्रमेण च ।प्रवेशे निर्गमे स्तम्भे तथा वृत्तादिसप्तके ॥
दुर्गे भित्तिविभागेन दातव्यं धिष्ण्यमण्डलम् ।वाह्यभे मध्यभे चैव यत्रस्थाः क्रूरखेचराः ॥
तत्र स्थाने कृते यत्ने हस्तिदुर्गं ससैनिकम् ।ऊर्द्ध्वदृष्टी च भौमार्कौ केकरौ बुधभार्गवौ ॥
समदृष्टी च जीवेन्दु शनिराहू ह्यधोदृशौ ।नाडीत्रये वहिर्मध्ये गर्भे नामादि लिख्यते ॥
कालपद्रौद्रशक्रेभ्यः पराक्रमविवक्षया ।यातुर्भे कालनाडीस्थे मृत्युर्मध्यपदे स्थिते ॥
चौर्य्यक्षयोपतापाश्च रौद्रनाड्यां पुरग्रहः ।क्रूरा गर्भे पुरं हन्ति प्राकारे खण्डिकारकाः ॥
वहिःस्था वेष्टके सैन्ये भङ्गदा नात्र संशयः ।क्रूरा गर्भे शुभा वाह्ये गृह्यते निञ्चितं पुरम् ॥
सौम्या मध्ये वहिः क्रूरा असाध्यं दुर्गमुच्यते ।क्रूरचतुष्ठयं मध्ये प्राकारे सौम्यखेचराः ॥
भेदाद्भङ्गो भवेद्दुर्गे विना युद्धेन गृह्यते ।प्राकारे संस्थिताः क्रूरा मध्ये सौम्यग्रहा यदि ॥
दुर्गभङ्गे समुत्पन्ने भङ्गमायान्ति वेष्टकाः ।मध्यनाडीस्थिताः सौम्याः क्रूरा वहिरवस्थिताः ॥
सैन्यावर्त्तो वहिः शत्रोर्विना युद्धेन जायते ।प्राकारे पुरमध्ये च यदा क्रूरा व्यवस्थिताः ॥
सौम्या वाह्ये तदा दुर्गमयत्नेनापि सिध्यति ।सौम्या मध्ये च कोटे च वाह्ये पापग्रहा यदि ॥
देवैर्ब्रह्मादिभिः कोटो गृह्यते न कदाचन ।प्राकारवाह्यगाः क्रूराः सौम्या मध्यगता यदि ॥
युद्धं प्राकारखण्डिश्च पुरभेदो न जायते ।स्तम्भान्तरगता यस्य ग्रहाः सौम्याः शुभान्विताः ॥
भवेयुस्तस्य कोटस्य न नाशो विद्यते क्वचित् ।स्तम्भान्तरगता यस्य रविराहुशनैश्चराः ॥
भूमिपुत्त्रश्च तस्याशु नाशः कोटस्य निश्चितम् ।सौम्या वाह्ये तथा कोटेमध्ये क्रूरग्रहाः स्थिताः ॥
स्वयं दुर्गं प्रयच्छन्ति वेष्टकाय गडाधिपाः ।वाह्याभ्यन्तरगाः क्रूराः प्राकारे शोभनग्रहाः ॥
रिपुद्वयं क्षयं याति विना युद्धेन निश्चितम् ।प्रकारस्था ग्रहाः क्रूरा वहिर्मध्येशुभाः स्थिताः ॥
समयुद्धं भवेत्तत्र खण्डिपातो दिने दिने ।सौम्याः क्रूरास्तथा चाष्टौ प्राकारमध्यवाह्यगाः ॥
एकस्था यत्र कुर्व्वन्ति संग्रामस्तत्र दारुणम् ।गजाश्वरथभूपालाः सामन्ता मण्डलेश्वराः ॥
कुर्व्वन्ति च भटा युद्धमुभयोरपि सैन्ययोः ।विचार्य्य कुरुते युद्धं कोटचक्रं स्वरोदयी ॥
प्रवेशधिष्ण्यगे चन्द्रे जीवपक्षर्क्षसंस्थिते ।निशीथे कविरणं दुर्गे कर्त्तव्यं वेष्टकैर्नृपैः ॥
कर्त्तव्यं कवियुद्धञ्च रात्रौ सुप्ते वहिर्जने ।प्रवेशनिर्गमावुक्तौ सेनयोरुभयोरपि ॥
कवौ कोटे जयो युद्धे विपरीते पराजयः ।विहाय प्रकृतं चारं वक्रं गच्छति चेद्गुरुः ॥
तदा प्राग्दिशिभङ्गः स्यात् रुद्धयोः पूर्व्वसैन्ययोः ।भौमे च वक्रिते भङ्गो भवेत् दक्षिणतोऽत्र च ॥
भवेत् पश्चिमतो भङ्गो भार्गवे वक्रगामिनि ।बुधे वक्रगतौ चैव भङ्गश्चोत्तरतो भवेत् ॥
यदि तत्र स्थितौ स्यातां न जात्वर्कशनैश्चरौ ॥
क्रूरो वक्री प्रवेशर्क्षे पुरमध्ये स्थितो यदा ।तदा कोटविनाशाय कोटस्थो वाह्यभूपतेः ॥
प्रवेशवाह्यगे क्रूरे वक्रे स्वसैन्यविग्रहः ।दुर्भिक्षं मृत्युभङ्गौ च वहिः सैन्यस्य जायते ॥
निर्गमर्क्षे वहिःस्थे च क्रूरो वक्रं करोति चेत् ।प्राकारस्य भवेद्भङ्गः प्राकारस्थे पुरस्य च ॥
पुरभे निर्गमे वक्राः कथञ्चित् क्रूरखेचराः ।दुर्गं त्यक्त्वा तदा काले दुर्गस्थः प्रपलायते ॥
यथा क्रूरैस्तथा सौम्यैः फलं ग्राह्यं विपर्य्ययात् ।मिश्रैर्मिश्रं विजानीयात् कोटचक्रे न संशयः ॥
दुर्गसैन्यं तथैवोच्चं प्राकारे मध्यभागगम् ।नीचस्थं वेष्टकं सैन्यं ज्ञातव्यं स्वरवेदिभिः ॥
कोटे कोटाधिपे नीचौ विघ्नदौ भौमभास्करौ ।समस्थौ च पुरे सर्व्वे उच्चस्थौ निष्फलौ च तौ ॥
प्राकारं वेष्टकं हन्ति उच्चस्थौ राहुसूर्य्यजौ ।प्राकारस्थौ वहिःसैन्यं नीचस्थौ तौ च निष्फलौ ॥
सितेऽर्कपुत्त्रे तु रवौ गुरावज्ञसितेऽपि च ।वक्रिता नैव शक्ताः स्युर्विधातुं कोटभेदनम् ॥
समदृष्ट्या गुरुश्चन्द्रः पश्यतः सर्व्वतः सदा ।तिर्य्यक्स्थितौ बुधशुक्रौ फलदौ नात्र संशयः ॥
ऊर्द्ध्वदृष्टिग्रहे कुर्य्यात् टिङ्गनीयन्त्रवाहनम् ।समे च साधयेत् खण्डिं रन्ध्रपातमधोमुखे ॥
कोटभं मुखपुच्छस्थं राहोर्यदि गलादिके ।कोटश्च भज्यते क्षिप्रं पूर्व्वोक्तविधिना चिरात् ॥
दुर्गमध्यगते सूर्य्ये जलशोषः प्रजायते ।चन्द्रे भङ्गः कुजे दाहो बुधे बुद्धिबला नराः ॥
वाक्पतौ दुर्गमध्यस्थे सुभिक्षं प्रचुरं जलम् ।चलचित्ता नराः शुक्रे मृत्युरोगौ शनैश्चरे ॥
राहौ मध्यगते दुर्गे भङ्गो भेदो महद्भयम् ।केतौ मध्यगते तत्र विषादः स्याद्गडाधिपे ॥
सौरिश्च वाक्पतिश्चैव भवेतां दिशि संस्थितौ ।यस्यां तया स कोटस्तु भज्यते नात्र संशयः ॥
इत्येवोक्तं फलं मध्ये एवं वाह्यगते ग्रहे ।उपग्रहसमायोगादत्यन्तं प्राणसंशयः ॥
अकारादिस्वराः पञ्च पूर्व्वाशादिचतुष्टये ।मध्यान्ताः सव्यमालेख्या अन्तस्थाः खण्डि-कारकाः ॥
दुर्गनाम्नः स्वरो यस्य बालो वास्तमितोऽपि वा ।तद्दिने प्रारभेत् युद्धं दुर्गं सिध्यति नान्यथा ॥
”इति कोटचक्रम् ॥
इति समयामृतम् ॥
 * ॥
 चक्रान्तराणि तत्तच्छब्देद्रष्टव्यानि ॥
 (चित्रकाव्यविशेषः । शब्दालङ्कार-भेदः । अस्य च तथाविधलिपिसन्निवेशवशेनचमत्कारिविधायिनामपि वर्णानां तथाविध-श्रोत्राकाशसमवायविशेषवशेन चमत्कारि-विधायिभिर्वर्णैरभेदेन उपचारत्वात् शब्दा-लङ्कारत्वम् । उदाहरणं यथा,  काव्यालङ्कारे ।५ । ६ -- १३ ।“मारारिशक्ररामेभमुखैरासाररंहसा ।सारारब्धस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥
माता नतानां संघट्टः श्रियां बाधितसम्भ्रमा ।मान्याथ सीमारामाणां शं मेदिश्यादुमादिजा ॥
मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा ।जातलीला यथा सारवाचं महिषमावधीः ॥
मामभीदा शरण्यामुत्सदैवारुक्प्रदा च धीः ।धीरा पवित्रा सन्त्रासात्त्रासीष्ठा मातरारम ॥
माननापरुषं लोकदेवीं सद्रस सन्नम ।मनसा सादरं गत्वा सर्वदा दास्यमङ्ग ताम् ॥
मा मुषो राजस स्वासूंल्लोककूटेशदेवताम् ।तां शिवावाशितां सिद्ध्याध्यासितां हि स्तुतांस्तुहि ॥
माहिषाख्ये रणेऽन्या नु सा नु नानेयमत्र हि ।हिमातङ्कादिवामुं च कं कम्पिनमुपप्लुतम् ॥
मातङ्गानङ्गविधिनामुना पादं तमुद्यतम् ।तङ्गयित्वा शिरस्यस्य निपात्याहन्ति रंहसा ॥
”अथ चक्रे वर्णविन्यासक्रमः ।

 चक्रः,  पुं,
   (करोति अस्फुटशब्दम् । कृ + बाहुलकात्कः ततो निपातनात् द्वित्वे साधुः ।) चक्रवाक-पक्षी । इत्यमरः । २ । ५ । २२ ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 चक्र पु०
  क्रियतेऽनेन कृ--घञर्थे क नि० द्वित्वम् । १ चक्रवाकेपक्षिणि,  (चका) अमरः २ रथाङ्गे,  (चाका) ३ सैन्ये, ४ समुदाये,  ५ राष्ट्रे,  ६ दम्भभेदे,  ७ कुम्भकारोपकरणे, “कलसे निजहेतुदण्डजः किमु चक्रभ्रमिकारितागुणः”नैषधम् । ८ अस्त्रभेदे । ९ व्यूहभेदे,  १० जंलावर्त्ते, मेदि० ११ ग्रामजाले,  त्रिका० १२ तगरपुष्पे,  १३ तैलिक-यन्त्रे तन्त्रीक्तेषुमूलाधारादिषु स्थितेषु षट्सु १४ पद्मेषु, १५ सर्वतोभद्रादिषु,  १६ देवार्च्चनयन्त्रेषु “श्रीचक्रमेतदु-दितं परदेवतयाः” तन्त्रम् । मन्त्रदोक्षोपयोगिषु १६ अक-डमादिषु,  १७ वसैख्यदिचक्रेषु,  “प्रवृत्ते भैरवीचक्रे सर्व्वेवर्णाहिजोत्तमाः इति” तन्त्रम् १८ अलङ्कारोक्ते काव्यबन्ध-विशेषे च न०
  । अलङ्कारशब्दे ३९० पृ० दृश्यम् अर्द्धर्चादि-त्वात् द्विलिङस्वेऽपि लक्ष्यभेदेमैवास्य लिङ्गभेदनियमः ।तत्र अस्त्यभेदचक्रलक्षणं हेमाद्रौ परि० लक्षणसमुच्चये“औशनसे धनुर्वेदे जमदग्निं प्रति शुक्र उवाच ।वत्स यथाप्र सुपदिश्यमानं निबोघ तत्रोत्तममध्यमाधमभेदेनचक्रंत्रिविधं भवति । चक्रमष्टाभिरारैरुत्तमं,  षडारंमध्यमं चतुर्भिरारैः सम्पन्नमधमं भवति । तत्र श्लोकः ।अष्टारमुत्तमं चक्रं षडारं मध्यमं भवेत् । जघन्यं चतुरारं स्यादिति चक्रं भवेत्त्रिधा । द्वादशपलमुत्तममेकादश-पलं मध्यमं दशपलमधमं चेति बालानाम् । अबालानांपञ्चाशत्पलमुत्तमं चत्वारिंशत्पलं मध्यमं त्रिशत्पलंकनिष्ठमिति । तथाऽष्टाङ्गुलमुत्तमं सप्ताङ्गुलं मध्य-ममधमं षडङ्गुलं भवति बालानाम्,  अबालानान्तु षोड-शाङ्गलमुत्तमं चतुर्दशाङ्गुलं मध्यममधमं द्वादशा-ङल भवति । तत्र श्लोकौ । द्वादशैकादशदशपलानिक्रमशः शिशाः । अबालस्य द्विरष्टौ स्युर्द्विसप्त द्वाद-शाप्रि च । वालानां त्रिविधं चक्रमष्टसप्तषडङ्गुलम ।षोडशाङ्गुलमन्येषां द्विहीने मध्यमाधमे । त्रिविधं चतु-र्दशाङ्गलमाद्य द्विद्विहीनं मध्यमं कनिष्ठं वेति । तत्रत्र्यङ्गुला सैक्यायसमयी प्रथमा नेमिः । सार्द्धद्व्यङ्गुलामध्यमा नेमिर्द्व्यङ्गला तु कनिष्ठा नेमिःसातु मध्य-मपरिमण्डला नेमिभिर्विमृताभिःस्यात् मणिरत्नालङ्कृतास्थूलमूला या नेमिः सा चक्रे पूजिता भवति । तत्रसैकां शिल्पिभिर्विचित्रमनेकविधसंस्थानमतिमनोहरंचक्र कर्त्तव्यमब्रणं सुधारवक्त्रं कुर्व्वीत” ।विष्णुचक्रलक्षणन्तु हरिभ० ४ वि० । “द्वादशारन्तु षट्-कोण वलयत्रयसयुतम् । चक्रं स्याद्दक्षिणावर्त्तः शङ्खश्चश्रीहरेः स्मृतः”तन्त्रोक्त भैरवीचक्रं च तत्त्वचकुत्वेन प्रसिद्धम् तत्र चनिष्कामाणामधिकारः रुद्रषामलोक्ते चकपञ्चके तुसकामानाम् यथाह चक्र पञ्चविध प्रोक्त तन्त्रंतु रुद्रयामले । विधिना पूजिते चक्रे सौख्यमोक्षफलंलभेत् । महाचक्रं राजचक्रं दिव्यचक्रं तथाऽपरम् ।वीरचक्रम् चतुर्थञ्च पशुचक्रञ्च पञ्चभम् । राजचक्रंराज्यदं स्यान्महाचक्रं तु मोक्षदम् । देवत्वटं देवचक्रंवीरचक्र तु सिद्धिदम् । पशचकं तु दारिद्र्यशोक-दुःखामयप्रदम् । कापट्ये दक्षिणाहीने सर्व्वचक्रन्तुनिष्फलम् । सकामाश्चैव निष्कामाद्विविधाभुवि मानवाः ।क्षुद्राशयाः कामिनो ये तेषामत्राधकारिता । ब्रह्मज्ञानायतु प्रोक्तं भैरवीचक्रमुत्तमम् । ब्रह्मज्ञानयुतानां तु तत्त्व-चकेऽधिकारिता ।” महानिर्व्वाणे च “नात्राघिकारःसर्वेषां ब्रह्मज्ञान् साधकान् विना । परब्रह्मोपासकायेब्रह्मज्ञा ब्रह्मतत्पराः । शुद्धान्तःकरणाः शान्ताः सर्व-प्राणिहिते रताः । निर्विकारा निर्बिकल्पा दयाशीलादृ-ढव्रताः । सत्यसङ्कल्पका ब्राह्म्यास्तएवात्राधिकारिणः ।ब्रह्मभावेन तत्त्वज्ञा ये पश्यन्ति चराचरम् । तेषां तत्त्व-विदां पुंसां तत्त्वचक्रेऽधिकारिता । सर्वव्रह्ममयोभावश्चक्रेऽस्मित् तत्त्वसंज्ञके । येषामुत्पद्यते देयि! तएव तत्त्वचक्रिणः” । कत्र सर्वत्र चक्रारेण साधकैरुपबेशनात् चक्रत्वम् । चक्रानुष्ठानञ्च श्यमारहस्यादौ दृश्य-म् । योगोपयोगितया देहस्थमूलाधारादिचक्रनिरूपणायइडादिनाडीनिवेशनोक्तिपूर्व्विका चक्रभेदोक्तिः तन्त्रसारे“गौतम उवाच । देवर्षे! योगयुक्तानां योगानुभवद-र्शक! । सांख्ययोगविशेषज्ञ । कर्म्मयोगनिषेधक! विनायोगं न सिध्येत्तु कुण्डलीचङ्क्रमः प्रभो! । मूलपद्मे कु-ण्डलिनी यावेन्निद्रायिता प्रभो! । तावत् किञ्चिन्न सिध्येतमन्त्रयन्त्रार्च्चनादिकम् । जागर्त्ति यदि सा देवी बहुभिःपुण्यसञ्चयैः । तदा प्रसादमायान्ति मन्त्रयन्त्रार्च्चनादयः ।शिवबद्विहरेल्लोके षडैश्वर्य्यसमन्वितः । योगयोगाद्भवेन्मु-क्तिर्म्मन्त्रसिद्विरनुत्तमा । सिद्धे मन्त्रे परावाप्तिरिति-शास्त्रेषु निर्णयः । तस्मात् कार्य्यं परं योगं कथयस्वमुनीश्वर! । मुक्तात्मा येन विहरेत् स्वर्गे मर्त्येरसातले ।जीवन्मुक्तश्च देहान्ते निर्व्वाणपदमाप्नुयात् । नारदउवाच । कथयामि तव स्नेहाद्योगयोग्योऽसि गौतम! ।संसारोत्तरणे युक्तिर्योगशब्देन कय्यते । ऐक्यं जीवा-त्मनोराहुर्योगं योगविशारदाः । तव स्नेहात् समाख्यास्येयोगविघ्नकरास्त्विमे । कामक्रोधलोभमोहमदमा-त्सर्य्यसंज्ञकाः । योगाङ्गैरेभिर्निर्ज्जित्य योगिनोयो-गमाप्नुयुः । यमनियमावासनप्राणायामौ ततः परम् ।प्रत्याहारं धारणाख्यं ध्यानं सार्द्धं समाघिना । यो-गाङ्गान्याहुरेतानि योगिनां योगसाधने” । “यमाद-यस्तु । “अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य्यं दयाऽऽर्जवम् ।क्षमा धृतिर्म्मिताहारः शौचञ्चेति यमा दश । तपःसन्तोषमास्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् । सिद्धान्तश्रवणञ्चैतह्रोर्मतिश्च जपोहुतम् । दशैते नियमाः प्रोक्ता योगशास्त्र-विशारदैः” आसनानि प्रोक्तानि । “इडयाकर्षयेद्वायुंबाह्य षोडशमात्रया । धारयेत् पूरितं योगी चतुःषष्ट्यात मात्रया । सुषुम्णा मध्यग सम्यग्द्वात्रिंशन्मात्रयाशनः । बाड्या पिङ्गलया चैव रेचंयेद्योगबित्तमः ।प्राणायाममिमस्प्राहुर्योगशास्त्रविशारदाः । भूयो भूयः-क्रमात्तस्य व्यत्यासेन क्रमाच्चरेत् । मात्रावृत्तिक्रमेणैवंसम्यगद्वादश षोडश । जपध्यानादिभिर्युक्तं सगर्भं तंविदुर्युधाः । तदपेतं निगर्भञ्च प्राणायामम्परं विदुः ।क्रमादभ्यस्यतः पुंसो देहस्वेदोद्गमोऽधमः । मध्यमः कम्प-संवुक्तो भूमित्यागः परोमतः । उत्तमस्य गुणावाप्तिर्य्यावच्छी-लनममिप्यते । इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु निवर्हणम् ।बलादाहरणं तेभ्यः प्रत्याहारोऽभिधीयते । अङ्गुष्ठगुल्फजानूरुसोमनीलिङ्गनाभिषु । हृद्ग्रीवाकण्ठदेशेतु लम्बि-कायां तथा नसि । भ्रूमध्ये मस्तके मूर्द्ध्नि द्वादशान्तेयथाविधि । धारणं प्राणमरुतो धारणति निगद्यते ।समाहितेन मनसा चैतन्यान्तरवर्चिना । आत्मन्यभीष्ट-देवानां ध्यानं ध्यानमिहोच्यते । समत्वभावनां नित्यंजोवात्मपरमात्ममोः । समाधिमाहुमुनेयः प्रोक्तमष्टा-ङ्गलक्षणम् । इत्यादि कथितं विप्र! कामादिपट्कना-शनम् । इदानीं कथयिष्येऽहं मन्त्रयोगमनुत्तमम् ।विश्वं शरीरमित्युक्तं पञ्चभूतात्मकं मुने! । चन्द्रसूर्य्याग्नितेजोभिर्जीवबह्मैक्यरूपकम् । तिस्रः कोट्यस्तदर्द्धेनशरीरे नाडयोमताः । तासु मुख्या दश प्रोक्तास्तासु ति-स्रोऽध्यवस्यिताः । प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र सूर्य्याग्निचन्द्ररूपिणो । शक्तिरूपा सा च नाडी साक्षादमृत-विग्रहा । दक्षिणे पिङ्गलाख्या तु पुंरूपा सूर्य्यवि-ग्रहा । दाडिमोकुसुमप्रख्या विसाभा मुनिभिः स्मृता ।मेरुमध्यस्थिता या तु मूलस्था व्रह्मविग्रहा । सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्णाबहुरूपिणी । तस्यामध्ये विचित्रांख्वाअमृतस्राविणी शुभा । सर्वदेवमयी सा तु योगिनां हृदय-ङ्गमा । बिसर्गाद्विन्दुपर्प्यन्तं व्याप्य तिष्ठति तत्त्वतः । मूला-धारे त्रिकोणाख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मके । मध्ये खयम्भूलिङ्गन्तु कोटिसूर्यसमप्रभम् । तदूर्ध्वे कामवीजन्तु कर्ण-शान्तीन्दुनादकम् । तदूर्द्धेतु शिखाकारा कुण्डन्ती ब्रह्म-विग्रहा । तद्बाह्ये हेमवर्णाभं शसयर्णं चतुर्द्दलम् । द्रुतहेमममप्रख्यं पद्मं तत्र विभावयेत् । तदूर्द्घ्वेऽग्निसमप्रख्यंषडुदलं हीरकग्रभम् । बादिलान्तषडर्ण्णेन युक्ताधिष्ठा-नमंज्ञकम् । लूलमाधारषट्कागां मूलाधारं ततो विदुः ।स्वशव्देन परं लिङ्गं खाधिष्ठागं ततो विदुः । तदूर्द्ध्वेनाभिदेशेंतु मणिपूरं महाप्रभम् । मेघाभं विद्युदाभञ्चबहुतेजोमयन्ततः । मणिवाद्भन्नं तत् पद्मं मणिपूरंतथोच्यते । दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम् ।शिवेनाधिष्ठितं पद्मं विश्वलोकककारणम् । तदूर्द्ध्वेऽना-हतंपद्ममुद्यदादित्यसन्निगमृ । कादिठान्ताक्षरेरर्फ १२ पत्रैश्चसमधिष्ठितम । तन्मध्ये वाणलिङ्गन्तु सूर्य्यायुतसुमप्रभम ।शवदब्रह्ममयं शव्दोऽनाहतस्तत्र लक्ष्यते । तेनाह ताख्यंपद्मं तन्मुनिभिः पारकोर्त्तितम । आनन्दसदनं तत्त पुरु-षाधिष्ठित परम् । तदूर्द्ध्वन्तु विशुद्धाख्यं षोडशदलपङ्कजम् । स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूम्रवर्णं महाप्रभम् ।विशुद्धिं तनुते यस्माज्जीवस्या हंसलोकनात् । विशुद्धंपद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाप्रभम् । आज्ञाचक्रन्त-दूर्द्ध्वे तु आत्मनाधिष्ठितं परम् । आज्ञासंक्रमणन्तत्र गुरो-राज्ञेति कीर्त्तितम् । द्विदलं हलसंयुक्तं बोधनन्तु तदू-र्द्ध्वतः । एवञ्च शिवचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत! ।सहस्राराम्बुजं विन्दुस्थानं तदूर्द्धमीरितम् । इत्येतत्कथितं सर्व्वं योगमार्गमनुत्तमम्” ।दीक्षणीयतन्त्रोक्तमन्त्राणां साधकस्य शुभाशुभदायकताविचाराङ्गचक्राणि तन्त्रसारे दर्शितानि यथा“अनूकुलं मन्त्रं गृह्णीयात्तथाच “स्वतारराशिकोष्ठानामनु-कूलान् भजेन्मनून्” । वाराहीतन्त्रे “ताराचक्रं राशि-चक्रं नामचक्रं तथेव च । तत्र चेत् सगुणो मन्त्रो नान्यचक्रं विचारयेत्” । इति तु प्रधानतया बोद्धव्यम् ।“अरिमन्त्रं न गृह्णीयादकुलञ्च तथैव च” । इत्या-दिदर्शनात् ततश्च चक्रविचारस्यावश्यकत्वात् प्रथमंतन्निरूप्यते । तत्र सिद्धिसारस्वते “नृसिंहार्कवराहाणांप्रसादप्रणवस्य च । सपिण्डाक्षरमन्त्राणां सिद्धादीन्नैवशोधयेत् । स्वप्नलब्धे स्त्रिया दत्ते मालामन्त्रे च त्र्यक्षरे ।बैदिकेषु च सर्व्वेषु सिद्धादीन्नैव शोधयेत् । एकाक्षरस्यमन्त्रस्य मालामन्त्रस्य पार्व्वति! । वैदिकस्य च मन्त्रस्यसिद्धादीन्नेव शोधयेत्” । मालामन्त्रो यथा वाराहीतन्त्रे“विंशत्यर्लाधिका मन्त्रा मालामन्त्राः प्रकीर्त्तिताः । नपुं-सकस्य मन्त्र?स्य सिद्धादीन्नैव शोधयेत् । हंसस्याष्टाक्षर-स्यापि तथा पञ्चाक्षरस्य च । एकद्वित्र्यादिवीजस्य सिद्धा-दीन्नैव शोधयेत्” चामुण्डातन्त्रे “काली तारा महा-विद्या षोडशी भुवनेश्वरी । भैरवी छिन्नमस्ता च विद्याधूमवती तथा । वगला सिद्धविद्या च मतिङ्गी कमलात्मि-का । एता दश महाविद्याः सिद्धा विद्याः प्रकीर्त्तिताः ।नात्र सिद्वाद्यपेक्षास्ति नक्षत्रादिविचारणा । कालादिशोधनं नास्ति न चामित्रादिदूषणम् । सिद्धविद्या तथानात्र युगसेवापरिश्रमः । नास्ति किञ्चिन्महादेवि! दुःखसाध्यं कथञ्चन” । मालिनीविजये “काली तारा महाविद्या त्वरिता छिन्नभस्तका । वाग्वादिनी चान्नपूर्णातथा प्रत्यङ्गिरा मता । कामाख्यावासिनी बाला मातङ्गीशैलवासिनी । इत्याद्याः सकला विद्याः कलौ पूर्णफल-प्रदाः । सिद्धविद्यास्तथा नात्र यगसेवापरिश्रमः ।तथा चैता महाविद्याः कलिदोषैर्न बाधिताः” इत्यादिवचनादेषु विचारो नास्ति । वस्तुतस्तु इदन्तु पशंसापरम्सर्व्वत्रविचारस्यावश्यकत्वम् । दुरदृष्टवशात् कदाचिद्वैरिमन्त्रस्य स्वप्नादौ प्राप्त्या तत्तद्दोषस्य दृष्टत्वादिति तुमाम्प्रदायिकाः । तत्रादौकलाकुलचक्रम् तच्च तच्छब्दे २१३४ पृ० दर्शितम् ।राशिचक्रम आगमकल्पद्रुमे “रेखाद्वयं पूर्व्वषरेणकुर्य्यात्तन्मध्यतो याम्यकुवेरभेदात् । एकैकमीशाननिशा-चरे तु हुताशवाय्वोर्विलिखेततोऽर्णान् । वेदाग्निवह्नि-युगलश्रवणाक्षिसंख्यान् पञ्चेषुवाणशरपञ्चचतुष्टयार्णान् ।मेषादितः पविलिखत् सकलांस्तु वर्णान् कन्यागतान्प्रविलिखेदथ शादिबर्णाब्” । सङ्केतान्तरं शारदायाम्“बालं गौरं खरं शोणं शमी शोभेति राशिषु ।क्रमशोभेदिता वर्णाः कन्यायां शादयः स्मृताः” । अ आइ ई मेषः । उ ऊ ऋ वृषः । ऋ ऌ ॡ मिथुनम् ।ए ऐ कर्कटः । ओ औ सिहः । अं अः शष सहलक्षाः कन्यका । कवर्गस्तुला । चबर्गो वृश्चिकः ।ष्टवर्गो धनुः । तवर्गोमकरः । षबर्गः कुम्भः । यवर्गोमीनः । स्वराशीतामनुकूलं मन्त्रं भजेत् “स्वतार-राशिकोष्ठानामतुकूलान् भजेन्मनून्” इति वचनात् ।“राशीनां शुभता ज्ञेया त्यजेच्छत्रुं मृतिं व्ययम् । स्वरा-शेर्म्मन्त्रराश्यन्त” गणनीयं विचक्षणैः” । यदा तु स्वरा-शेरज्ञानम तदा साधकनामाक्षरसम्बन्धिनं राशिंगृहीत्वा गणयेत् । “साध्याद्यक्षरराश्यन्तं गणयेत्साधकाक्षरादिति” रामार्च्चनचन्द्रिकाधृतवचनात् ।नारायणीये च “अज्ञाते राशिनक्षत्रे नामाद्यक्षरराशितः” इति । रामार्च्चनचन्द्रिकायाम्” “एकपञ्चनव-बान्धवाः स्मृताः द्वौ च षट् च दशमास्तु सेवकाः । वह्नि-रुद्रमुनयस्तु प्रोषकाः द्वादशाष्टचतुरस्तु घातकाः” ।चतुरस्तु घातका इति विष्णुविषयं रामार्च्चनचन्द्रिका-घृतत्वात् । शक्त्यादौ तु षष्ठं बर्जनीयम् “षष्ठाष्टमद्वादशानिवर्जनोयानि यत्नतः” इति वचनात् । तन्त्रान्तरे “लग्नंधनं भ्रातृबन्धू पुत्रामित्रकलत्रकम् । मरणं धर्म्मक-र्म्मायव्यया द्वादश राधयः । लग्नोऽतिक्लेशजनकोधनंदञ्चधनम्भवेत् । भ्राता रक्षाकरा बन्धुरर्षकृत् सुखदः सुतः ।शत्रुर्नाशाय,  सम्पत्त्यै कलत्रं भवति ध्रुवम् । मरणमरणार्थाय,  धर्म्मोधर्म्माय कल्पते । कर्म्मणि स्वल्पसिद्धिःस्यादायोऽतिशीघ्रदस्तथा । लाभालाभौ व्ययः कुर्य्यादेषा-क्रमविचारणा । नामानुरूपमेतेषां शुभाशुभफलंदिशेत् । वैष्णवे तु शत्रुस्थाने बन्धुरिति पाठः । तथाचतन्त्रराजे “तेन मन्त्रादिवर्णेन नाम्नश्चाद्याक्षरेण च ।गणयेद्यदि षष्ठं वाप्यष्टमं द्वादशन्तु वा । रिपुर्मन्त्राद्य-वर्णः स्यात्तेन तस्याहितं भवेत् ।”अष्टवर्गचक्रम्--अष्टवर्गशब्दे ५२२ पृ० तच्चक्तम् ।नक्षत्रचक्रम्--भैरवीतन्त्रे “ऊर्द्ध्वगा दश रेखास्युस्तिर्य्यग्रेखाश्चतसृकाः । सप्तविंशतिकोष्ठानि भेषु वर्णाल्लिँखद्यथा ।गणाक्षरनिर्णयः । अ आ अश्विनी देवगणः । इ भरणीमानुषः । ईउऊकृत्तिका राक्षसः । ॠ ऌॡ रोहिणीमानुषः । ए मृगशिरोदेवः । ऐ आर्द्रा मानुषः ।ओ औ पुनर्वसू देवः । कः पुष्योदेवः । खगद्यश्लेषाराक्षसः । घङ मघा राक्षसः । च पूर्वफल्गुनी मानुषः ।छज उत्तरफाल्गुनी ग्रानुषः । झञ हस्ता देवः । टठ चि-त्रा राक्षसः । ड स्वाती देवः । ढण विशाखा राक्षसः ।तथद अनुराधा देवः । ध ज्येष्ठा राक्षसः । न पस्य मूलाराक्षसः । ब पूर्वाषाढा मानुषः । भौत्तरषाढा मानुषः ।म श्रवणा देवा । यर धगिष्ठा राक्षसः । ल शतमिषा राक्षसः ।वश पूर्वभाद्रपदा मानुषः । षसह उत्तरमाद्रपदा मानुषः ।अं अः लंक्ष रेवती देवः । निबन्धे “प्राप लोभात् पटुःप्राद्यं रुद्रस्याद्रिरुरुःकरम् । लोकलोपपटुः प्रायःखलौ योभेषु भेदिताः । वर्णाः क्रमात्स्वरान्त्यौ तु रेवत्यं-शगतौ तदा । अन्त्यव्यञ्जनसंख्यात्र ग्राड्या वर्गादि-वर्णतः” । तथा च पिङ्गलातन्त्रे “उत्तराद्दक्षिणाग्रान्तु रेखां कुर्य्याच्चतुष्टयीम् । दश रेखाः पश्चिमाग्राःकर्त्तव्या वरवणिनि! । अश्विन्यादिक्रषेणैव विलिखेचारकाःपुनः । वक्ष्यमाणबिधानेन तन्मध्ये वर्णकाम् लिखेत् ।अकारादिक्षकारान्तान्द्विचन्द्रवह्निरेदकान् । भूमीन्द नेत्र-चन्द्रांश्च अश्लेषायां खगो प्रिये! । द्विभूगेत्रनेत्रयुम्मानिचेन्द्युनेत्राग्निचन्द्रकान् । मघादिज्येष्ठापर्य्यन्तं द्वितीयंनवतारकम् । वह्निभूमीन्दुचन्द्रांश्च यमेन्दु नेत्रवचिकाम् ।षेदेन भेदितान् वर्णान् रेवत्यन्त्ययुगे क्रमात् । पूर्त्तेक त्र्य-ब्धिरूथावनिभुजकुवगायुन्मभूयुग्मपक्षारुग्र्मैकद्वित्ररूपा-नलशशिशशिभूद्द्ये कपक्षाग्निवेदाः । वुर्णाः क्रमात् स्व-रान्त्यौ तु रेवत्यांशगतावुगौ । तथा च निबन्धे “पूर्वोत्तरा-त्रय ञ्चैव भरण्यार्द्रा च रोहिणी । इमानि मानुषाण्याहु-र्नक्षत्राणि मनीषिणः । ज्येष्ठाशतभिषामूलधनिष्ठाश्लेषकृत्तिकाः । चित्रामघाविशाखाः स्युस्तारा राक्षसदेवताः ।अश्विनी रेवती पुष्यः स्वाती हस्तपुनर्वसू । अनुराधामृग शरःश्रवणा देवतारकाः । तथाच “स्वजातौ परमाप्रोतिर्मध्यमा भिन्नजातिषु । रक्षोमानुषयोर्नाशोवैरंदानवदेवयोः । जन्मसम्पग्विपत्क्षेमं प्रत्यरिः साधको-बधः । मित्रं परममित्रञ्च जन्मादीनि पुनः पुनः ।जन्मतृतीयपञ्चमसप्तमानि नक्षत्राणि वर्ज्यानि । तथा च“रसाष्टनवभद्राणि युगयुग्मगतान्यपि । इतराणि नभद्राणि” इत्यादि । स्वनक्षत्रादेव नक्षत्रं गणनीयम् ।स्वनक्षत्राज्ञाने स्वनामाद्यक्षरसम्बन्धिनक्षत्रादेव नक्षत्रंगणनीयमिति । प्रादक्षिण्येन गणयेत् साधकाद्याक्ष-रात् सुधीः” ।अकथहचक्रम्--तच्च अकथहशब्दे ३८ पृ० दृश्यम्अकडसचक्रम्--गोपालविवषयम् अकडमशव्दे ३७ पृ० उक्तम्ऋणिधनिचक्रम्--ऋणिधनिचक्रशब्दे १४२८ पृ० दृश्यम्अन्यान्यपि तदुपयोगीनि चक्राणि रुद्रयामले दृश्यानि ।स्वरोदयसम्मतानि नरपतिजयचर्य्योक्तानि “स्वरचक्राणिचक्राणि भूवलानि बलानि च” इत्यादिना षडङ्गोपक्रमे उक्तानि २० स्वरचक्राणि सर्वतो भद्रादीनि८४ चक्राणि च क्रमशः प्रदर्श्यन्ते । तत्र षडङ्गेषुप्रथमाङ्गे स्वरचक्राणि विंशतिस्तत्रादौमात्रास्वरचक्रम्--“अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रोक्ता ये ब्रह्मयामले । मांत्रादिभेदभिन्नानां स्वराणां षोडशोदयात् ।माबृकायां पुरा प्रोक्ताः स्वराः षोडशसंख्यया । तेषांद्वावन्तिमौ त्याज्यौ चत्वारश्च नपुंसकाः । दश शेषाः स्वरा-ग्राह्याः स्यादेकैकं द्विके द्विके । ज्ञेयास्तत्र स्वरा आद्या ह्रस्वाःपञ्च स्वरोदये । लाभालाभं सुखं दुःखं जीवितं मरणंतथा । जयः पराजयो वेति सर्वं ज्ञेयं स्वरोदये । स्वरादिमातृकोच्चारोमातृव्याप्तं जगत्त्रयम् । तस्मात् स्वरोद्भवंसर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । स्वरवेत्ता हितस्त न दैवज्ञोदेवतांशकः अकारादिस्वराःपञ्च व्रह्माद्याः पञ्च देवताः ।निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च इच्छाद्यं शक्तिपञ्चकम् ।मायाद्या मन्त्रभेदाश्च धराद्यं भूतपञ्चकम् । शब्तादि-विषयास्ते च कामवाणा इतीरिताः । पिण्डं पदंतथा रूपं द्वन्द्वातीतं निरञ्जनम् । स्वरभेदस्थितं ज्ञानंज्ञायते गुरुतः सदा । अकारादिस्वराः पञ्च तेषामष्टौ-भिदास्त्वमूः । मात्रा वर्णो ग्रहो जीव राशिर्भं पिण्डयोगकम् । “प्रसुप्तो भाषते येन येनागच्छति शब्दितः ।नामाद्यवर्णे या मात्रा मात्रास्वरः स हि स्मृतः” ।२ वर्णस्वरचक्रम्--“कादिहान्तान् लिखेद्वर्णान् स्वराधोङ-भणोज्झितान् । तिर्य्यक्पड्क्तिक्रमेणैव पञ्चत्रिंशत्प्रकोष्ठके ।नरनामादिमोवर्णो यस्मात् स्वरादधः स्थितः । स स्वरस्तस्य वर्णस्य वर्णस्वर इहोच्यते । ववौ शसौ खषौ चैवजयौ चेति परस्परम् । ज्ञेयौ तुल्यबलौ भिन्नस्वरस्या-धःस्थितावपि । न प्रोक्ता ङ ञणोवर्णा नामादौ सन्तिते न हि । चेद्भवन्ति तथा ज्ञेया गजडास्ते यथा-क्रमम् । बहूनि यस्य नामानि नरस्य स्युः कथञ्चन ।तस्य पश्चाद्भबं नाम ग्राह्यं स्वरविशारदैः । यदिनाम्नि भवेद्वर्णः संयुक्ताक्षरलक्षणः । ग्राह्यस्तस्यादिमो-वर्ण इत्युक्तं ब्रह्मयामले ।”३ ग्रहस्वरचक्रम्--“अस्वरोमेषसिंहालि,  इः कन्याद्वन्द्व-कर्क्कटाः । उस्वरे च धनुर्मीनौ एस्वरे तु तुलावृषौ ।ओस्वरे मृगकुम्भौ च राशीशास्तु ग्रहस्वराः । स्वराधःस्थापयेत् खेटान् राशेर्योयस्य रायकः । भौमशुक्र-ज्ञचन्द्रार्क्काबुधशुक्रारमन्त्रिणः । सौरिः सौरिस्तथा जीवोमेषादीनामधीश्वराः” ।४ जीवस्वरचक्रम्--“षोडशाक्षरोऽत्राबर्गःस्यात् कादिवर्गास्तुपञ्चकाः । चतुर्वर्णौ यशौ वर्गौ संख्यावर्गे प्रकीर्त्तिताः ।नाम्नि वर्णाः स्वराग्राह्यावर्गाणां वर्णसंख्यया । पिण्डि-ताः पञ्चमिर्भक्ताः शेषं जीवस्वर विदुः५ राशिस्वरचक्रम्--“मेषवृषावकारे च मिथुनाद्याः षडं-शकाः । मिथुनांशत्रयञ्चैवमिकारे सिंहकर्क्कटौ । कन्या-तुले उकारे च वृश्चिकाद्यास्त्रयोंऽशकाः । एकारे वृश्चिक-स्यांशाः षट् चापे षट् मृगादिमाः । अंशास्त्रयोमृगस्यान्त्याःकुम्भमीनौ तथौस्वरे । एवं राशिस्वराः प्रोक्ता नवांशक-क्रमोदिताः६ ऋक्षस्वरचक्रम्--“अकारे सप्तऋक्षाणि रेवत्यादि क्रमेणच । पञ्च पञ्च इकाराद्रावेबमृक्षस्वरोदये”७ पिण्डस्वरचक्रम्--“नाम्नि वर्णस्वरात् संख्यातश्च मात्रास्वरात्तथा । पिण्डे शरहृते शेषे पिण्डस्वरैहोच्यते८ योगस्वरचक्रम्--“मात्रांदिस्वरभेदेन स्वरानुत्पाद्यनामतः । योगे शरहते शेषे । योगस्वर इहोच्यते”९ द्वादशवार्षिकस्वरचक्रम्--“प्रोक्ता नैसर्गिकाश्चाष्टौ मात्रा-द्या नामजाःस्वराः । एतेषामुदयाः वक्ष्ये द्वादशाव्दादिषुक्रमात् । प्रभवादिक्रमेणैव अकारादिस्वरास्तथा । वर्षैर्द्वा-दशभिर्मानमेकैकस्य स्वरोदये । उदयोद्वादशाव्दानां प्रत्येकंद्वादशाव्दिकः । अस्यान्तरोदयोवर्षमासमेकं दिनद्वयम् ।लोकाब्धिनाडिकाः ४३ प्रोक्ता अष्टत्रिंशत्पलानि च”१० वार्षिकस्वरचक्रम्--प्रभावाद्यब्दमेकैकमुदयश्चास्वरादि-कः । द्वादशाव्दस्य वर्षोना तद्भुक्तिर्वार्षिके स्वरे”११ अयनस्वरचक्रम्--“अस्वरोदक्षिणे स्वामी इस्वरश्चोत्तरा-यणे । वर्षभुक्त्यर्द्धमानेन भोगः षाण्मासिकस्वरे” ।१२ ऋतुस्वरचक्रम्--“अकारादिस्वराः पञ्च वसन्तादिक्र-मीदयाः । एकैकस्मिन् स्वरे प्रोक्तोद्विसप्ततिदिनोदयः ।षड्दिनानि रदा ३२ नाड्यो वह्निवेद ३४ पलानि च ।अन्तरोदयमानं स्याद् ऋतुनाम्नि स्वरोदये” इति१३ मासस्वरचक्रम्--“नमस्यमार्गवैशाखेष्वस्वरस्योदयोभयेत् ।आश्विनश्रावणाषाढेष्विकारो नायकः स्मृतः । उकार-श्चैत्रपौषे स्यादेकारो ज्यैष्ठकार्त्तिके । ओकार उदयंयाति माघफाल्गुनमासयोः । द्वे दिने त्र्यब्धयो ४३नाड्यश्चाष्टत्रिंशत् पलानि च । अन्तरोदयौक्तोऽसाविति मासस्वरोदये”१४ पक्षस्वरचक्रम्--“अस्वरः कृष्णपक्षेशः शुक्लपक्षेश इस्वरः ।पक्षात्मिकान्तरा भुक्तिर्मासभुक्त्यर्द्धमानतः”१५ तिथिस्वरचक्रम्--“अकारादिक्रमान्न्यस्य नन्दादितिथिपञ्चकम् । नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा च कथिताःक्रमात् । दिनस्वरोदयोनित्यं स्वस्वतिथ्यादि जायते ।एकैकस्य स्वरस्य स्युर्घटी पञ्च पलानि भैः २७ । अस्या-न्तरोदयः प्रोक्तोदिनस्वरस्य सूरिभिः”१६ घटीस्वरचक्रम्--“घटीस्वरो घटीपञ्च पलानि सप्तविं-शतिः । एवं घटीस्वरोयाति दिनस्वरघटीस्वरः । अस्या-न्तरोदयः प्रोक्तोघटिकार्द्धप्रमाणतः”१७ तिथिवारर्क्षादिस्वरचक्रम्--“द्वादशाव्दादिनाड्यन्ताःस्वस्थानाच्च स्वकालतः । उदयन्ते पुनस्ते च ते चैकादशधास्वराः । वर्षमासदिवानाडीपलानि च यथाक्रमम् । काल-मानं मया प्रोक्तं पञ्चधात्र स्वरोदये । द्वादशाब्दस्वरा-दीनां भुक्तं पलमयन्तु यत् । तद्भक्तं च स्वभोगेन लब्ध-शेषादिकं भवेत् । लब्धभुक्तस्वरा ज्ञेयाः शेषञ्चैवोदिताःस्वराः । अस्मिन् षष्ट्यादिभक्ते च भुक्तं स्यादुदितः स्वरः ।उदितस्य स्वरस्य स्युर्न्नामस्वरवशेन ताः । पञ्च बाला-दिकावस्थाः स्वस्वकालप्रमाणतः” ।(यो यस्य कालसंभोगी तस्य कालगतान्तरम् । पिण्डितंभुक्तिसंभक्तं लब्धाङ्केन गतोदयः । शेषस्वरोदयोज्ञेयःस्वस्य संख्याहृते ततः । पञ्चावस्थाः स्वरूपेण ज्ञेयंतस्य बलाबलम् । उदयास्तस्वरौ यत्र नामाद्यक्षर-जस्वरात् । तत्र बालादयोऽवस्था भवन्त्येकादिसंख्यया ।नामस्वरोदयोबालः कुमारश्च द्वितीयकः । तत्तृतीयो-युवा तुर्य्यो वृद्धोमृत्युस्तु पञ्चमः) ग्रन्थान्तरेऽधिक पाठः ।आद्योवालः कुमारश्च युवा वॄद्धो मृतिस्तथा । निजा-वस्थास्वरूपेण फलदा नात्र संशय । किञ्चिल्लाभकरोवालःकुमारस्त्वर्द्धलाभदः । सर्वसिद्धिंयुवा दत्ते वृद्धे हानि-र्मृते क्षयः । यात्रायुद्धे विवादे च नष्टद्रष्टे रुजान्विते ।बालस्वरोभवेद्दुष्टोविवाहादिशुभे शुभः । सर्वेषु शुभकार्येषुयात्राकाले तथैव च । कुमारः कुरुते सिद्धिं संग्रामे सर्व-तोजयम् । शुभाशुभेषु कार्येषु मन्त्रयन्त्रादिसाधने ।सर्वसिद्धिं युवा दत्ते यात्रायुद्धे विशेषतः । दाने देवार्च्चनेदीक्षागूढमन्त्रप्रकल्पने । वृद्धस्वरो भवेद्भव्योरणे भङ्गोभयं गमे । विवाहादिशुभं सर्व्वं संग्रामाद्यशुभं तथा । नकर्त्तव्यं नृभिः किञ्चिज्जाते मृत्युस्वरोदये । मृतोबालस्तथा वृद्धः कुमारस्तरुणस्वरः । यथोत्तरबलाः सर्व्वे ज्ञा-तव्याः स्वरवेदिभिः । योयस्य पञ्चमे स्थाने स स्वरो मृत्यु-दायकः । तृतीये तु भवेत् वृद्धिः शेषामध्यफलप्रदाः ।मृत्युहीनस्वरे नाम्नि जयोनाम्नि स्वराधिके ।समनाम्नि भवेत साम्यं सन्धिर्जयपराजयौ । एकमात्रो-द्विमात्रश्च त्रिचतुःपञ्चमात्रकाः । यथोत्तरबलाः सर्व्वेज्ञातव्याः स्वरपारगैः । एकमात्रः कवर्णश्च किवर्ण्णश्चद्विमात्रकः । कुस्तृतीयस्तु तुर्य्यः केः,  कोवर्ण्णः पञ्चमा-त्रकः । आद्ये स्वरे भवेत् साम्यं द्वितीयोऽर्द्धफलप्रदः ।तृतीये तु फलं पूर्णं तुर्य्ये बन्धपरम्परा । शत्रोर्मृत्युस्वरे प्राप्ते यूनि प्राप्ते स्वकीयके । तत्काले प्रारमेद्युद्धंविजयो भवति ध्रुबम् । तत्काले मातिकोग्राह्योदिनेवर्णस्वरस्तथा । पक्षे ग्रहस्वरोज्ञेयो प्रासे जीवस्वरोदयः ।ऋतौ राश्यंशकोग्राह्यः षण्मासे धिष्ण्यसम्भवः ।अव्दे पिण्डस्वरोज्ञेयो योगो द्वादशवार्षिके । सर्व्व-काले बली वर्णः सर्वव्यापी न संशयः । तस्मात्सर्व्व-प्रयत्नेन वर्णे वीक्ष्यं बलाबलम् । यथा पद हस्तिपदेप्रविष्टं यथा हि नद्यः खलु सागरेषु । यथा हरेर्द्देह-गताश्च देवास्तथा स्वरा वर्णफलोदयाःस्युः । साधनंमन्त्रयन्त्रस्य यात्रायोगञ्च सर्व्वदा । अधोमुखानिकार्य्याणि मात्राखरवले कुरु । वर्णस्वरबले सर्व कर्त्तव्यंच शुभाशुभम् । सिद्धिदं सर्व्वकार्य्येषु युद्धकालेविशेषतः । मारणं मोहनं स्तम्भविद्वेषोच्चाटनं तथाविवादं विग्रहं वातं कुर्य्यात् ग्रहस्वरोदये । खानपानादिकं सर्व्वं वस्त्रालङ्कारभूषणम् । विद्यारम्भं विवा-हञ्च कुर्य्याज्जीवस्वरोदये । प्रासादारामहर्म्याणि देवता-स्थापनार्चनम् । राजाभिषेचनं यात्रा प्रवेशो वीजवाप-नम् । स्त्रीविवाहश्च दीक्षा च कर्त्तव्या राशिके स्वरे ।शान्तिकं पौष्टिकं यात्रा प्रवेशोवीजवापनम् । स्त्रीविवाह-स्तथा सेवा कर्त्तव्या भस्वरोदये । शत्रूणां देशभङ्गश्चकोटयुद्धं च वेष्टनम् । सेनाध्यक्षस्तथा मन्त्री कर्त्तव्यःपिण्डकोदये । योगेन साधयेद्योगं देहस्थं ज्ञान-सम्भवम् । आणवं शाम्भवं चैव शाक्तेयञ्च तृतीयकम् ।तिथिवारञ्च नक्षत्रं पृथक् पृथक् प्रभाषितम् । यत्तदे-कत्र संमेल्य कुर्य्याद्वर्णस्वरोदये । सस्वरो वर्णतोयत्रतत्तस्याधःस्थितं कुरु । यस्य नामादिमं वर्णं तिथि-वारर्क्षमृक्षजम् । तद्दिनं वर्जयेत्तस्य हानिमृत्युकरंयतः । अनेन स्वरयोगेन शत्रूणां मारणादिकम् । मन्त्र-यन्त्रक्रियाहोमं साधयेत्तद्दिने बुधः । तत्र बालादयो-ऽवस्थाभानुसंख्याभवन्ति हि । उदयन्ते क्रमेणैवस्वस्वभुक्तिप्रमाणतः । घटिकाख्ये दिने पक्षे मासेऋत्वयने तथा । वर्षे द्वादशवर्षे च अवस्था जायतेस्वरे । भपलानि घटीपञ्च सपादार्द्धं दिनद्वयम् । षडहंपक्षमासं च वर्षैकं भुज्यते क्रमात् । भुक्तस्वरप्रमाणंच पिण्डस्थं भोगभाजितम् । गतावस्था गताङ्केनशेषास्तत्कालजा मताः । मूका १ च बाला२ शिशु३हासिका४ च कुमारिका५ यौवन६ राज्यदा७ च ।क्लेशा ८ च मोघा ९ ज्वरिता १० पवासा ११ मृता १२ चबालस्वरजा अवस्था । स्वस्था १ शुभा २ मोहन ३ हर्ष ४वृद्धि ५ र्महोदया ६ शान्तिकरी ७ सदर्पा ८ । मदा ९ समा १०शान्तिगुणोदया ११ च माङ्गल्यदा १२ द्वादशधा कुमारे ।उत्साह १ धैर्य्योग्रजया २ । ३ । ४ । च बाला ५ माङ्गल्य-युक्ता ६ च सकाम ७ पुष्टी ८ । सुखा ९ च सिद्धिश्च १०धनेश्वरी११ च शान्ताभिधा १२ द्वादशधा युवाख्ये ।बैकल्य १ शोषा २ च तथा च मोघा ३ च्युतेन्द्रिया ४दुःखित ५ रात्नि ६ निद्रा ७ । वुद्धिप्रभङ्गा ८ च तपा ९ चखिन्ना१० जरा११ मृता१२ द्वादश वृद्धजा च । छिन्ना१च बन्धा २ रिपुचातकारी ३ शोका ४ मही ५ ज्वालन ६कुष्ठदा७ च । व्रणाङ्किता ८ भेदकरी ९ च दाहा १०मृत्युः११ क्षया१२ द्वादश मृत्युजा इमाः । एवं षंष्टि-रवस्थाः स्युरवस्थापञ्चके सदा । तासु सर्वासु विज्ञेयंस्वनामसदृशं फलम् । अवस्था फलम् ।१८ तात्कालिकदिनस्वरचक्रम--“तिथ्यादावुदयंयाति अका-रादिर्घटीस्वरः । बालस्वरादिकं प्रश्ने फलं तस्यवदाम्यहम् । तिथिभुक्तघटीसंख्यां कृत्वा पलमयीं ततः ।ऋक्षवह्नि ३२७ हृते शेषे स्वरस्तत्कालसम्भवः । तिथि-भुक्तघटी या स्याद्रुद्रघ्न ११ षष्टिभाजिता । शेषे तिथि-स्वरात् प्रोक्तस्तत्कालजघटीस्वरः । शेषं रुद्रा११ हतषष्ट्या भाजयेच्चान्तरोदयः । वर्ण्णतस्तु फलं वाच्यंशेषे तत्कालजस्वरः । तिथिभुक्तघटीसंख्या विंशघ्नानवखेन्दुना १०९ । हृता घटीस्वरः शेषे तत्र स्यादन्तरो-दयः । यमुर्दिश्य कृतः प्रश्नः फलं तस्य प्रजांयते । यत्रनोद्दिश्यते किञ्चित् तत्र प्रष्टुः शुभाशुभम् । बालोदयेयदा पृच्छा लाभार्थे स्वल्पलाभदा । रुजार्थे चिररोगश्च गमेहानिः क्षयो रणे । कुमारोदयवेलायां लाभोभवति पुष्क-लः । रुजानाशोजयी युद्धे यात्रा सर्वत्र सिद्धिदा । युवोदयेलभेद्राज्यं क्लेशच्छेदश्च तत्क्षणात् । संग्रामे शत्रु हर्न्ताच यात्रा च सफला भवेत् । दृद्धोदवे न लाभः स्यात्क्लेशिनां क्लेशवर्द्धनम् । संग्रामे भङ्गमायाति यात्रायांन निवर्त्तते । मृतोदये यदा दूतः पृच्छति स्वप्रयोजनम् ।तत् सर्वं मृत्युदं ज्ञेयं युद्धे मृत्युश्च भङ्गदः । ओज-स्वराः पुमांसः स्युः स्त्रियो युग्मस्वरान् विदुः । स्वस्व-स्वरोदये जाते पुंसां स्त्रीणां बलं भवेत् । बलिनःस्युस्तदातेभ्यो बली स्वस्य स्वरोदये । गर्मार्थे पुंस्वरे पुत्रः । कन्याकन्यास्वरोदये । युग्मे युग्मं,  क्षयो नष्टे मातुर्म्मृत्युश्चसंक्रमे । द्युकाडीस्वरयोः पुंसोः पुंयुग्मं,  स्त्रीयुगंस्त्रियोः । तयोस्तु पुंस्त्रियोः पुंस्त्रोयुग्मं गर्भे विनि-र्द्दिशेत् । तिथिनाडीस्वरे साम्ये पुंपुस्त्रीस्त्री पजायते ।असाम्ये तिथिनाडीस्थे गर्भे साम्यं न विद्यते” ।“तत्रजन्मनि विशेषः । “जन्मर्क्षे जन्मपादस्तद्वर्णे योऽक्षरजस्व-रः । तेनाक्षरेण विज्ञेयःस्वमावः प्राणिनामिह । चपलःकातरोमूर्खः कृपणश्चाऽजितेन्द्रियः । असत्यबहुभाषी चजाते बालस्वरोदये । व्यवसायी कलाभिज्ञः स्त्रीरतःसुमगः सदा । दीर्घायुर्विग्रही शूरः कुमारोदयसम्भवः ।सर्वलक्षणसम्पूर्णोराजा भवांत धार्मिकः । सर्वकाल-जयी युद्धे जातो युवोदये शुभः । स्त्रीजितो धामिकःकामी विवेकी स्थिरसाहसः । सत्यवादी सदाचारःपुमान् वृद्धोदयोद्भवः । क्लेशी समत्सरः क्रूरोनिःकामोवि-कलेन्द्रियः । सर्वकार्य्यालसो दुष्टोजन्म यस्य मृतोदये”जातस्य शुभाशुभनिर्णयः । “ककारादिदकारान्ताः पञ्चह्रस्वाः स्वरास्तथा । वलिनः स्युः सिते पक्षे शेषाःसर्वे सितेतरे । एकस्वरः पृथक् वर्ण्णोयोधयोरुभयोर्य्यदि ।तत्र पक्षबलं ग्राह्यं शुक्लकृष्णविभेदतः । एकपक्षाक्षरैरेकस्वरश्चेद्योधयोर्द्वयोः । शुक्ले गौरः परः कृष्णे युद्धे जयतिनिश्चितम् । यस्मिन्नेव स्वरे कृष्णो गौरोवा सुभटोयदि ।स्वरासन्नाक्षरे ह्रस्वोदीर्घोदूराक्षरे जयी । प्रमाणनामवर्णैक्यं युद्धकारकयोर्यदि । तत्र युद्धे बलं देयं यायि-स्थायिविभेदतः । योधयोः सर्वभेदैक्ये स्वरे यूनि कुमारके ।यायी जयीं तथा स्थायी बालवृद्धान्तिमस्वरे । आद्यास्तिथेस्त्रयोवर्णा द्वौ द्वौ शेषकयोर्मतौ । एवं तिथित्रये ज्ञेयावर्णसंख्या तिथिस्वरे । वर्णतिथ्यादितिथ्याख्या जन्म-हानिर्मृतिस्तथा । श्रीर्जन्म नीरुजा हानौ मृतौमृत्युर्न्न संशयः । यदुक्तं यामले तन्त्रेज्ञातं गुरुप्रसादतः ।स्वराद्दिनफलं वक्ष्येपुंसां कर्मप्रकाशकम् । योगपिण्डर्क्षराश्याख्यान् जीवखेटाऽक्षरस्वरान् । उत्पाद्य नामत-श्चाष्टौ मात्रान्तान् स्थापयेत् क्रमात् । तस्याधःस्थाल्लिखेच्चाष्टौद्वादशाव्दादिकालजान् । स्वभोगेन समायुक्तान् भोगश्चैकाद्रशांशकः । यथोत्तरबलाः सर्वे तथा कालबलात्-पुनः । कालोदयबलाश्चापि ज्ञातव्याः स्वरवेदिभिः । अका-रादिस्वराधःस्था संख्याः वेदप्रमाणिकाः । विन्यस्य चक्र-योगेण तेन विंशोपकामताः । योगात् द्वादशबर्षाःस्युरवस्थापिण्डितोव्दके । भस्वरादयने ज्ञेया राशिस्वरादृतुस्व-रे । जीवात् मासस्वरेऽवस्था ग्रहात्पक्षस्वरे तथा । वर्णा-द्दिनस्वरे ज्ञेया मात्रास्वरात्घटीस्वरे । द्वादशाव्दादिकःकालोयत्राऽकारादिकस्वरे । स्थितस्तत्र शुभो न स्यात्पञ्चावस्थाशुभोऽपि च । स्वरौ दृद्धान्तिमौ दुष्टौ बालपूर्व-दलं तथा । शेषं सार्द्धद्वयं भव्यमिति ज्ञेयं शुभाशुभम् ।बालवृद्धान्तिमादुष्टाः,  शुभौ युवकुमारकौ । उत्पाद्यौक्रमयोगेण योद्धुरङ्कौ शुभाशुभौ । यो यत्रं वर्त्तते कालोद्वादशाव्दादिसम्भवः । अकारादिस्वरस्थाने योगादिफलनिर्णयः । योगाद् द्वादशवर्ष च पिण्डाद्वर्षं चसायनम् । भादृतुर्जीवतोमासं ग्रहात् पक्षोऽक्षरात्दिनम् । योगादिस्वरयोगेण द्वादशाविदादिकः क्रमात् ।यावदुत्पाद्यते राशिस्तावत् ज्ञेयं शुभाशुभम् ।”(अङ्कयुग्माध्रिकत्वेन तद्दिने तस्य तत्फलम् । द्वादश-बार्षिकाद्या ये स्वान्तरोदयसंस्थिताः । ते शुभाश्चैकतःस्थाप्यास्त्वशुभास्त्वन्यतः पृथक् । वेदवेदाङ्गनेत्राणिवेदसंख्या क्रमेण च । शुभाशुभस्वरूपस्य राशियुग्मस्यमध्यतः । एकस्मात्पतिते शेषे ज्ञेयं तद्दिनजं फलम् ।विंशत्या ताडिते शेषे चतुःषष्टिविभाजिते । लब्ध्याविंशोपकास्तत्र शुभाशुभप्रकाशकाः । योगे स्वकर्म्मतः, पिण्डे शरीराङ्गे सुहृज्जनात् । राशौ स्वकुलतो,  जीवेस्ववित्ताद्,  ग्रहतो रिपोः । वर्णे स्वस्वामिनो ज्ञेयो, मात्रायां स्त्रीजनात् फलम् । एवं ज्ञात्वा वदेद्विद्वान्दिनेफलशुभाशुभम्)” । ग्रन्थान्तरेऽधिकपाठः१९ दिक्चक्रम्--“पूर्वस्मिन्नस्वरः स्वामी इस्वरो दक्षिणेतथा । उस्वरः पश्चिमे ज्ञेयः एसौम्ये मध्य ओस्वरः ।यस्यां दिश्युदयं याति स्वरस्तत्पञ्चमीं दिशम् ।वर्जयेत् सर्वकर्य्येषु यात्राकाले विशेषतः । गच्छतःपृच्छकस्याशु स्वरस्यास्तमितां दिशम् । हानिर्मृत्युभयंरोगो जायते नात्र संशयः२० देहजस्वरचक्रम्--“अथान्यत् संप्रवक्ष्यामि शरीरस्थंस्वरोदयम् । हंसचारस्वरूपेण येन ज्ञानं त्रिकाल-जम् । कुण्डलिनी महाशक्तिर्नाभिस्थाऽहिस्वरू-पिणी । ततोदशोर्द्धगा नाड्योदश चाधोगतास्ततः । द्वेद्वे बिर्य्यग्गते नाड्यौ चतुर्विंशतिसंख्यया । कुण्ड-लिन्यां महाशक्तौ मूलमार्गे भवन्त्यमूः । ताम्यः सूक्ष्म-मुखा नाड्यः शरीरस्यातिपोषिकाः । सप्त शतानिजायन्ते सप्तोत्तराणि संख्यया । प्रधाना दश नाड्यस्तुदशवायुप्रवाहिकाः । नामानि नाडिकानाञ्च वातानाञ्चवदाम्यहम् । इडा पिङ्गला सुषुम्णा गान्धारीहस्तिजिह्विका । पूषा यशाऽलंबुषा च कुहूः शङ्खि-निका तथा । प्राणोऽपानःसमानश्चोदानव्यानौ तथैवच । नागः कूर्मः कृकरश्च देवदत्तो धनञ्जयः । प्रकटोवायुसञ्चारो लक्ष्यते देहमध्यगः । पिङ्गलेडासुषुराणा-भिर्न्नाडीभिस्तिसृभिर्बुधैः । (अष्टाङ्गुले वँहेद्वह्निरनिलश्चतुरङ्गुलः । दिवाकराङ्गुला पृथ्वी सलिलंषोडशाङ्गुलम् । नीलवर्णो भवेद्व यूरक्तवर्णोहुताशनः ।पीतवर्णस्तु माहेयः शुक्लवर्णस्तु वारुणः । चापाकारोभवेद्वायुस्त्रिकोणो वह्निरुच्यते । चतुरस्रस्तु माहेयोवर्त्तुलो वारुणःस्मृतः । कटुस्वादुर्भवेद्वायुस्तीक्ष्णस्वा-दोऽनलोभवेत् । कषायकस्तु माहेयो मघुरो वारुणो-मतः) अधिकपाठः । “इडानाडीस्थितश्चन्द्रः पिङ्गलाभानुवाहिनी । सुषुम्णा शम्भ रूपेण शम्भुर्हंसस्व-रूपकः । हकारो निर्गमे प्रोक्तः सकारस्तु प्रवेशकः ।हकारः शम्भुरूपेण सकारः शक्तिरुच्यते । शक्तिरूप-स्थितश्चन्द्रो वामनाडीप्रवाहकः । दक्षनाडीप्रवाहे तुशम्भुरूपी दिवाकरः । एकैकस्य कलाः पञ्च क्रमेणै-वोदयन्ति ताः । पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ।मध्ये पृथ्वी अधश्चाप ऊर्द्धे वहति चानलः । तिर्य्यग्वा-युप्रवाहश्च नभोवहति संक्रमे । चलाहितं नभःप्रोक्तंसर्व्वशास्त्रेषु भाषितम् । अपां स्थाने स्थितं वस्तुपृथिव्यामुत्तरं गतम् । तेजसा पूर्बगं वस्तु त्वाकाशेदक्षिणं गतम् । त्रिंशद्दिनावघिः पृथ्वी सलिलं पक्ष-संख्यकम् । एकविंशद्दिनं तेजोवायुः पञ्चदिनं स्मृतम् ।वर्षसंज्ञं तु व्योम्नि स्यात् प्रश्नशास्त्रेषु सम्भतम् ।दूतोक्तवर्णसंख्याङ्कोद्विगुणोभज्यते त्रिभिः । यद्येकंद्वितयं श्रेष्ठं तृतीये मरणं भवेत् । लग्नं तिथिसमा-युक्तं सनक्षत्रं त्रयान्वितम् । पञ्चभिस्तु हरेद्भागं शेषाङ्केतत्त्वमुच्यते । पृथ्व्यापौ चोत्तमौ प्रोक्तौ तैजसे सर्वसि-द्धयः । वायौ च निष्फलं ज्ञेयमाकाशे मरणं ध्रुवम् ।पृथ्व्याद्येकैकतत्त्वस्याप्येकैकघटिकोदयः । अहोरात्रस्यमध्ये स्यात्तेन द्वादशसङ्क्रमाः । आदौ चन्द्रः सिते पक्षेभास्करस्तु सितेतरे । प्रतिपदादिदिनान्येवं त्रीणि त्रीणिकृतोदयौ । चन्द्रोदये यदा सूर्यश्चन्द्रः सूर्योदये यदा । अशुभंहानिरुद्वेगः शुभं सर्वं निजोदये । शशाङ्कं चारयेद्रात्रौदिवा चार्य्यो दिवाकरः । इत्यभ्यासरतोनित्यं स योगी नात्रसंशयः । यात्रादाने विवाहे च वस्त्रालङ्कारभूषणे । शुभ-कर्मणि सन्धौ च प्रवेशे च शशी शुभः । विग्रहे द्यूतयुद्धेषुस्नानभोजनमैथुने । व्यवहारे भये भङ्गे मानुनाडीप्रशस्यते । दूरयुद्धे जयी चन्द्रः समासन्ने दिवाकरः । वह-न्नाडीपदेनैव कृता यात्राऽतिसिद्धिदा । पृथ्वीजले शुमेतत्त्वे तेजो मिश्रफलोदयम् । हानिमृत्युकरौ पुंलामुभयौव्योममारुतौ । योद्धृद्वयकृते प्रश्ने पूर्णे च प्रथमोजयी ।रिक्तसंस्थे द्वितीयस्तु जयी भवति नान्यथा । युद्धकालेयदा चन्द्रः स्थायी जयति निश्चितम । यदा सूर्य्यप्रवाहश्चयाया च विजयी तदा । पार्थिवे सक्षतं युद्धं सन्धिर्भवतिवारुण । विजयोवह्नितत्त्वेन वायौ भङ्गो मृतिस्तु खे ।पूर्णनाडीगते पृष्ठे शून्यमग्रे तदग्रतः । शून्यस्थाने कृतेशत्रुर्म्रियते नात्र संशयः । पूर्व्वोत्तरदिशोश्चन्द्रे भानौपश्चिमयाम्ययोः । स्थितस्तत्र जयी युद्धे स्थायी यायीक्रमेण च । वामनाड्युदये चन्द्रः कर्त्तव्योवामसंमुखः ।सूर्य्यवाहे तथा सूर्य्यः पृष्ठदक्षिणयोर्जयी । शयने वाप्रसङ्गे वा युवत्यालिङ्गनेऽपि वा । यः सूर्य्येण पिवे-च्चन्द्रं स भवेन्मकरध्वजः । जीबेन गृह्यते जीवो जीवोजीवस्व दीयते । जीवस्थानगतो जीवोबाला जीवान्तवश्यगा । रात्रित्रियामवेलायां प्रसुप्ते कामिनीजने ।ब्रह्मजीवं पिबेद्यस्तु बालाजीवहरोनरः । अष्टाक्षरंजपित्वा तु तस्मिन् क्षणे रते सति । तत्क्षणे दीयतेचन्द्रोमोहमायाति कामिनी । शिव आलिङ्ग्यते शक्त्याप्रसङ्गे यत्क्षणेन तु । तत्क्षणे पाययेच्चन्द्रं मोहमायातिकामिनी । चन्द्रचारी विषं हन्ति सूर्य्यो बालां वशंनयेत् । सुषुम्णायां भवेन्मोक्ष एकोदेवस्त्रिधा स्थितः ।भुक्तमात्रे च मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यार्थकर्मणि ।शयनं सूर्य्यवाहेन कर्त्तव्यं सर्वदा बुधैः । श्रान्ते शोकेविषार्त्ते च ज्वरिते मूर्छितेऽपि च । सज्जनस्यापिवोधार्थे चन्द्रचारं प्रवाहयेत् । ऊर्द्धं वामाग्रतो दूतो-ज्ञेयोवामपथोदये । पृष्ठे दक्षे तथाऽधस्तात् सूर्य्य-वाहगमोमतः । पूर्णनाडीगतो दूतो यत् पृच्छति शुभा-शुभम् । तत् सर्व्वं सिद्धिदं ज्ञेयं शून्ये शून्यं न संशयः ।पृथिव्यादिद्वितत्त्वेन दिनमासाव्दके फलम् । शोभनञ्चतथा दुष्टं व्योममारुतवह्निमिः । श्वासप्रवेशकाले तु दूतो-वाञ्छति जल्पितुम् । सर्वतः सिद्धिमायाति निर्गमे नास्ति-सुन्दरम् । सूर्य्ये च विषभान् वर्णान् समवर्णान् निशा-करे । वाहस्थो भाषते दूतस्तदा लाभोऽन्यथा न हि ।गर्भप्रश्ने यदा दूतः पूर्णे पुत्रः प्रजायते । शून्ये कन्या-युगे युग्मं गर्भपातश्च संक्रमे । मारणं मोहनं स्तम्भंविद्वेषोच्चटनं वशम् । प्रेरणाकर्षणं क्षोभं भानुनाड्युदयेकुरु । शान्तिकं पौष्टिकं क्षेमं दिव्योषधिरसायनम् । यो-माभ्यासादिकर्माणि कर्त्तव्यानि निशाकरे । चन्द्र-सूर्य्यस्वराभ्यासं ये कुर्वन्ति सदा नराः । अतीताना-गतज्ञानं तेषां हस्तगतं सदा”इति स्वरोदये स्वरचक्रनिर्णायकं प्रथमाङ्गम् ।सर्वचक्रोपयोगि बालादिचक्रं ज्यो० त० दर्शितं यथा“ऋवर्णञ्च ॡवर्णञ्च त्यक्त्वा कोष्ठेषु पञ्चसु । अकाराद्याःस्वरा लेख्या एकैकस्मिन् द्विकं द्विकम् । कादिहान्तान्लिखेद्वर्णान् स्वराघोङञणोज्झितान् । तिर्य्यक्पङ्क्ति-क्रमेणैव पञ्चत्रिंशत्प्रकोष्ठके । अकारादिक्रमात् न्यस्यनम्दादितिथिपञ्चकम् । अर्ककुजौ विधुज्ञौच गुरुः शुक्रःशनिस्तथा । वाराः कोष्ठेष्वधो लेख्या अस्वरे सप्त भानि च ।पञ्च पञ्च इकारादौ रेवत्यादिक्रमेण च । प्रसुप्तो बुध्यतेयेन येनागच्छति शब्दितः । तस्य नाम्नस्त्वादिवर्णोयत्रतिष्ठेन्नरस्य च । तस्माद्बालः कुमारश्च युवा वृद्धोमृतिःक्रमात् । किञ्चिल्लाभकरोबालः कुमारस्त्वर्द्धलाभदः ।सर्व्वसिद्धिं युवा धत्ते वृद्धे हानिर्मृते क्षयः । यदिनाम्नि भवेद्वर्णः संयुक्ताक्षरलक्षणः । ग्राह्यस्तस्यादिमोवर्णइत्युक्तं व्रह्मयामले । तिथिवारर्क्षभेदेन प्रत्येकं बल-मादितः । नामवर्णादितो ज्ञेयं फलं पुंसां दिने दिने ।तिथ्यादिमेलनवशात् फलं ज्ञेयं शुभाशुभम् । युवत्रये शुभं पूर्णं अशुभञ्च मृतित्रये । अन्यत्राप्येवमह्यंस्यात् शङ्क्रेण शुभाशुभम् ।”बालादेरेव नामान्तराणि क्रमेण जन्मकर्म्माधानपिण्डच्छि-द्राणि पञ्चस्वराग्रन्थे उक्तानि तत्र च तिथिसख्या-भेदेनाङ्गभेदाश्चोक्ताः । ८१ । ८७ । ९३ । ९९ । १०५ ।द्वितीयमङ्गं ८४ चक्रात्मक स्वरोदये उक्तं तेषां ना-मोद्देशः अङ्गशब्दे ७३ पृ० दर्शितः तत्रादौ एकाशीतिपदं१ सर्व्वतोभद्रचक्रम्--“अथातः संप्रवक्ष्यामि चक्रं त्रैलो-क्यदीपनम् । विख्यातं सर्व्वतोभद्रं सदाप्रत्ययकार-कम् । ऊर्द्धगा दश विन्यस्य तिर्य्यग्रेखास्तथा दश ।एकाशीतिपदं चक्रं जायते नात्र संशयः । अकारादि-स्वराः कोष्ठेष्वीशादौ विदिशि क्रमात् । सृष्टिमार्गेणदातव्याः षोडशैव चतुर्भ्रमम् । कृत्तिकादीनि धिष्ण्यानिपूर्व्वाशादौलिखेत्ततः । सप्त सप्त क्रमेणैव अष्टाविंशति-संख्यया । अवकहडा दिशि प्राच्यां मटपरता दक्षिणेदेयाः । नयभजखाश्च वारुण्यां गशदचलाश्चोत्तरस्यां स्युः ।त्रयस्त्रयोवृषाद्यास्तु पूर्वादिक्रमतोबुधैः । राशयो द्वादश-स्थाप्या मेषान्ता दक्षमार्गतः । शेषेषु कोष्ठकेष्वेवं नन्दा-दितिथिपञ्चकम् । वाराणां सप्तकं लेख्यं भौमाद्यं तत्ति-थिक्रमात् । भौमादित्यौ तु नन्दायां भद्रायां सोमसोम-जौ । जयायां देवपूज्यञ्च रिक्तायां भृगुजं लिखेत् ।पूर्णायाञ्च शनिः प्रोक्तो ग्रहवेधं विलोकयेत् । शन्यर्क-राहुकेत्वाराः क्रूरा शेषाः शुभाग्रहाः । क्रूरयुक्तोबुघः क्रूरः क्षीणचन्द्रस्तथैव च । इत्येष सर्वतोभद्र-प्रस्तावः कथितोमया । यस्मिन्नृक्षे स्थितः खेटस्ततो-वेधत्रयं भवेत् । ग्रहदृष्टिवशेनात्र वामदक्षिणसंमुखे ।भुक्तं भोग्य तथाक्रान्तं विद्धं क्रूरग्रहेण भम् । शुभा-शुभेषुं कार्य्येषु वर्जनीयं प्रयत्नतः । वक्रगे दक्षिणादृष्टिर्वामा दृष्टिश्च शीघ्रगे । संमुखी मध्यचारे च ज्ञेयाभौमादिपञ्चके । सूर्य्ययुक्ता ग्रहाः शीघ्रास्तथा चार्केद्वितीयगे । समास्तृयीयगे ज्ञेया मन्दा भानौ चतुर्थगे ।वक्राः स्युः पञ्चषष्ठेऽर्के त्वतिवक्रा नगाष्टगे । नवमेदशमे भानौ जायते सहजा गतिः । द्वादशै-कादशे सूर्य्ये लभन्ते शीघ्रतां पुनः । रविस्थित्यंश-कत्रिंशाबधेः संख्याऽत्र कल्प्यते । न तु राश्यन्तर-स्पर्शात् द्वितीयादिनिरूपणम् । राहुकेतू सदा वक्रौशीघ्रगौ चन्द्रभास्करौ । गतेरेकस्वभावत्वादेषां दृष्टि-त्रयं सदा । क्रूरा वक्रा महाक्रूराः सौम्या वक्रामहाशुभाः । स्युः सहजाः स्वभावस्थाः सौम्याः क्रूराश्चशीघ्रगाः । ऋक्षसन्धिगताः खेटा राशिसन्धिगता-स्तथा । एष्यराशेः फलं दद्युर्वक्रे तु विपरीतगम् ।घङछाः षणठाश्चैव घफटस्थझञास्तथा । एतत्त्रिकंत्रिकं विद्धं विद्धैः कपभदैः क्रमात् । घङछा रौद्रगेवेधे षणठाहस्तगे ग्रहे । धफढाःपूर्व्वाषाढायां थझञाभाद्र उत्तरे । बवौ शसौ खषौ चैव जयौ णनौपरस्परम् । एकेन हि द्वयं विद्धं शुभाशुभग्रहव्यधे ।अवर्णादिस्वरद्वन्द्वे त्वेकवेधात् द्वयोर्व्यधः । युग्मवर्णामकेवेधे अनुस्वारविसर्गयोः” । (अकारादियुग्मवर्णात्मकवेध-वदनुस्वारविसर्गयोरेकवेधादुभयवेधैत्यर्थः) । “कोणस्थ-धिष्ण्ययीर्मध्ये अन्त्यादिपादगे ग्रहे । अकारादिचतुष्केतु वेधः पूर्णतिथौ तथा । एकादिक्रूरवेधेन फलं पुंसांप्रजायते । उद्वेगश्च भयं हानिर्व्याधिर्मृत्युः क्रमेण च ।ऋक्षे भ्रमोऽक्षरे हानिः स्वरे व्याधिर्भयं तिथौ । राशौविद्धे महाविघ्नः पञ्चविद्धोन जीवति । एकवेधे भयंयुद्धे युग्मवेधे धनक्षयः । त्रिवेधे तु भवेद्भङ्गो मृत्युर्वेधेचतुर्ग्रहैः” । (दृष्टित्रये उदाहरणम् “भरण्यकार-वृषभं नन्दां भद्रां तुलाञ्च तम् । विशांखां हरिभं वि-ध्येद्ग्रह आग्नेयसंस्थितः । उदाहरणान्तरम्“वं युग्ममौस्वरं कन्यां रफं स्वातीमुकारकम् । अश्विनींरोहिणीसथोऽभिजिद्भमेवं परेष्वपि) जात्या दुष्टफलाःक्रूरास्तथा सौम्याः शुभप्रदाः । क्रूरयुक्ताःपुनः सौम्या-ज्ञेयाः क्रूरफलप्रदाः । अर्कवेधे मनस्तापोद्रव्यहानिश्चभूसुते । रोगपीडाकरः सोरीराहुकेतू च बिघ्नदौ । चन्द्रेमिश्रफलं पुंसां रतिलाभश्च भार्गवे । बुधवेधे भवेत्प्रज्ञा जीवः सर्व्वशुभप्रदः । स्वक्षेत्रस्थे बलं पूर्णं पादोनंमित्रभे ग्रहे । अर्द्धं समगृहे प्रोक्तं पादं शत्रुगृहेस्थिते । इदञ्च सौम्यक्रूराणां बलं स्थानवशात् समम् ।एतदेव फलं बिद्धि सौम्ये क्रूरे विपर्य्ययात् । स्थान-वेधसमायोगात् यत्संख्यं जायते बलम् । तत्संख्यंवेध्यवस्तूनां फलं ज्ञेयं शुभाशुभम् । ग्रहाः सौम्या-स्तथा क्रूराः वक्राः शीघ्रोच्चनीचगाः । स्थानञ्च वेध्य-मित्येवं बलं ज्ञात्वा फलं वदेत् । वक्रग्रहे फलं द्विघ्नंत्रिगुणं स्वोच्चसंस्थिते । स्वभावजं फलं शीघ्रे नीचस्थेऽर्द्ध्व-फलोग्रहः । तिथिराश्यंशनक्षत्रं विद्धं क्रूरग्रहेणयत् । सर्व्वेषु शुभकार्य्येषु वर्ज्जयेत्तत् प्रयत्नतः । ननन्दति विवाहे च यात्रायां न निवर्त्तते । न रोगात्-मुच्यते रोगी वेधबेलाकृतोद्यमः । रोगकाले भवेद्वेधःक्रूरखेचरसम्भवः । वक्रगत्या,  भवेन्मुत्युः शीघ्रे चाप्य-रुजान्वितः । बेधस्थाने रणे भङ्गो दुर्गे खण्डिः(भङ्गः) प्रजायते । कविप्रवेशनं तत्र योधा-थातश्च तत्र वै” । (कविश्चौरयोद्धा) । “यत्र पूर्व्वादि-काष्ठायां वृषराश्यादिगो रविः । सा दिगस्तमिताज्ञेया शेषास्तिस्रः सदोदिताः । ईशानस्थाः स्वराःप्राच्यां ज्ञेया आग्नेयगा यमे । नेरृतस्थाश्चवारुण्यां,  वायव्यां सोम्यगा मताः । नक्षत्राणिस्वरा वर्णा राशयस्तिथयोदिशः । ते सर्व्वेऽस्तमिताज्ञेया यत्र भानुस्त्रिमासिकः । नक्षत्रेऽस्ते रुजा, बर्णे हानिः,  शोकः स्वरेऽस्तगे । राशौ विघ्न,  स्तिथौभीतिः,  प्रञ्चास्ते मरणं भवेत् । यात्रा युद्धं विवादश्चद्वार प्रासादहर्म्म्ययोः । न कर्त्तव्यं शुभं चान्यदस्ता-शाभिमुखं नरैः । अस्ताशायां स्थितं यस्य नाम्नः प्रथम-मक्षरम् । स आर्त्तः सर्व्वकार्येषु ज्ञेयो दैवहतो नरः ।अरौ कोटे तथा युद्धे चातुरङ्गे महाबले । त्यजेदस्तं-गतान् योद्धा यदोच्छेद्विजयं रणे । नक्षत्रेऽभ्युदिते पुष्टि, र्वर्णे लाभः,  स्वरे सुखम् । राशौ जय,  स्तिथौ तेजःपदाप्तिः पञ्चकोदये । प्रश्नकाले भवेद्विद्धं यल्लग्नं क्रूर-खेंचरैः । तद्दुष्टं,  शोभनं सोम्यै,  र्मिश्रैर्मिश्रफलं भवेत् ।ग्रहैर्न विद्धं यल्लग्नं फलं लग्नस्वभावतः । ज्ञातव्यं दे-शिकेन्द्रेण भाषितं यच्चरादिकम् । (शीर्षोदये सौम्यवि-लग्नवर्गे लग्नेऽपि वा सौम्ययुते शुभं स्यात् । अतोऽन्यथा-त्वे तुतदन्यथात्वं,  मिश्रं विमिश्रैरधिकं वलाढ्यैः । केन्द्रोप-गानवमपञ्चमगाश्च सौम्याः केन्द्राष्टवर्जमशुभास्त्रिषडाय-संस्थाः । सर्व्वार्थसाधनकराः परिपृच्छतां स्युरेभिर्व्विप-र्य्ययगतैस्तु विपर्य्ययः स्यात् । लग्नाधिनाथोयदि केन्द्रगःस्यात् तन्मित्रमेतस्य च केन्द्रगंवा । व्ययाष्टकेन्द्राण्यपहायपापा अन्थत्र याता यदि तच्छुभं स्यात् । आद्योलग्ना-धिपः कार्ये लग्ने कार्य्याधिपोयदि । लग्नपः कार्य्यप-श्चापि लग्ने यदि तृतीयकः । चतुर्थः कार्य्यगौ स्यातांयदि लग्नपकार्य्यपौ । कार्य्यसिद्धिस्तदा ज्ञेया मित्रञ्चे-दधिकं फलम् । एवं दृष्टिवशाज्ज्ञेयं फलं तद्वच्चतुष्टयम् ।पूर्णनाडीस्थितो दूतोयत् पृच्छति शुभाशुभम् । तत् सर्व्वंसिद्धिमाप्नोति शून्ये शून्यं समोरणे । आदौ शून्यगतःपृच्छेत् पश्चात् पूर्णां विशेद् यदि । तदा सर्व्वार्थसिद्धिःस्यात् वामे वामं न संशयः । श्वासप्रवेशकाले चेद् दूतो-जल्पति वाञ्छितम् । तस्यार्थसिद्धिमाप्नोति निर्गमे नास्तिसुन्दरम् । ऊर्द्ध्ववामाग्रतोदूतोज्ञेयो वामपथस्थितः । पृष्ठेदक्षे तथाधस्ताद्दक्षवाहौ गतोमतः । यात्रादानविवाहेषुवस्त्रालङ्कारभूषणे । शुभे कर्मणि सन्धौ च प्रवेशे वामगःशुभः । कलह द्यूतयुद्धेषु स्नानभोजनमैथुने । व्यवहारेभये भङ्गे दक्षनाडी प्रशस्यतो) । अन्यप्रकरणोक्तमेतत् ज्यो० त० प्रक्षिप्तम् । “क्रूरैरुभयतोविद्धा यस्या-क्षरतिथिस्वराः । राशिधिष्ण्यञ्च पञ्चापि तस्य मृत्युर्नसंशयः । मण्डलं नगरं ग्रामोदुर्गं देवालयं पुरम् ।क्रूरैरुभयतोवेधे विनश्यन्ति न संशयः । कृत्तिकायांतथा पुष्ये रेवत्याञ्च पुनर्व्वसौ । वेधे सति क्रमाद्वेधो-वर्णेषु ब्राह्मणादिषु । पूर्व्वात्रयं तथाग्नेयं व्राह्मणानांप्रकीर्त्तितम् । उत्तरात्रितयं पुष्यं क्षत्रियाणां विनिर्द्दि-शेत् । पौष्णं मैत्रंमघा चैव प्राजापत्यं विशाम्पतेः ।आदित्यमश्विनीं हस्तं शूद्राणामभिजित्तथा । विद्धै-रेभिर्द्विजातीनां कारुकाणां च शेषके । तौल्यं भाण्डंरसोधान्यं गजाश्वादिचतुष्पदाः । सर्व्वं महार्घतांयाति यावत् क्रूरोव्यधे स्थितः । क्रूरवेधसमायोगेयस्योपग्रहसम्भबः । तस्य मृत्युर्न सन्देहारोगाद्वापिरणेऽपि वा । सूर्य्यभात् पञ्चमं धिष्ण्यं ज्ञेयं विद्यु-न्मुखाभिधम् । शून्यञ्चाष्टमभं प्रोक्तं सन्निपातश्चचतुर्द्द-शम् । केतुरष्टादशं प्रोक्तमुल्का स्यादेकविंशतिः । द्वाबिं-वतितमं कम्पस्त्रयोविंशञ्च वज्रकम् । निर्घातश्च चतु-र्विंशमुक्ता अष्टावुपग्रहाः । प्रस्थाने विघ्नदाः प्रोक्ताःसर्व्वकार्य्येषु सर्व्वदा । प्रसङ्गादत्र१ षड्नाडीचक्रं नबनाडीचक्रञ्चोक्तं यथा “जन्मभं कर्म्मआधानं विनाशः सामुदायिकम् । सांघातिकमिदं धिष्ण्यंषट्कं सार्वजनीनकम् । जातिदेशाभिषेकैश्च नुव धिष्ण्यानिभूपतेः । वेधं ज्ञात्वांफलं ब्रूहि सौम्यैः क्रूरैः शुभा-शुभम् । जन्मभं जन्मनक्षत्रं दशमं कर्म्मसंज्ञकम् । एको-नविंशमाधानं त्रयोविंशं विनाशकम् । अष्टादशञ्च नक्षत्रंसाभुदायिकसंज्ञकम् । सांघातिकञ्च विज्ञेयं धिष्ण्यंषोडशमेव हि । षट्त्रिकञ्च ९ राजजातेर्जातिनामस्वनामभम् । देशभं देशनामर्क्षं राज्यभं चाभिषेकभम् ।मृत्युः स्याज्जन्मभे विद्धे कर्म्मभे क्लेश एव च ।आधानर्क्षे प्रवासः स्यात् विनाशे बन्धुविग्रहः । सामुदा-यिकभे रिष्टं हानिः सांघातिके तथा । जातिभे कुल-नाशः स्यात् बन्धनञ्चाभिषेकभे । देशर्क्षे देशभङ्गः स्यात्क्रूरैरेवं शुभैः शुभम् । उपग्रहसमायोगे मृत्युर्भवतिनान्यथा । भयं भङ्गश्च घातश्च मृत्युर्भङ्गयुता मृतिः ।क्रूरैरेकादिपञ्चान्तैर्युधि वेधे फलं मवेत् । तिथिंधिष्ण्यं स्वरं राशिं वारञ्चैव तु पञ्चमम् । यद्दिनेवेधयेच्चन्द्रस्तद्दिने स्यात् शुभाशुभम् । तिथ्यादिपञ्चकेविद्धे चन्द्रयोगोयदा भवेत् । उक्तं फलं तदा वाच्यंतद्दिने ग्रहसम्भवम् ।अथार्घं संप्रवक्ष्यामि यदुक्त चादिजामले । एकाशीतिपदे चक्रे ग्रहभेदाच्छुभाशुभम् । देशः कालस्ततः पण्य-मिति त्रीण्यर्घनिर्णये । चिन्तनीयानि विद्धानि सर्व-कालं विचक्षणैः । देशोऽथ मण्डलं स्थानमिति देशस्त्रि-धोच्यते । वर्षमासदिनं चेति त्रिधा कालोऽषि कथ्यते ।धातुर्मूलं च जीषश्च इति पण्यं त्रिधा मतम् । अथ त्रिकत्रयस्यास्य बक्ष्यामि खामिखेचरान् । देशेशा राहु-मन्देज्या मण्डलस्वामिनः पुनः । केतुसूर्य्यसिताः स्थान-नाथाश्चन्द्रारचन्द्रजाः । वर्षेशा राहुकेत्वार्क्किजीवा मासा-घिपाः पुनः । भौमार्कज्ञसिता ज्ञेयाश्चन्द्रः स्यात् दिवसाधिपः ।धात्वीशाः सौरिपातारा,  जीवेशाज्ञेन्दुसूरयः । मूलेशाःकेतुशुक्रार्का इति पण्याधिपाग्रहाः । पुग्रहा राहुकेत्वर्कजीवभूमिसुता मताः । स्त्रीग्रहौ शुक्रशशिनौ सौरिसौम्यौ नपु सकौ । सितेन्दू सितवर्णेशौ रक्तेशौ भौमभास्करौ । पीतेशौ ज्ञगुरू कृष्णनाथाः केतुतमोऽर्क्कजाः ।ग्रहोवक्रोच्चयोर्यः स्यादुदये च बलाधिकः । देशादीनांस एवैकः स्वामी खेटस्तदा मतः । स्वगृहे वक्रतुङ्गे स्या-दुदये च बलाधिकः । वक्रोदये स्वहर्म्ये च पूर्णवीर्य्यो-ग्रहो भवेत् । तदग्रपृष्ठगे खेटे बलं त्रैराशिकात्मतम् । उच्चांशस्थे बलं पूर्णं नीचांशस्थे दलं वलम् ।त्रैराशिकवशात्ज्ञेयमन्तरे तु बलं बुधैः । एवं देशा-दिनाथा ये ग्रहवेधे व्यवस्थिताः । सुहृदः शत्रवोम-ध्याश्चिन्तनीयाः प्रयत्नतः । स्वमित्रसमशत्रूणां विध्यन्देशादिकं क्रमात् । शुभग्रहः शुभं दत्ते चतुस्त्रिद्व्ये-कपादकैः । दुष्टं दुष्टग्रहः कुर्य्यादेकद्वित्रिचतुःपदैः ।विद्धं पूर्णदृशा पश्यन् तत्पादेन फलं ग्रहः । अविद्धंत्वन्यथां ज्ञेयं फलं दृष्ट्यनुमानतः । वर्णादिस्वरराशीनांमेषाद्ये राशिमण्डले । ग्रहदृष्टिवशात् सर्वं बिद्धं वर्णादिकंमतम् । स्वरवर्णः स्वचक्रोक्तस्तिथिवेधाच्च पीडयेत् ।तिथिवर्णेषु यो राशिस्तद्दृष्टिः स्यात्तिथीक्षणात् । अशुभोवा शुभोवापि शुक्ले विध्यँस्तिथिं ग्रहः । सर्वंनिजफलं दत्ते कृष्णे पक्षे तु तद्दलम् । खेटकेकैकाशकेज्ञेया पूर्णा दृष्टिः सदा बुधैः । दृष्टिहीने पुनर्वेधे नस्यात् किञ्चित् शुभाशुभम् । इत्येवं दृष्टिभेदेन निर्द्दिष्टंसकलं फलम् । वर्णादिपञ्चके विद्धे ग्रहो दत्ते शुभा-शुभम् । सौम्यः पूर्णदृशा पश्यन् विद्धं वर्णादिपञ्च-कम् । फलं विंशोपकाः पञ्च क्रूरस्य चतुरोदिशेत् ।वर्णादिपञ्चके यावत् स्थानवेधे च तावती । ष्टिस्तदनु-मानेन वाच्या विंशोपका बुधैः । एव विंशोपका येऽत्रसम्भवन्ति शुभाशुभाः । अन्योन्यं शोधयेत्तेषां शेषात् ज्ञेयंशुभाशुभम् । देशध्वंसः प्रजापीडा नृपविप्रबघस्तथा ।यत्र दृष्टिस्तु तत्र स्याद् दुर्भिक्षंमण्डले तथा । वर्त्तमानार्घविंशांशाः कल्प्या विंशोपका इह । ते क्रमात् वर्त्तमा-नार्घे देयाः पात्याः शुभाशुभाः । अकालेऽपि फलंपुष्पं वृक्षाणां यत्र जायते । स्वजातिमासभुक्तिश्चदुर्भिक्षं तत्र रौरवम् । परचक्रागमोयत्र विग्रहश्चस्वराज्यके । ऋतोर्विपर्य्ययो यत्र दुर्भिक्षं मण्डलेभवेत् । भूमिकम्पोरजःपातोरक्तवृष्टिश्च जायते । देशेसर्वसुखोपेते वेधादेतद्वदेत्बुधः । दीपो यथा गृहस्या-न्तमुद्द्योयति सर्वतः । तथेदं सर्वतोभद्र चक्रं ज्ञान-प्रकाशकम्” ।२ शतपदचक्रम्--“चक्रं शतपदं बक्ष्ये ऋक्षांशाक्षरसम्भ-वम् । नामादिवर्णतोज्ञेवां ऋक्षराश्यंशकास्तथा । तिर्य्य-गूर्द्धगता रेखा रुद्रसंख्यालिखेद्बुधः । जायते कोष्ठ-कानाञ्च शतैकं १०० नात्र संशयः । न्यस्येदवकह-डादि रौद्रादिविदिशि क्रमात् । (अ वकह डा ऐशान्यांम ट प र ता हरिति चाग्नेय्याम । न य भ०ज खा नैरृत्यां ग श द च लावायव्याम्) पञ्च पञ्चक्रमेणैव विंशवर्णान् नियोजयेत् । पञ्चस्वरसमायोगेएकैकं पञ्चधा कुरु । (अवर्णाद्यास्त्रयोज्ञेयाः सन्ध्यक्षरयुतस्तथा । सजातीयैक्यमास्थाय पञ्चस्वरविनिर्णयः ।ऋदॢतोरप्यकारेण शेन सस्य परिग्रहः) अधिक पा० ।“कुर्य्यात् कुपुभुदुस्थाने त्रीणि त्रीण्यक्षराणि च । कुघङछोभवेत् स्तम्भे रौद्रे त्वीशानगोचरे । पुषणठो भवेत् स्तम्भेह्रस्ते चाग्नेयसंज्ञके । भुधफढोभवेत् स्तम्भे पूर्वाषाढे चनैरृते । दुथझङो भवेत् स्तम्भे वायव्ये भाद्रौत्तरे ।एवं स्त्रम्भचतुष्कञ्च ज्ञातव्यं स्वरवेदिभिः । धिष्ण्यानिकृत्तिकादीनि प्रत्येकं चतुरक्षरैः । साभिजिन्त्यंशका-स्तत्र शतैकं द्वादशाधिकम् । यदृक्षांशककोष्ठस्थः क्रूरःसौम्योऽपि वा ग्रहः । ततस्तं वेधयेत् तिर्यक् पुंसोनामा-दिमाक्षरम् । सौम्यैर्विद्धं शुभं ज्ञेयमशुभं पापखेचरैः ।मिश्रैर्मिश्रफलं तत्र निर्वेधे न शुभाशुभम् । यदुक्तंसर्वतोभद्रे ग्रहोपग्रहवेधतः । शुभाशुभफलं सर्वं तदि-हापि विचिन्तयेत्” । (पञ्च स्वराः अ इ उ ए ओकारास्तै-र्योगे धिष्ण्यानि नक्षत्राणि । अ त्र चतुभिर्वर्णैरेकं नक्षत्रंयथा । अ इ उए ३ । ओ वविवु । ४ । वेवोककि । ५ ।कुघङछ । ६ । केकोहहि । ७ । हुहेहोड । ८ ।डिडुडेडो । ९ । ममिमुमे । १० । मोटटिटु । ११ टेटो-पपि । १२ । पुषणठ १३ । पेपोररि । १४ । रुरे-रोत । १५ । तितुतेतो । १६ । ननिनुने । १७ । नोय-यियु । १८ । येयोभभि । १९ । भुधफढ । २० । भेभो-जजि । २१ । जुजेजोख । (अभिजित्) ० । खिखुखे-खो । २२ । गगिगुगे । २३ । गोशशिशु । २४ ।शेशोददि । २५ । दुथझञ । २६ । देदोचचि । २७ ।चुचेचोल । १ । लिलुलेलो । २ । ऋऌयुक्तः अकार-युक्तेन ज्ञेयः । ह्रस्वेन दीर्घोज्ञेयः । तालव्यशकारेणदन्त्यसकारोज्ञेयः) ।३ अंशचक्रम्--“अष्टाविंशोर्द्धगा रेखा अष्टाविंशतितिर्य्यग-गाः । अंशचक्रं भवत्येवं यदुक्तं चादिजामले । कृत्तिकादीनिभ्रान्यत्र पादाक्षरक्रमेण च । साभिजिन्ति न्यसेत् सर्वा-ण्यष्टाविंशतिसंख्यया । यो ग्रहो यत्र ऋक्षांशेतं तत्रैवन्यसेद्बुधः । वेधयेत् संमुखं वर्णं शुभो वाप्यशुभीऽपि वा ।आद्यंशेन चूतुर्थांशं चतुर्थांशेन चादिमम् । द्वितीयेनतृतीयं तु तृतीयेन द्वितीयकम् । यस्य नामाक्षरंविद्ध्वमंशचक्रे ग्रहेण तु । क्रूरैः रिष्टं,  शुभैर्हानिर्द्व्या-द्यैर्म्मृत्युर्न संशयः । क्रूरोभयस्थिते वेधे मृत्युर्विघ्नंशुमाशुमैः । शुभोभयगते वेधे व्याधिषीडा च बन्ध-नम् । बैधव्यञ्च विवाहे तु यात्राकाले महाभयम् ।रोगे मृत्यूरणे भङ्गः क्रूरवेधे न संशयः । अद्रयःसागरानद्यो देशग्रामपुराणि च । क्रूरवेधे विनश्यन्तिनात्र कार्य्या विचारणा । चन्द्रस्यर्क्षांशको विद्धो भवेद्यत्रा-परग्रहैः । तन्मानं तद्दिनं वर्ज्यं सर्वदा शुभकर्मणि”४ छत्रत्रयचक्रम्--आदौ चक्रं समालिख्य छत्रत्रयसुशोमि-तम् । अश्विन्यादीनि लेख्यानि सप्तविंशतिभानि च । अश्वि-न्याद्यं मघाद्यञ्च मूलाद्यञ्च क्रमेण च । उत्तरे पूर्वके याम्येचैतच्छत्रत्रयं मतम् । प्रतीचीमध्यरेखायामीशानान्तंहयाधिपः । आग्नेयान्तं नराधीशस्तन्मध्ये च गजा-धिपः । अश्वाध्यक्षा गजाध्यक्षोनराध्यक्षः क्रसेण च ।एषां छत्रविभागेण ज्ञातव्यं हि शुभाशुभम् । अन्येषांभूभृतामृक्षं यत्र छत्रे व्यवस्थितम् । तच्छत्रं तस्य भूपस्यशुभाशुभफलप्रदम् । यत्र छत्रे स्थितः सौरिर्भङ्गं तस्यविनिर्दिशेत् । फलञ्च चामरादीनां प्रत्येकं च वदाम्य-हम् । चामरं कलसं वीणा छत्रं दण्डं पतद्गहम् ।आसनं कीलकं रज्जुर्न्नव भेदा प्रकीर्त्तिताः ।चामरे १ चण्डता बायोरनावृष्टिश्च जायते । दुर्भिक्षंच भवेद्घोरं प्रजापीडा न संशयः । कलसस्थे२ भवेद्युद्धं रणे भङ्गो महद्भयम् । घातपातादिकंसर्वं जायते नात्र संशयः । वीणासंस्थे ३ चार्कपुत्रेपट्टराज्ञी विनश्यति । चलचित्तो भवेद्राजा भयभीताच मेदिनी । यदाऋक्षत्रये सौरिश्छत्रे ४ दण्डे ५ पत-द्ग्रेहे ७ । तदा तस्य भवेद्भङ्गश्छत्रस्यापि न संशयः । आसनस्यभवेन्नाश आसनस्थे ७ शनैश्चरे । युवराजक्षयः कीले ८ वन्धनंरज्जुसंस्थिते ९ । सौम्ययुक्तोऽतिचारस्थः शनिरुक्त-फलो न हि । वक्रगः क्रूरयुक्तश्च सर्व्वं क्रूरं करोतिसः । शनिराहुकुजादित्यायदाजीवेन्दुसंयुताः । उत्त-राधीशराज्यस्य निश्चितं छत्रभङ्गदाः । क्रूरचतुष्टयंचैव बुधचन्द्रेण संयुतम् । पूर्वछत्रविनाशाय कथितंपूर्वसूरिभिः । एवं पापचतुष्क च यदा शुक्रेन्दसंयुतम् । दक्षिणाधिपतेश्छत्रविनाशो भाषितो बुधैः ।एवमन्येषु राज्येषु यत्र यस्य च सम्भवः । उपग्रहसमायोगाच्छत्रभङ्गं विनिर्दिशेत् । यथा दुष्टफलः सौरि-स्तथा सौम्यफलोगुरुः । भौमज्ञौ शुक्रराहू च रविचन्द्रौबले समौ । यथा हानिकराः क्रूरास्तथा सौम्याः शुभप्रदाः ।क्रूरयुक्तो भवेत् क्रूरश्चन्द्रः सौम्ययुतः शुभः । सौम्य-क्रूरा यदा छत्रे अष्टावेकत्र संस्थिताः । छत्रभङ्गो मवे-त्तस्य परचक्रागमेण च । नृपनामर्क्षगोराहुः केतुर्वा यस्यसंस्थितः । छत्रभङ्गोभवेत्तस्य विषदानेन भूपतेः ।मृगयां साहसं यात्रां दुष्टाश्वगजवाहनम् । विग्रहञ्चत्यजेद्राजा छत्रस्थैः क्रूरखेचरैः । एवं ज्ञात्वा सदाराजा करोति ग्रहशान्तिकम् । यदुक्तं यामले तन्त्रेतेन शान्तिर्भविष्यति” इति५ सिंहासनचक्रम् (३)--“अथातः संप्रवक्ष्यामि चक्रं सिंहासनत्रयम् । येन विज्ञातमात्रेण क्रियते राज्यनिर्णयः । सप्त-विंशतिनक्षत्रेष्वेकैकन्तु नवात्मकम् । अश्विनीमधमूलाद्यंपञ्चनाडीविभेदितम् । अश्विन्याद्युत्तरे भागे मघाद्यं पूर्व-तः स्थितम् । भूलाद्यं दक्षिणे भागे ज्ञातव्यं नृपतित्रयम् ।इतरेषु च राज्येषु नृपनामर्क्षतोवदेत् । शुभाशुभमिदम्मर्वं यस्य यत्र शनिः स्थितः । नाडिकापञ्चभेदेन एकैक-स्याऽऽसनं भवेत् । आधारमासन पट्टं सिंहं सिंहासनंतथा । आधारादिफल सर्वमेकैकस्य वदाम्यहम् । ग्रहवेधवशाज्ज्ञेयं मौम्यैःक्रूरैः शुभाशुभम् । नृपस्याऽऽधारना-मर्क्षे यदा पट्टाभिषेचनम् । पराधीनगतं राज्यं कुरुतेनात्र संशयः । आसनस्थेन ऋक्षेण नीतियुक्तो भवेन्नृपः ।प्रधानपुरुषादेशी प्रजाशान्तिकरो भवेत् । पट्टऋक्षे यदाराजा चोपविष्टो यदासने । पूर्वराजस्थितेस्तुल्यं चिरंपालयते महीम् । सिंहरूपी भवेद्राजा सिंहऋक्षासनेस्थितः । संग्रामस्य प्रियोनित्यमसाध्यो मन्त्रिणः सदा ।सिंहासनगते ऋक्षे तेजस्वी भीषणाकृतिः । चलचित्तोमहाक्रोधी प्रजापीडाकरोनृपः । तत्कालेन्दुगतेऋक्षे क्रूरनिर्वेधनाडिके । शुभावस्थे शुभलग्ने संस्थायीनृप आसने । ईदृशे च समायोगे उपविष्टो यदासने ।उच्छिद्य शत्रुसंघातमेकच्छत्रं करोति सः । क्रूरग्रहगतनाड्यामुपविष्टो यदासने । बन्धनं भूमिनाशश्च तथामृत्युः प्रजायते । आधारादिफलं तत्र क्रूरैरेव शुभैःशुभम् । आधारऋक्षगः सौरिरनावृष्टिं करोति सः ।दुर्भिक्ष रौरवं घोरं प्रजामृत्युः प्रजायते । आसनस्थोयदा सौरिर्युद्धे भङ्गप्रंदोभवेत् । अथ वा व्याधिपीडा चघातदुःखञ्च जायते । पट्ट ऋक्षे यदा सौरिः पट्टराज्ञीविनश्यति । प्रियो वाथ कुमारो वा मन्त्रिवर्गक्षयोऽपिवा । सिंहे सिंहासने वाथ यदि तिष्ठति सूर्य्यजः ।तदा मृत्युर्न्न सन्देहो यदि शक्रसमोनृपः । शन्यर्क-राहुमाहेया यदा चन्द्रर्क्षसंयुताः । यस्यासनगता एतेतदा तस्य क्षयङ्कराः । क्रूरयुक्तोऽतिवक्रश्च क्रूरनाडीगतो-ऽपि वा । आसने चन्द्रयोगेण कालरूपी शनैश्चरः । एवंशुभफलं दद्याद्देवमन्त्री नं संशयः । करोति विपुलं-राज्यं यस्यासनगतो गुरुः”६ कूर्मचक्रम् (५)--“कूर्मचक्रं प्रवक्ष्यामि यदुक्तं कौशलागमे ।येन विज्ञातमात्रेण ज्ञायते देशनिर्णयः । यस्य शृङ्गैकदेशस्था देवास्त्रित्रिंशकोटयः । स मेरुः पृथिवीमध्येश्रू-यते दृश्यते न तु । तादृशाः पर्वताश्चाष्टौ सागरा द्वीपदिग्गजाः । सर्वे तु विधृता मूम्या सा धृता येन तं शृणु ।दंष्ट्रायां सा वराहेण विधृता सधराधरा । मुस्ताखन-नतोयस्य शोभते मृत्तिका यथा । ईदृशोऽपि महाकायोवराहः शेषमस्तके । तस्य चूडामणेरूर्द्ध्वं शीभते मशकोपमः ।एवंविधः स शेषोऽपि कुण्डलीभूय संस्थितः । कूर्मपृष्ठैकभागेन विसतन्तुरिवाबभौ । वपुःस्कन्धः शिरः पुच्छनखाङ्घ्रिप्रभृतीनि च । मानेन तस्य कूर्मस्य कथयामि प्रयत्नतः ।शङ्कोः शतसहस्राणि योजनानि वपुः स्थितम् । तदर्द्धेनभवेत् पुच्छं पुच्छार्द्धेन तुकुक्षिकम् । ग्रीवाऽस्याऽयुतकोटीभिर्मस्तकं सप्तकोटिभिः । नेत्रयोरन्तरं तस्य कोटिरेका प्रजा-यते । मुखं कोटिद्वयं तस्य द्विगुणेन च पादयोः । अङ्गु-लीनां नखाग्रे तु योजनायुतसं ख्यया । एवं कूर्मप्रमाणन्तु कथितं चादियामले । तस्योपरिस्थिता चेयं सप्तद्वीपवती मही । कूर्माकारं लिखेच्चक्रं सर्वाबयवसंयुतम् ।पूर्वभागे मुखं तस्य पुच्छं पश्चिममण्डले । पूर्वापरं लिखे-द्वेधं वेधश्चोत्तरदक्षिणे । ईशानराक्षसे वेध वेधमाग्नंयमारुते । नाभिशीर्षचतुःपादकुक्षिपुच्छेषु संस्थिते ।तारात्रयाङ्किते ह्यस्मिन् सौरिं यत्नेन चिन्तयेत् ।अधिके भत्रिके तत्र पादार्द्धेषु भमण्डलम् । चतुर्विंशतिसंसथाः स्युस्तांश्च हन्ति शनिः क्रमात् । अश्विन्याद्युत्तरे-भागे मघाद्र्यं पूर्व्वतः स्थितम् । मूलं च दक्षिणे भागेज्ञातव्यं नृपतित्रयम् । व्यापकग्रहराशिस्थे चन्द्रेमन्दोविशेद्यदा । यद्यद्धिष्ण्यपदार्द्धे च तत्र दोषाभवन्त्यमी । अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषिकाः शलभाः शुकाः ।स्वचक्र परचक्रञ्च सप्तैताः ईतयः स्मृताः । कृत्तिकारोहिणी सौम्यं (५) कूर्मनाभीगतं त्रयम् । साकेतामिथिला चम्पा कौशाम्बो कौशिकी तथा । अहिच्छत्रंगया विन्ध्यमन्तर्वेदी च मेकला । कान्यकुब्जं प्रयागञ्चमध्यदेशो विनश्यति । रौद्रम्पुनर्वसू पुष्यः कूर्मस्य चशिरःस्थितम् । सगौडो हस्तिबन्धश्च पञ्चराटञ्च कामरूः ।वरेन्द्री च तथा ज्ञेया मगधश्च तथैव च । सूरसेनो वने-यासः पूर्वदेशोविनश्यति । अश्लेषा च मघापूर्वफाल्-गुन्याग्नेयगोचरे । अङ्गवङ्गौ कलिङ्गश्च पूर्वजाश्चैव को-शलाः । डाहलोजयहन्ता च तथैवच सुलज्जिका । उड्डी-यानं वराटञ्च अग्निदेशो विनश्यति । उत्तरा हस्तचित्राच दक्षिणं कुक्षिमाश्रिताः । दर्दुरश्च महेन्द्रश्च वनवासश्चसिंहलः । तापी भीमरथी लङ्का त्रिकूटं मलयस्तथा ।श्रीपर्वतः किष्किन्घा इति नश्यति दक्षिणः । स्वातीविशाखा मैत्रं च कूर्मनैरृत्यगोचरे । नासिक्यं च सुराष्ट्रंचोत्तरमालवकं तथा । बाह्लीकं च प्रकाशञ्च भृगुकच्छ-ञ्च कोङ्कणम् । खेटापुरं च मौटेरं देशा नश्यन्ति चेदृशाः ।ज्येष्ठा मूलं तथाषाढा पुच्छे कूर्मस्य संस्थिताः । पारावतंमरुकच्छमवन्ती पूर्वमालवः । पारातवर्वरद्वीपं सौराष्ट्रंसैन्धवं तथा । जनस्थानं विनश्यन्ति स्त्रीराज्यंपुच्छपीडने । उत्तरादित्रिऋक्षाणि पादे वायव्यगोचरे ।गुर्ज्जरं तङ्गणञ्चैव मरुदेशं सरस्वतीम् । जालन्धरंबरादं च वालुकोदधिसंयुतम् । मेरुशृङ्गं विनश्यन्तिये चान्ये कोणसंस्थिताः । शतभिषादित्रयञ्चैव उत्तरंकुक्षिमाश्रितम् । नेपालं कीरकाश्मरीरगञ्जन खुर-सानकम् । माथुरं म्लेच्छदेशश्च खसकेदारमण्डले ।हिमाश्रया विनश्यन्ति ये देशाश्चोत्तराश्रयाः । रेवतीचाश्विनी याम्यं २ पादे त्वीशानगोचरे । गङ्गाद्वारंकुरुक्षेत्रं श्रीकण्ठं हस्तिनापुरम् । अश्ववक्त्वेकपादाश्चगजकर्णस्तथैव च । विनश्यन्ति च ते सर्वे देशास्त्वीशानगोचरे । सौरिःस्वदेशगोयत्र तत्र यत्नेन चिन्त-येत् । परदेशस्थितः कुर्याद्विग्रहंपृथिशीवतेः । यत्रस्थःपीडयेत्तत्र वेधस्थाने तथैव च । देशनामर्क्षगः सौरिर्भङ्ग-दो नात्र संशयः । १ पृथ्वीकूर्मं समालेख्यं कृत्तिकादि यमा-न्तकम् । देशादिस्वस्वऋक्षादि वक्ष्ये कूर्मचतुष्टयम् । पूर्वव-च्चक्रमालिख्य देशनामर्क्षपूर्व्वकम् । २ देशकूर्मो भवेत्तत्र यत्रसौरिक्षयन्तथा । नगरे ३ नागरमृक्षं कृत्वा लेख्यं तु पूर्व-वत् । सौरिस्थाने भवेद्दुष्टं वेधस्थाने तथैव च । ४ क्षेत्रजेक्षेत्रभान्यत्र कृत्वा कूर्मं यथास्थितम् । सौरिस्थाने तथावेधे जायतेऽत्र महद्भयम् । ५ गृहकूर्मं समालिख्य गृहद्वा-रमुखस्थितम् । स्वाम्यर्क्षपूर्व्वकम् कृत्वा ततोवीक्ष्यं शुभा-शुभम् । गृहमध्यस्थितः सौरिः शोकसन्तांपदायकः । द्वारेविघ्नप्रदोज्ञेयः पावके वह्निदायकः । ज्ञेयो मृत्युप्रदो या-म्ये राक्षसे राक्षसाद्भयम् । वारुणे शुभदोज्ञेयो वायव्येशून्यदायकः । अर्थलाभप्रदः सौम्ये शाङ्करे सर्वसिद्धिदः ।सौरिर्बलाधिकोदुष्टः स्वल्पवीर्य्यः शुभावहः । समकालंपीडयेद्यत् भानुजः कूर्मपञ्चक्वम् । तत्र स्थाने-महायुद्धं जायते नात्र संशयः । दुष्टस्थाने गते चन्द्रेकर्त्तव्यन्तत्र शान्तिकम् । यदुक्तं यामले तन्त्रे सर्वविघ्नविनाशकम् । यन्देशञ्चैवं पश्यन्ति राहुभौमशनै-श्चराः । परचक्रभयं चाग्निदुर्भिक्षन्तत्र दारुणम् । कूर्मचक्रं महाचक्रं कथितञ्चादियामले । तिकालविषय-ज्ञानं पाणिस्थं येन जायते” ।तन्त्रोक्ते मन्त्रग्रहणतत्साधनोपयोगिकुर्म्मचक्रे तुकूर्म्मचक्रशब्दे पृष्ठे उक्ते तत्र दृश्ये ।”७ पद्मचक्रम्--“पद्माकारं लिखेच्चक्रमष्टपत्रं सुशोभनम् ।कोष्ठकं नवमं मध्ये पद्मचक्रं प्रजायते । कृत्तिकादीनिभान्यत्र त्रीणि त्रीणि यथाक्रमम् । मध्यकोष्ठादि रु-द्रान्तं सप्तविंशतिसंख्यया । नव खण्डा धरा सा चनवभागेषु संस्थिता । यत्र खण्डे स्थितः सौरिः स्वण्डंतच्च विनश्यति”८ फणीश्वरचक्रम्--“कृत्तिकाद्यं लिखेच्चक्रं सर्पाकारंफणीश्वरम् । सप्तनाडीसमायुक्तं सौरिवेधं विलोकयेत् ।नाड्येकैकसमायोगे जम्बूद्वीपादि गण्यते । सप्त द्वीपाःक्रमेणैव पीड्यन्ते सौरिपीडया । जम्बूप्लःक्षस्तथा शाकःकुशः क्रौञ्चश्च शाल्मलिः । सप्तमः पुष्करद्वीपः पीड्यन्तेसौरिपीडया” । कोलानलचक्राणि सप्त९ राहुकालानलचक्रम्--(३) “अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रोक्ताया व्रह्मयामले । राहुकालानली यात्रा सद्यःप्रत्ययकारणम् । ग्रहयोगवशाद्यात्रा ज्योतिःशास्त्रे प्रभा-षिता । या सा शुभेषु कार्य्येषु फलदा न तु सङ्गरे ।यस्य छायाप्रभावेण छाद्येते शशिभास्करौ । तस्य राहोःप्रभावञ्च वक्ष्येऽहं रणकर्म्मणि । केचित् मूर्खा वद-न्त्येवं ग्रहोराहुरकारणम् । यतो वर्षे दिने लग्ने-ष्वाधिपत्य न दृश्यते । आधिपत्ये स्थिता ये च वर्षे मासेदिवानिशोः । ते चाधिकारिणोज्ञेया राहू राजाऽ-भिधीयते । वेदागमपुराणेषु विख्यातो राहुखेचरः । तस्यमाहात्म्यमज्ञात्वा मिथ्या जल्पति स्वल्पवित् । दुष्टारिष्टेषुसर्वेषु जातकादिषु मन्यते । सद्यः प्रत्ययदो राहुःस कथं स्यादकारणम् । भ्रमँश्च कालरूपेण संहारेणमहीतले । स्ववक्त्रदंष्ट्रया रौद्रोज्ञेयो राहुर्न्न संशयः ।ग्रहा ग्रासभयाद् यस्य सृष्टिमार्गे भ्रमन्ति च । तस्य ना-मान्यहं वक्ष्ये मुखं पुच्छं क्रमेण च । राहुरगुस्तमःपातः स्वर्भानुः सिंहिकासुतः । दैत्यश्छाया शिरोबक्त्रंग्रहारिश्च विधुन्तुदः । पुच्छं केतुः शिखी सर्पो गुदं गुह्यंघटोमतम् । उत्पातो विषगर्भश्च धूम्रकालः ग्रहान्तकः ।ऋक्षाधारगतोराहुः सर्परूपेण संस्थितः । तस्य चक्रंप्रवक्ष्यामि राहुकालानलाख्यकम् । शलाकासप्तकं चक्रमीशादौ कृत्तिकादिकम् । साभिजित् सर्वमालिख्य अष्टा-विंशतितारकाः । यत्र ऋक्षस्थितोराहुर्वदनं तद्विनिर्दि-शेत् । मुखात् पञ्चदशे ऋक्षे पुच्छं तस्य व्यवस्थितम् ।एकोत्तरशतं ख्याताः जायन्ते तत्र केतवः । व्याप्नुवन्तोजगत्सर्वं सहस्रार्कसमत्विषः । राहुभुक्तानि ऋक्षाणिजीवपक्षे त्रयोदश । त्रयोदशाऽपि भोग्यानि मृतपक्षःप्रकीर्त्तितः । मृतपक्षे मुखन्तस्य गुदं जीवाङ्गमध्यगम् ।एवमङ्गद्वयं राहोर्ज्ञातव्यं स्वरवेदिभिः । जीवपक्षे क्षपा-नाथे मृतपक्षे रवौ स्थिते । तस्मिन् काले शुभा यात्राविपरीता तु हानिदा । चन्द्रादित्यौ यदा युक्तौ जीवपक्ष-व्यवस्थितौ । तत्र क्षेमं जयो लाभो यात्राकाले नसंशयः । मृतपक्षे यदा काले सस्थितौ चन्द्रभास्करौ ।तदा हानिर्भयं भङ्गोमृत्युर्यात्राफलं मतम् । जीवप-क्षस्थिते चन्द्रे कार्य्यं स्यादऽमृतोपमम् । मृतपक्षे मृतंज्ञेयं यतश्चन्द्रबलात् बलम्” तत्राङ्गभेदेन फलभेद उक्तस्तत्रराहुषडङ्गविभागचक्रम्--“अतः षडङ्गभेदेन राहु-चक्रं वदाम्यहम् । मुखं हृदुदरं गुह्यं पुच्छं मस्तक-मेव च । मुखैकं हृदये सप्त षडृक्षाणि तथोदरे । ऋक्षैकंगुह्यगं तस्य षट् पुच्छे“मुखाद्यङ्गनामभेदः सप्तमस्तके मुखाद्यङ्गस्य नामानि फलंचास्य वदाम्यहम् । यथोत्तरं क्रमेणैवं चन्द्रार्कभ्रमणेनच । यत्र ऋक्षे स्थितो राहुस्तस्याभिधानमीरितम् ।गिलितं कर्त्तरी जिह्वा चन्द्राङ्गं वदनं तथा । राहु-धिष्ण्याग्रतः सप्त भुक्तधिष्ण्यानि यानि च । तानि सम्पुट-संज्ञानि कामाङ्गं हृदयन्तथा । हृदयाग्रे स्थिता-याश्च तारका रससंख्यया । कामाङ्गं जठरं जीवं सम्पु-टोदरसंज्ञकम् । तत्पुरोयत्तु नक्षत्रमेकं पञ्चदशं मु-खात् । गुदमुद्गिलितं गुह्यं केतुश्चन्द्राङ्गकर्त्तरी ।गुदधिष्ण्याग्रतोयानि धिष्ण्यनि रससं ख्यया । पुच्छंसूर्य्याङ्गवज्राङ्गपुष्टिमृत्युस्तथैव च । शेषाणि सप्त भा-न्यत्र मध्यस् थान्यस्य पुच्छयोः । कपालं मस्तकं शीर्षंरुद्राङ्गंभोगिमण्डलम् । स्थिररूपी स्थितोभानुश्चररूपश्चचन्द्रमाः । क्रमेणैकैकशोऽङ्गानां योगषट्कं वदाम्यहम् ।मुखादियोगषट् कम्--“राहुवक्त्रे स्थिते सूर्य्ये चन्द्रे हृदय-संस्थिते । यायिनो विजयस्तत्र स्थायिनो भङ्ग आहवे ।मुखाग्रसंस्थिते सूर्य्ये चन्द्रे चोदरगे तथा । अत्र यायीजयेद्युद्धे हेलया नात्र संशयः । भास्करे गिलिताङ्गस्थेचन्द्रे वज्राङ्गसंस्थिते । स्थायी भङ्गमवाप्नोति यायीजयति सक्षतः । राहुऋक्षस्थितो भानुश्चन्द्रे पुच्छाड ।संस्थिते । स्थायिनोविजयोयुद्धे यायिनो मृत्युमादिशेत् ।राहुजिह्वां गते सूर्य्ये चन्द्रे रुद्राङ्गसंस्थिते । बलावर्तोभवेत्तत्र सैन्ययोरुभयोरपि । राहुऋक्षस्थितोभानुश्चन्द्र-स्तत्रैव संस्थितः । न कश्चिज्जयमाप्नोति सैन्ययो-रुभयोःक्षयः” ।हृदयादियोगषट्कम् । “हृदयस्थे दिवानाथे जठरस्थेनिशाकरे । निर्द्दिष्टः स्थायिनोमृत्युर्य्यायो जयतिनिर्व्रणः । हृदयस्थो यदा भानुः शशाङ्कोगुदमाश्रितः ।हेलया जयते यायी स्थायी च म्रियते रणे । कामाङ्गकेदिवानाथे पुच्छषट्के निशाकरे । स्थायिनो विजयस्तत्रयायिनश्च पराजयः । सम्पुटस्थो यदादित्यो रुद्राङ्गेचन्द्रमा स्थितः । यायी च भङ्गमायाति किञ्चित्स्थायीजयी रणे । कामाङ्गं याति चेत् भानुश्चन्द्रे राहुमुख-स्थिते । संग्रामे विजयी यायी,  स्थायिनो भङ्गमादिशेत् ।हृदयाङ्गे यदा युक्तौ चन्द्रादित्यौ व्यवस्थितौ । देवानपिजयेत् यायी किंपुनर्मानवं बलम्” ।उदरादियोगषट्कम्--“उदरस्थे दिवानाथे निशानाथे गुद-स्थिते । समयुद्धं भवेत्तत्र किञ्चित् यायी जयी रणे । स-म्पुटस्थो यदा भानुः पुच्छे भवति चन्द्रमाः । यायिभङ्गो, जयः स्थातुस्तत्र काले न संशयः । कामाङ्गगः सहस्रां-शुर्म्मस्तकस्थो निशाकरः । यात्रिकोभङ्गमायाति स्थाने वासीजयी रणे । भानुरुदरगोयत्र निशेशोराहुवक्त्रगः । विवादीहीयते तत्र स्थायी जयति नान्यथा । स्वर्भानोरुदरेभानुर्हृदये तारकाधिपः । अनायासेन संग्रामे यायिनोजयमादिशेत् । उदराङ्गे यदा युक्तौ चन्द्रादित्यौव्यवस्थितौ । तदा सन्धिर्न्न सन्देहः सैन्ययोरुभयोरपि” ।गुदादियोगषट्कम्--“केतुधिष्ण्ये स्थिते सूर्य्ये चन्द्रे वज्राङ्गसंस्थिते । यायिभङ्गो,  जयी स्थायी भाषितं व्रह्मयामले ।गुदे तीक्ष्णांशुसंयुक्ते कपालस्थे निशाकरे । यायी चभज्यते तत्र स्थायी जयति नान्यथा । गुदऋक्षस्थितःसूर्य्योराहुऋक्षस्थितः शशी । महाहवं भवेद् वोरंकिञ्चित् स्थायी जयी रणे । भानुरुद्गिलिते ऋक्षे शशभृत्संपुटे यदि । यायिनो विजयस्तत्र स्थायिनो भङ्गमादि-शेत् । गुदभे वर्त्तते भानुर्ज्जठरे रोहिणीपतिः । दण्ड-यित्वा रिपोः सैन्यं याताभ्येति निजालयम् । गुदेदिनकरो यत्र तत्रैव यामिनीकरः । समयुद्धं भवेत्तत्रकिञ्चिदागन्तुको जयी” ।वज्राङ्गयोगषट्कम्--“सूर्य्याङ्गस्थः सहस्रांशुर्ज्जिह्वायांशीतगुः स्थितः । यायिनोविजयं विद्यात् स्थायिनश्चपराजयम् । पुच्छक्षेत्रस्थितो भानुः रुद्रक्षेत्रे तु चन्द्रमाः ।यायिनो मृत्युरायाति जयलाभौ च स्थायिनः । पुच्छ-षट्के यदादित्यः कामाङ्गे चन्द्रमाः स्थितः । यायी वि-जीयते तत्र शक्रतुल्योऽपि वैरिभिः । अंशुमाली स्थितोवज्रेजठरस्थं सुधाकरे । आदत्तेऽरिश्रियं सर्वां जित्वा यायीरणाङ्गणे । भास्करे राहुपुच्छस्थे मृगाङ्के गुदमाश्रिते ।समयुद्धं भवेत् तत्र किञ्चित् यायी जयी रणे ।सूर्य्याचन्द्रमसौ यत्र वज्राङ्गे यदि संस्थितौ । सैन्य-योरुभयोस्तत्र बधो भबति निश्चितम्” ।कपालादियोगषट्कम्--“रुद्राङ्गस्थे दिवानाथे राहुजिह्वा-ङ्गगः शशी । स्थायिनस्तु जयस्तत्र भङ्गो भवति यायिनः ।राहुशीर्षस्थिते मित्रे शशाङ्के हृदि संस्थिते ।विना युद्धेन गृह्णीयाद्यायी सर्वामरिश्रियम् । कपालसंस्थितः सूर्य्यः सम्पुटस्थो यदा शशी । यायिना जीयतेतत्र स्थायिनो भङ्गमादिशेत् । मस्तकस्थे दिवानाथेधिष्ण्यनाथे गुदश्रिते । यायिनो विजयो युद्धे स्थायिनस्तुपराजयः । राहुशीर्षगतोभानुः पुच्छर्क्षे तु निशाकरे ।अन्योऽन्यं विग्रहं घोरं युद्धं भवति दारुणम् ।दिनेशो राहुरुद्राङ्गे चन्द्रस्तत्रैव सङ्गतः । विनाशंकोषराज्यस्य यायिनो मृत्युमादिशेत् ।”राहुदशाङ्गविभागचक्रम्--“हृदयादीनि चाङ्गानि जिह्वान्तानिक्रमेण च । दशसंख्यान्यहं वक्ष्ये राहुचक्रस्य मध्यतः ।पुष्पितं फलितं चैव निःफलं झटितं गुदम् । राजस-न्तामसं वृद्धं मृतं जिह्वा क्रमेण च । पुष्पिते त्रीणिधिष्ण्यानि क्षेमलाभकराणि च । शत्रुभङ्गो भवेद्युद्धेयात्रा मासेन लाभदा । ततश्चत्वारि धिष्ण्यानि पक्षै-केण्ण फलन्ति च । गजवाजिधनं देशं यायी तु लभतेध्रुवम् । अफलेषु त्रिविष्ण्येषु षण्मासैर्य्यायिनं प्रति ।सन्धिं सेवां तथा देशं स्थायी यच्छति निश्चितम् ।फलं प्राप्नोति वर्षेण झटितैश्च त्रितारकैः ।हस्त्यश्वपुत्रमित्रादि देशकोषपरिग्रहैः । गुदैकेन भृशंलक्ष्मीः पद्मिनी प्रियवादिनी । रूपयौवनसम्पन्नामासयुग्मेन लभ्यते । विग्रहस्य भवेद्वृद्धिर्युद्धे भङ्गस्तथैवच । रोगपीडा भवेद्वर्षे राजसाख्यैस्त्रितारकैः ।हस्त्यश्वपुत्रमित्रादि देशकोषपरिग्रहाः । षड्भिर्मासै-र्विनश्यन्ति यायिनस्तामसत्रये । तामसाग्रे चतुष्के तुतारकावृद्धसंज्ञकाः । सर्व्वनाशकराः प्रोक्ता मासैकेन नसंशयः । ततस्त्रीणि मृत्युभानि राजमृत्युप्रदानि च ।आर्शोवातश्च गुल्मश्च पक्षैकेण फलन्ति च । युद्धे भङ्गो-महाभीतिर्द्रव्यनाशः कुलक्षयः । सद्यो मृत्युं लभेद्-यायी राहुवक्त्रे सुनिश्चितम् ।” इति दशाङ्गफलम् ।“युद्धकाले यदा शीध्रं यात्रायोगो न लभ्यते । उत्पाद्येतेतदा शीघ्रं तत्कालेन्दुदिवाकरौ । इष्टनाड्योहताधिष्ण्यैःषष्टिभागाप्तशेषके । अश्विन्यादीन्दुभुक्तेन युतस्तत्काल-चन्द्रमाः । यथा चन्द्रस्तथा सूर्य्यः कर्त्तव्यश्चेष्टकालिकः ।अहोरात्रस्य मध्ये तौ विभ्रान्तौ धिष्ण्यमण्डले । स्थिर-चक्रे पुरा प्रोक्तं चन्द्रादित्यफलं मया । चरचक्रेऽप्यनेनैवप्रकारेण फलम्भवेत् । सर्व्वेषु शुभकार्य्येषु यात्राकालेविशेषतः । सर्वकाले शुभश्चन्द्रोज्ञेयो हृदि गुदोदरे ।पुच्छषट्के कपालस्थे शशाङ्के राहुवक्त्रगे । बन्धनं हानिर्मृत्युश्च सर्वकार्य्येषु जायते । हृदि गुदोदरे चन्द्रे विवाहेनन्दति द्वयम् । नैःस्वं वैधव्यविद्वेषौ मुखे पुच्छे तुमस्तके । पुष्पिते फलिते गुह्ये प्रश्नकाले शशो शुभः ।अफले झटिते मध्ये मृत्युः शेषाङ्गगे विधौ । ऊर्द्धे तुखेचरं चक्रमधोभूचरमुच्यते । उभयोः सन्निपातेनराहुकालानलं मतम्” ।१० सूर्य्यकालानलचक्रम्--“ऊर्द्धगास्त्रिस्रः शूलाग्रास्तिस्रस्तिर्यक् च संस्थिताः । द्वे द्वे नाड्यौ स्थिते कोणशृङ्गयुग्मं तथैकया । मध्ये त्रिशूलदण्डाधो भानुभाद्यभमण्डलम् । साभिजिच्च प्रदातव्यं सव्यमार्गेण सर्वदा ।ऋक्षाष्टके जयोलाभः ऋक्षषट्के तथा पुनः । शृङ्गयुग्मेरुजाभङ्गो मृत्युः शूलत्रये स्फुटम् । नामऋक्षं स्थितंयत्र ज्ञेयं तत्र शुभाशुभम् । अधोगतैश्च नक्षत्रैरुद्वेगो-बधबन्धनम् । विवाहे विग्रह युद्धे रोगार्त्तौ गमने तथा ।सूर्य्यकालानलं चक्रं ज्ञातव्यं च प्रयत्नतः ।” (रोगे चकुजनक्षत्र दिन ऋक्षन्तु युद्धके । प्रयाणे कृत्तिका लेख्याअन्यत्रार्कस्य दीयते) । क्वचित् अधिकपाठः११ चन्द्रकालानलचक्रम्--“चन्द्रकालानलं चक्रं व्योमाकारंलिखेद्बुधः । चतुर्द्दिक्षु त्रिशूलानि मध्ये भिन्नानि कार-येत् । पूर्वत्रिशूलमध्यस्थं दिनऋक्षादि लेखयेत् । सव्य-मार्गेणदातव्या अष्टाविंशतितारकाः । त्रिशूले च बहिर्मध्येम ये बहिस्त्रिशूलके । त्रिशूले चक्रबाह्ये च चक्रमध्येतथैव च । नामऋक्षं स्थितं यत्र तत्र ज्ञेयं शुभाशुभम् ।त्रिशूले च भवेन्मृत्युर्भव्यञ्च बहिरष्टकम् । लाभःक्षेमं जयः प्रज्ञा चन्द्रगर्भ न संशयः । वर्ज्जनीयंप्रयत्नेन प्रथमाष्टत्रिपञ्चकम् । ऋक्षं द्वातिंशकं चात्रकालरूपं न संशयः । लाभालाभौ सुखं दुःखं जयश्चैव पराजयः । चन्द्रकालानलं चक्रं ज्ञात्वा संशय-वर्ज्जितम्” ।१२ घोरकालानलचक्रम्--“शलाकासप्तकं चक्रं लिखित्वाचन्द्रभादितः । त्रिषु त्रिषु च ऋक्षेषु नव सूर्यादयो-ग्रहाः । यदङ्गे नामनक्षत्रं युद्धकारस्य जायते । फल-न्तस्य प्रवक्ष्यामि एकैकस्य यथाक्रमम् । भानुना शोकस-न्तापः शशाङ्कः क्षेमलाभदः । भूसुतो मृत्युमाधत्ते बुधे-बुद्धिः प्रजायते । जीवे लाभः,  शुभं शुक्रे,  सूर्य्यपुत्रेमहद्भयम् । राहुणा घातपातश्च केतौ मृत्युर्न्न संशयः ।यात्राजन्मविवाहेषु संग्रामे विग्रहेऽपि वा । घोरकालानलं चक्रं ज्ञात्वा कर्म समारभेत्” ।१३ गूढकालानलचक्रम्--“सप्तरेखोद्भवं चक्रं चन्द्रभाद्यंभमण्डलम् । लिखित्वा कल्पयेच्चक्रं षडङ्गं जयका-ङ्क्षिभिः । दिनर्क्षाद्गण्यते चक्रे गूढसम्पुटकर्त्तरी ।दण्डः कपालं वज्राङ्गं ज्ञातव्यं स्वरवेदिभिः । यत्र ऋक्षेस्थितश्चन्द्रस्तत्रादौ त्रीणि गूढकम् । सम्पुटे नव भान्य-त्र कर्त्तरी च ततस्त्रिभिः । दण्डे धिष्ण्यानि च त्रीणिकपाले धिष्ण्यसप्तकम् । वज्राङ्गे त्रीणि धिष्ण्यानि षडङ्गस्येति निर्णयः । यदङ्गे नामनक्षत्रं युद्धकारस्य जायते ।वक्ष्य शुभाशुभं तस्य गूढकालानले स्थितम् । गूढस्थेविभ्रमो,  युद्धे जयो भवति सम्पुटे । कर्त्तर्य्यां सक्षतंयुद्धं,  दण्डे भङ्गो न संशयः । कपालस्थ भवेन्मृत्युर्वज्रेंतस्य महद्भयम् । गूढकालानलं चक्रं भाषितं व्रह्म-जामले” ।१४ शशिसूर्य्यकालानलचक्रम्--“द्वादशारं लिखेच्चक्रं मेषादिद्वादशान्वितम् । क्षेत्रयुग्मञ्च तत्रैव विख्यातं रविचन्द्रयोः ।सिहाद्यं मकरान्तञ्च भानुक्षेत्रमुदाहृतम् । कुम्भादिकर्कपर्य्यन्तं चन्द्रक्षेत्रं न संशयः । चन्द्रक्षेत्रगते सूर्य्ये चन्द्र-स्तत्रैव संस्थितः । यायिनो विजयोयुद्धे स्थायिनो भङ्गनादिशेत् । सूर्य्यक्षेत्रे गते चन्द्रे सूर्य्यस्तत्रैव संस्थितः ।यायी भङ्गमवांप्नोति स्थायिनो विजयो भवेत् ।सूर्य्ये सूर्य्याङ्गसंयुक्ते चन्द्रे चन्द्राङ्गसंगते । तदाकाले भवेद्सन्धिर्युद्धं तस्य विपर्यये । सूर्य्यक्षेत्र गतेचन्द्रे चन्द्रक्षेत्रगते रवौ । महायुद्धं प्रवर्त्तेत संहारःसैन्ययोर्द्वयोः । यात्रायां युद्धकाले च चक्रमेतद्वि-लोकयेत्” । अत्र विशेषः । “एकेन क्रूरवेधेन विद्धोभवति चन्द्रमाः । स्वल्पं युद्धं तदा काले जायते नात्रसंशयः । द्वाभ्यां वापि त्रिभिर्व्वापि पापैर्विद्धो यदाशशी । तदा युद्धं महाघोरं सैन्ययोरुभयोरपि ।वक्रैः पृष्ठे भवेद्युद्धमग्रे चैवातिचारिभिः । मध्यगत्याभवेन्मध्ये पापैः सौम्यैस्तु तत् नं हि । ऊर्द्ध्व-दृष्टौ भवेदूर्द्धं मध्यदृष्टौ तु मध्यमे । अधोदृष्टा-वधस्ताच्च केकरे पार्श्वतो भवेत् । शनिराहुकुजादित्या-स्त्वेकरेखागता यदि । चन्द्रेण संयुतास्ते च तदा पातचतुष्टयम् । शनिना चन्द्रयुक्तेन जीववेधगतेनच । तदा वृष्टिर्भवेन्नूनं वर्षोपलमथोच्छ्रितम् । भौमे-नाग्नेर्भवेत् पातो राहुणा लौहपातकृत् । भानुना चण्डवातश्च सर्व्वैः सर्व्वे भवन्ति च । शुक्रेणजलपातोऽपि पांशुपातः शशाङ्कजे । गुरुणा चञ्चला-पातः दिग्दाहः केतुना भबेत्” ।१५ संघट्टचक्रम्--“अश्विन्यादि लिखेत् चक्रं सप्तविंशतितारकम् । त्रिकोणं नवभिर्वेधः कर्त्तव्यस्तिर्य्यगाकृति ।अश्विनीरेवतीवेधी वेधश्चाश्विनिज्येष्ठयोः । मघापौष्णैमथाश्लेषे अश्लेषामूलयोस्तथा । एवं संघट्टचक्रं चकार्य्यमृक्षगता ग्रहाः । भूपनामर्क्षसंघट्टे युद्धं भवतिनान्यथा । निर्वेधे सौम्यबेधे च युद्धं नास्ति न संशयः ।क्रूरवेधे भवेद्युद्धं तत्काले घोरदर्शनम् । युद्धकाङ्क्षीभवेद्राजा यस्य भंक्रूरवेधितम् । युद्धद्वेषी भवेत् सौम्येतथा वेधविवर्जिते । सौम्यक्रूरविभागेन मित्रामित्रक्रमेण च । वक्रातिचारगत्या च युद्धं स्वल्पञ्च जास्ति च ।१६ कुलाकुलचक्रम्(३)--“द्वितीया दशमी षष्ठी कुलाकुल-मुदाहृतम् । बिषमा अकुलाः सर्वाः शेषाश्च तिथयःकुलाः १ रविचन्द्रौ गुरुः सौरिश्चत्वारोऽप्यकुलामताः ।भौमशुक्रौ कुलाख्यौ च बुधवारः कुलाकुलः २ । वारु-णार्द्राभिजिन्मूलं कुलाकुलमुदीरितम् । कुलानिसमधिष्ण्यानि शेषभान्यकुलानि च ३ । तिथौ वारे चनक्षत्रे अकुले यायिनो जयः । कुलाख्ये स्थायिनोनूनंसन्धिश्चैव कुलाकुले” ।१७ कम्भचक्रम्(२)--“कुम्भाकारं लिखेच्चक्रं तिर्य्यग्रेखाप्रभे-दितम् । तस्य चोर्द्ध्वमधोलेख्यमेकैकान्तरभं क्रमात् ।भानुभाद्यं न्यसेत्तत्र रिक्तां पूर्णामिति क्रमात् १ । एवंराशिक्रमाल्लेख्यारिक्ता पूर्ण्णा इति क्रमात् २ । रिक्तेरिक्ता भवद्यात्रा पूर्ण्णे यात्रा शुभावहा । इति यात्राफलं ज्ञेयं कुम्भचक्रद्वये स्थितम्” ।१८ प्रस्तारचक्र--“त्रयोदशोर्द्धगारेखा दश रेखाश्च तिर्य्य-गाः । भवेयुः कोष्ठकास्तत्र सङ्ख्ययाष्टोत्तरं शतम् ।मेषाद्या राशवोलेख्यास्तिर्य्यक् प्रथमपङ्क्तिषु । नवां-शराशयश्चाधो नवधा सर्व्वराशिषु । कवर्गान्नवधालेख्यं कोष्ठके प्रथमाष्टके । द्वितीये सप्तमे चाद्या एवंटाद्यास्त्रिषष्ठले । यशवर्गौ चतुर्थे च अवर्गः पञ्चमेतथा । नवद्वादशके ताद्याः शेषे पाद्याः द्विकोष्ठके । चतु-रक्षरसंयोगात् अश्विन्यादिक्रमेण च । ज्ञेया नवां-शका वर्ण्णा मेषादिराशिमण्डले । भौमं शुक्रं बुधंचन्द्रं भानुं सौम्यं सितं कुजम् । गुरुं सौरिं शनिंजीवं विदध्यात् कोष्ठकोपरि । कोष्ठाक्षरगतो ज्ञेयश्चन्द्रस्तत्कालसम्भवः । तदधीनं फलं सर्व्वं लाभा-लाभजयादिकम् । दिनऋक्षगतानाड्यः सप्तविंशतिताडिताः । षष्टिभक्ते भवेदृक्षं तत्कालेन्दुंगतं स्फु-टम् । इष्टनाड्योहताधिष्ण्यैः षष्टिभागाप्तशेषके ।अश्विन्यादीन्दुभुक्तेन युक्तस्तत्कालचन्द्रमाः । क्रूरक्षेत्राक्षरे चन्द्रे न शुभं सर्व्वकर्म्मसु । शुमक्षेत्रे शुभंचैव प्रस्तारे चन्द्रनिर्ण्णयः । नाडीफलौ यशौ वर्गाववर्गोद्युफलोदयः । कुःपक्षेण च मासेन ऋतौ चतोऽयनोदयः । जन्मकाले विवाहे च याने जन्मनिसङ्गरे । शशाङ्कस्य फलं श्रेष्ठं स्वरशास्त्रेषु निश्चितम् ।अंशकेनांशकं गुण्यं ध्रुवयुक्तं कृतं पुनः । चतुःस्था-मुनयः (७,  ७,  ७,  ७),  सूर्य्याः १२ सप्त ७ रन्ध्र ९ गुणे-षवः ५३ । मासाः १२ शैलाः ७ इना १२ स्तत्वा २४ राशीनांच ध्रुवाइमे । गुणाः ३ शैलाः ७ युगाः ४ पञ्च सप्तपञ्चाद्रयो ७ युगाः ४ । नागा ८ वाणा ५ रसा ६ भूता ५मेषादेरंशका इमे । नग्नस्य योऽंशकोदेवि! तस्य स्वामीच यो ग्रहः । तद्वशात् कालविज्ञानमुदितांशकसं-ख्यया । सूर्य्येऽयनं क्षणश्चन्द्रे दिनान्यारे तथा बुधे ।ऋतवंश्च,  गुरौ मासाः,  शुक्रे पक्षः प्रकीर्त्तितः । सूर्य-पुत्रे समा देवि! सर्व्वदैवंविधिः स्मृतः” ।१९ तुम्बरचक्रे दृष्टिचक्रम्--“प्रस्तारे द्वादशारे च ऋक्षाक्षर-क्रमेण च । नवांशराशिमार्गेण चक्रं भवति तुम्बरम् ।यत्र मेषादिराशिस्थस्तत्कालेन्दुः प्रजायते । ग्रहदृष्टिव-शात् सर्व्वं ज्ञेयं तत्र शुभाशुभम् । त्रिदशे पञ्चमे धर्मेचतुर्थाष्टमसप्तमे । पादवृद्ध्या निरीक्षन्ते प्रयच्छन्तितथा फलम् । ऊर्द्धदृष्टी च भौमार्क्कौ केकरौ बुधभार्ग-बौ । समदृष्टी च जीवेन्दू शनिराहू त्वधोमुखौ । मेषोवृषो मृगः कन्या कर्कमीनतुलास्तथा । आदित्यादिग्रहेषू-च्चा नीचं तु तस्य सप्तमम् । परमोच्चा दिशो१० रामा ३अष्टाविंशतिथोन्द्रियाः १५ । ५ । सप्तविंशास्तथा विंशःसूर्य्यादीनां तथांशकाः । परमोच्चात् परं नीचमर्द्धचक्वां-शसंख्यया । नीचस्थानात् क्रमेणोच्च उक्तोऽसावत्र खेचरः ।उच्चान्नीचाच्च यत्तुर्य्यं समस्थानं तदुच्यते । उच्चनीचसमस्थाने चन्द्रं ज्ञात्वा फलं वदेत् । उच्चस्थानस्थितंचन्द्रं भोमादित्यौ प्रपश्यतः । समस्थाने च गुर्विन्दूनीचस्थं राहुसूर्य्यजौ । बुधशुक्रौ त्रिकोणे च चन्द्रंतत्कालसम्भवम् । अन्यत्रस्थं न पश्यन्ति जात्यन्धा इव खेचराः । सौम्यदृष्टिस्थिते चन्द्रे सर्वं सौख्यंप्रजायते । क्रूरदृष्टिगतं पुंसां मृत्युर्हानिर्महद्भयम् ।एवं शुभयुते चन्द्रे सर्वं सौम्यं प्रजायते । क्रूरैःक्रूरफलं तत्र मिश्रैर्मिश्रं न संशयः । रक्तं पीतं सितंकृष्णं चन्द्रे वर्णचतुष्टयम् । ज्ञातव्यञ्च प्रयत्नेन प्रश्नकालेसदा बुधैः । रविर्भौमः सितः सौम्योगुरुः सौरिः शशी तमः । वर्गेशाश्च अवर्गादौ ग्रहाज्ञेया विच-क्षणैः । स्यातां रविकुजौ रक्तौ पीतौ जीवबुधौ ग्रहौ ।शशिशुक्रौ सितौ वर्णौ कृष्णत्वं राहुमन्दयोः । यद्वर्णवर्गगश्चन्द्रस्तस्य स्वामी च यो ग्रहः । तस्य वर्णेनवर्णत्वं शशाङ्कस्य प्रजायते । रक्ते चन्द्रे भवेद्युद्धंकृष्णे मृत्युर्न्न संशयः । पीते शुभं विजानीयात्सितेशुभतरं फलम्” ।२० तुम्बुरचक्रम्--“द्वादशारं लिखेच्चक्रं नाडिकैका त्रिधापुनः । पञ्चमे पञ्चमे स्थाने तिर्य्यग्वेधं तथा कुरु ।अष्टोत्तरशतं चैव नाडीसंख्या प्रजायते । अक्षराण्यस्यचक्रस्य नाडिकाग्रेषु विन्यसेत् । क्रूरवेधाक्षरे चन्द्रो यदातत्कालसम्भवः । तदा तस्य फलं वक्ष्ये विवाहादौशुभाशुभम् । विवाहे क्रूरवेधेन वैधव्यं च विशीलता ।यात्रायाञ्च भवेद्धानिर्मृत्युर्भङ्गोमहाहवे । क्रूराःसर्वे हानिकराग्रहाः सौम्याः शुभप्रदाः । द्व्यादिवेधोभवेद्यस्य तस्य मृत्युर्न्न संशयः । तत्कालेन्दुफलं सर्वयद्क्तं चादिजामले । गोपितंत्वन्यशास्त्रेषु मया चात्रप्रकाशितम्” । अङ्गशब्दे ७३ पृ० चक्रनामोद्देशे चर-मित्यशुद्धम् । तुम्बरमिति शुद्धम् एवमन्यस्याप्यशुद्ध-स्यात्र दर्शितचक्रनामानुसारेण तत्र शुद्धता बोध्या२१ भूचरखेचरचक्रम्--“अधःस्थं भूचरं चक्रमूर्द्ध्वस्थंखेचरं तथा । चरस्थिरविभागेन स्थायी यायी फलंक्रमात् । मेषादिद्वादशारे च वाममार्गेण भूचरम् ।तस्योर्द्धं खेचरं चक्रं दक्षमार्गेण सर्वदा । ये ग्रहाराहुमार्गस्था भूचक्रे ते व्यवस्थिताः । सूर्य्यमार्गेण ये लग्नाःखेचराः खेचरस्थिताः । भूचक्रे संस्थितैः पापैः खेचक्रेसौम्यखेचरैः । स्थायियायिबलं ज्ञेयं क्रमात् स्वरविचक्षणैः । सौम्यश्च भूचरे चक्रे क्रूराः खेचरगा यदि ।संहारोजायते तत्र सैन्ययोरुभयोरपि । भूचरस्थाग्रहायत्र दृश्यन्ते च शुभाशुभाः । यायी संहारमायाति-स्थायी सार्द्धक्षये जयी । खेचरे खेचराः सर्वे सौम्याःपापगतायदा । स्थायिनो बलसंवर्त्तो यायी जयतिसक्षतः । भूचरे खेचरे सर्वे यदा मिश्रा शुभाशुभाः ।तदा मिश्रं फलं वाच्यं स्थायिनो यायिनोऽपि वा” ।२१ पथचक्रम्--“अश्विन्यादीनि धिष्ण्यानि पङ्क्तियुक्त्यालिखेद्बुधः । नाडीनाञ्च त्रये वेधः सर्पाकारः पथाख्यके ।क्रूरवेधस्थिता नाडी तद्धिष्ण्येन युते दिने । यात्रायुद्धं न कर्त्तव्यं पथचक्रे त्विदम फलम्”!२२ नाडीचक्रम्(३)--आर्द्रादिकं लिखेच्चक्रं मृगान्तञ्चत्रिनाडिकम् । भुजङ्गसदृशाकारं मध्ये मूलं प्रतिष्ठि-तम् । यद्दिने चैकनाडीस्थाश्चन्द्रनामर्क्षभास्कराः ।तद्दिनं वर्जयेत्तस्य विवाहे विग्रहे रणे ।” १ एकनाडीगतेभौमे रविजीवसमन्विते । यदा चन्द्रेण संयुक्ते तदा-क्षौणी परिप्लुता । ऊर्द्ध्वनाडीगतो वायु र्मध्यनाड्यांसमोभवेत् । अधोनाड्यां भवेत्वृष्टि रेतद्वृष्टेस्तुलक्षणम् २विवाहाङ्गत्रिनाडीचक्रम्--“अश्विन्यादि लिखेच्चक्रंसर्पाकारं त्रिनाडीकम् । तत्र वेधवशात् ज्ञेयं विवा-हादि शुभाशुमम् । आद्यनाडीगनक्षत्राण्यश्विरौद्र पुनो-त्तराः ७ । १२ । हस्तेन्द्रमूलबारुण्यः पूर्वभाद्रपदस्तथा १ याम्यःसौम्यो ५ गुरु ८ र्य्योनि ११ श्चित्रा मित्र १७ जलाह्वयम् २० ।धनिष्ठा चोत्तरा भाद्रा मध्यनाडीव्यवस्थिताः । कृत्तिकारोहिणी सार्प ९ मथास्वातीविशाखकम् । उत्तरा श्रवणंपौष्णं २७ पृष्ठनाडीव्यवस्थिताः । वेधनाड्यृक्षमश्विन्यादि-षष्ठं च द्वितीयकम् । याम्यादि तुर्य्यतुर्य्यं च कृत्तिकादिद्विकं द्विकम् । एवं निरीक्ष्य बोद्धव्यं कन्यामन्त्रे गुरौस्वरे । पण्यस्त्रीस्वामिमित्रेषु देशे ग्रामे पुरे गृहे ।एकनाडीस्थऋक्षाणि यदा स्युर्वरकन्ययोः । तदाबेधं विजानीयाद्गुर्वादिषु तथैव च । प्रकटं यस्यजन्मर्क्षं तस्य जन्मर्क्षतोवदेत् । प्रनष्टं जन्मभं यस्यतस्य नामार्क्षतो वदेत् । द्वयोर्ज्जन्मभयोर्वेधो द्वयोर्न्नामर्क्षयोस्तथा । जन्मनामर्क्षयोर्वेधो न कर्त्तव्यः कदाचन ।एकनाडीस्थिता दुष्टा भर्त्तुश्चैव कुलाङ्गना । तस्मा-न्नाडीव्यधोवीक्ष्यो विवाहे शुभमिच्छता । आद्यनाडीव्यधे भर्त्ता मध्यनाडीव्यधे द्वयम् । पृष्ठनाडीब्यधे कन्याम्रियते नात्र संशयः । समासन्ने व्यधे शीघ्रं दूरवेधे चि-रेण तु । व्यधान्तरभमानेन वर्षे रिष्टं प्रजायते । एकर्क्षंजायते यत्र विवाहे वरकन्ययोः । मूलवेधो भवेत्तत्रमहादुष्टफलप्रदः । एकनाडीस्थिता यत्र गुरुर्मन्त्रश्चदेवताः । तत्र द्वेषं रुजं मृत्युं क्रमेण फलमादिशेत् ।प्रभुःपण्याङ्गना मित्रं देशो ग्रामः पुरं गृहम् । एकनाडीगता भव्या न भव्या वेधवर्ज्जिताः । क्रूरग्रहगता नाड्यो यस्य जन्मर्क्षसम्भवाः । तस्य मृत्युर्न्नसन्देहो यात्रायुद्धे भयं भवेत् । द्व्यादिक्रूरव्यधो यस्यचक्रे चैव त्रिनाडिके । हानिर्विघ्नं भयं क्लेशोजायतेबधबन्धनम् । एवं सौम्यव्यधो यस्य जन्मधिष्ण्ये प्रजायते ।जयो लाभः सुखं तस्य जायते नात्र संशयः । शुभपाप-ग्रहैर्विद्धा यस्य जन्मर्क्षनाडिका । तस्य मिश्रं फलंवाच्यं नाडीचक्रे स्वरज्ञकैः” २ ।“एतच्चक्रं समालिख्य अश्विन्याद्यं हि पङ्क्तितः ।वेधो द्वादशनाडीभिः कर्त्तव्यः पन्नगाकृतिः । आद्यं-शेन चतुर्थांशं चतुर्थांशेन चादिमम् । द्वितीयेन तृती-यञ्च तृतीयेन द्वितीयकम् । एवं चांशव्यधोयेषां जायतेवरकन्ययोः । तेषां मृत्य्रन्नसन्देहः शेषांशाः स्वल्प-दुःखदाः । गुरुमन्त्राश्च देवाश्च स्वस्थाने च सुशोभनाः ।अन्यांशकगताभव्या ज्ञातव्या स्वरवेदिभिः । एवं जाना-ति यश्चक्रं चक्रराजं त्रिनाडिकम् । तस्य पाणितलेज्ञानं सर्वदैक प्रतिष्ठितम्” ३ ।२३ कालचक्रम्--“नवोर्द्धगानि धिष्ण्यानि नव तिर्य्यग्ग-तानि च । अधोगतानि धिष्ण्यानि नव चैव विनिर्द्दिशेत् ।चतुर्न्नाडीकृतो वेघो मध्यऋक्षत्रयोज्झितः । सर्पाकारञ्चतच्चक्रं कालचक्रं प्रजायते । त्रीणि मध्यगतर्क्षाणितानि कालमुखानि च । कोणस्थिते च ये धिष्ण्ये ते चदंष्ट्रे द्वयं मतम् । दिनर्क्षमादितः कृत्वा नामर्क्षं यत्रसंस्थितम् । मुखदंष्ट्रागतो मृत्युः शुभमन्यत्न संस्थिते ।ज्वरिते नष्टदग्धे च विवाहे विग्रहे रणे । कालदंष्ट्रास्यगं नाम यस्य तस्य महद्भयम्” ।२४ सूर्य्यफणिचक्रम्--“सप्तविंशतिभान्यत्र पङ्क्तियुक्त्याक्रमेण च । त्र्यन्तरे त्र्यन्तरे चैव फणिचक्रं त्रिना-डिकम् । यत्र ऋक्षे स्थितो भानुस्तदादि गणयेद्बुधः ।नामर्क्षं च स्थितं यत्र ज्ञेयं तत्र शुभाशुभम् । कुर्य्या-न्मृत्युं च रोगञ्च नाडीवेवं गतो नृणाम् । वर्ज्जयेत्सर्व्वकार्य्येषु युद्धकाले विशेषतः । निर्व्वेधर्क्षकमध्यस्थंयस्य नाम प्रजायते । सिद्ध्यन्ति तस्य कार्य्याणि संग्रामेविजयो भवेत्” ।२५ “चन्द्रफणिचक्रम्--“सूर्य्यफणीश्वरे चक्रे यदुक्तं च शु-भाशुभम् । चन्द्रादौ तत्फलं चक्रे ज्ञेयं सर्वं फंणीश्वरे ।”२६ कविचक्रम्--“हीनसैन्यः सदा स्थायी यायी सैन्या-धिकः सदा । अबलस्य बलोपायं वक्ष्येऽहं कविसङ्गरे ।प्रयाणे चोत्प्रयाणे वा निशीथे मृगयाङ्गते । शोकार्त्तिव्यसनप्राप्ते हतसैन्ये विनायके । अष्टधा कविकाल-स्तु कथितो दुर्बले नृपे । इत्थं कुर्वन् परान् युद्धे जयती-ह न संशयः । चतुरस्रं त्रिनाडीकम् कविचक्रं लिखे-द्वुधः । प्रवेशे निर्गगे भानि स्थानविष्ण्यादि विन्यसेत् ।यत्र नामाङ्किते स्थाने शत्रुसैन्यं व्यवस्घितम् । तत्रचक्रम् समालेख्यं सेनाध्यक्षर्क्षपूर्वकम् । त्रीणि त्रीणिप्रवेशे च ईशादौ विदिशि क्रमात् । निर्गमे तुर्य्यतुर्य्यौच पूर्वाशादिक्रमेण च । सौम्याः क्रूरा ग्रहायत्रप्रवेशे निर्गमे स्थिताः । वक्रातिचारगास्तत्र ज्ञात्वाकविरणं कुरु । जीवपक्षस्थिते चन्द्रे अकुलर्क्षे प्रवे-शके । यानं कविरणे प्रोक्तं ज्ञात्वा प्रवेशनिर्गमौ ।उदितेऽस्तस्वरो यस्य यत्र जन्मेन्दुसम्भवः । तद्दिनेते भटाः सर्वे वर्जनीयाः कवौ रणे । क्रूरे शीघ्रे प्रवे-शर्क्षे यत्र तत्र बिशेद्रणे । वक्रस्थे निर्गमे सोम्येतद्दिशि निर्गम कुरु । प्रवेशर्क्षे प्रवेशं च निर्गमेनिर्गमे क्रुरु । भूबलं पृष्ठतः कृत्वा प्रोक्तः कंविरणे जयः ।”२७ खलचक्रम्--“चतुरस्रं चतुर्द्वारं” खलचक्रं लिखे-द्बुधः । नन्दाद्यास्तिथयोन्यस्याः पूर्यद्वारक्रमेण च ।पूर्वाशादिचतुष्के तु सप्त सप्त क्रमेण तु । कृत्तिकादिलिखेन्मध्ये खले मान्यष्टविंशतिम् । शनिचन्द्रौ कुजसौम्यौ भानुशुक्रौ वृहस्पतिः । मध्ये बहिर्गतादेयाअपसव्यं दिशां क्रमैः । यद्दिने यद्दिशि स्युस्ते तिथि-धिष्ण्यदिनाधिपाः । प्रवेशः खलकद्वारे कृर्त्तव्यस्तेनसर्वदा । खलकाभ्यन्तरे कालः शनिसूर्य्येज्यमङ्गलैः ।बुधशुक्रेन्दुभिर्बाह्ये यायी स्थायी क्रमाज्लयी । ख-लके मध्यनक्षत्रे यो ग्रहो यत्र संस्थितः । तत्र स्थानेगते चन्द्रे फलं वक्ष्ये शुभाशुभम् । सूर्य्यस् थाने-स्थिते शूरे मृत्युश्चन्द्रसमाश्रिते । भौमस्थाने भहा-क्रोधी बुधस्थाने महद्भयम् । गुरुस्थाने स्थितःस्थास्नुर्भङ्गमायाति भार्गवे । शनिस्थे सक्षतं युद्धंराहुस्थे मरणं ध्रुवम् । वक्रस्थाने भवेद्युद्धं शीघ्रस्थाने च धावति । समचारगते स्थायी क्षीणेन्दु-स्थे च मोहनम् । क्रूरपृष्ठे जयो युद्धे,  सौम्यपृष्ठेपराजयः । क्रूरे च संमुखे मृत्युर्ज्जयः सौम्य-ग्रहे स्थिते । योधयोः पृष्ठगाः क्रूरा उभयोर्म्मृत्युकारकाः । सौम्याः सन्धिप्रदा युद्धे मिश्रा मिश्रफलप्रदाः ।”२८ कोट चक्रम् (८)--“अथातः सं प्रवक्ष्यामि कोटयुद्धस्यनिर्णयम् । अल्पारिः कुरुते यत्र भूरिसैन्यपराभवम् ।यस्याश्रयबलादेव राज्यं कुर्वन्ति भूतले । विग्रहंचतुराशायां सामात्यैः शत्रुभिःसह । विषमं दुर्गभंघोरं चक्र भीरुभयावहम् । कपिशीर्षञ्च शोभाद्यंरौद्राट्टलकमण्डिनम् । प्रतोली यत्र कालास्यं परिखाकालरूपिणी । रणमण्डकृताटोपः ठिङ्कुनीयन्त्रमण्डितम् ।मुसलैर्मुद्गरैः पाशैःकुन्तखङ्गैर्धनुःशरैः । संयुतैः सुभटैःशूरैरिति दुर्गं समादिशेत् । दुर्गस्थो दुर्गमःशत्रुरसाध्यो येन सिध्यति । कोटचक्रं प्रवक्ष्यामिविशषादष्टधा मतम् । प्रथमं मृण्मयं कोटं जलकोटंद्वितीयकम् । तृतीयं ग्रामकोटञ्च चतुर्थं गिरिगह्वरम् ।पञ्चमं पर्वतारोहं षष्ठकोटञ्च डामरम् । सप्तमंवक्रभूमिस्थं विषमाख्यं तथाष्टमम् । मृण्मथे साधयेत्खण्डिर्जलस्थे जलमोक्षणम् । ग्रामदुर्गेऽग्निदानञ्चप्रवेशो गह्वंरस्य च । पर्वते स्थानभेदश्च भूबलं डामरे-रणे । चक्राख्ये कविंयोगश्च विषमे स्थायियायिता ।अतिवर्ण्णं कालकर्णञ्चक्रावर्त्तं च डामरम् । ताला-यर्त्तञ्च पद्माङ्गं यक्षभेदञ्च शाम्बरम् । एतन्नामाष्टकंज्ञेयं दुर्गाष्टकक्रमेण च । यस्य वर्गस्य योभक्ष्यःस वर्गस्तस्य भङ्गदः । अ गरुडः क मार्ज्जारः च सिंहःट शुनीसुतः । त सर्पः प आखुकश्च य गजः श अजा-सुतः । दुर्गवर्गस्य ये भक्ष्या वर्ज्यास्तद्भागजा नराः ।तद्वर्ग्यास्तु रणे त्याज्या न कर्त्तव्या गडाधिपाः स्ववर्ग-पञ्चमे स्थाने खण्डिर्भङ्गश्च जायते । अवर्गाद्यष्टकंज्ञेयं पूर्वाद्यष्टदिशां क्रमात् । कोटचक्रं लिखेच्चादौचतुरस्रं त्रिनाडिकम् । कृत्तिकादीनि भान्यत्र साभि-जन्ति न्यसेद्बुधः । बहिः कोटे च मध्ये च मध्ये दुर्गेबहिर्बहिः । प्रवेशो निर्गमस्तत्र ज्ञातव्यः स्वरवेदि-मिः । ईशात् प्रवेशधिष्ण्यानि मध्यात् प्राचीविनि-र्गमः । वहिर्द्वादश भान्यत्र प्राकारे तारकाष्ट-कम् । दुर्गमध्ये तथा चाष्टौ तन्मध्ये स्तम्मतुर्य्यकम् ।कृत्तिका पुष्यसार्पञ्च मघास्वातीविशाखकम् । अनुराधा-भिजित् कर्णो धनिष्ठाश्वियमाह्वयम् । ब्राह्मं पुनर्वसुभाग्यं चित्रा ज्येष्ठा तथोत्तरा १२ । शतभं रेवती चैवंप्राकारे तारकाष्टकम् । मृगरौद्रोत्तराहस्तमूलमाषाढ-पूर्वकम् । पूर्वोत्तरा तंथा भाद्रा मध्ये ताराष्टकं तथा ।प्राच्यां रौद्रं यमे हस्तं पूर्वाषाढा च पश्चिमे । कौवेर्य्या-मुत्तरा भाद्रा ह्येतत्स्तम्भचतुष्टयम् । कृत्तिकाद्यं मघाद्यञ्चमैत्राद्यं वासवादिकम् । त्रीणि त्रीणि प्रवेशे च द्वाद-शर्क्षाणि निर्गमे । कृत्तिकादिरयं न्यासः सुबेधार्थः प्रद-र्शितः । दुर्गभाद्गणना चात्र ग्रहैर्वाच्यं ततः फलम् ।दुर्गनामस्थितो वर्णोयद्वर्गोच्चारितः स्फुटम् । तदाशादिलिखेच्चक्रं क्रमात् स्वरविचक्षणैः । चतुरस्रं १ वृत्तं २ दीर्घं ३त्रिकोणं ४ वृत्तदीर्घकम् ५ । अर्द्धचन्द्रं ६ तथा ज्ञेयं गोस्तनं ७धनुराकृति ८ । चतुरस्रे यथा न्यासो भूमिभागक्रमेण च ।प्रवेशे निर्गपे ह्यस्ति तथा वृत्तादिसप्तके । दुर्गे भित्तिविभागेन दातव्यं धिष्ण्यमण्डलम् । तत्र स्थैः खेचरैः सर्वैःफलं वाच्यं यथोदितम् । बाह्यभे मध्यभे वापि यत्रस्थाःक्रूरखेचराः । तत्रस्थाने कृतं यत्न हन्ति दुर्गं ससैनि-कम् । बुधशुक्रेन्दुजीवाश्च सदा सौम्या ग्रहा मताः ।शन्यर्कराहुकेत्वारा मताः क्रूरा बुधैरिमे । त्रिप्रकारोग्रहे चारो वक्रः शीघ्रः समोमतः । उच्चनीचसमास्ते चत्रिधा चक्रे भ्रमन्तिं च । ऊर्द्धं चाधः समास्तिर्ष्यग्दृष्टि-भेदश्चतुर्विब्धः । स्वके मित्रे समं शत्रौ चतुर्द्ध चगृहे ग्रहः । सूर्य्यमुक्ता उदीर्यन्ते शीघ्राश्चार्क्केद्वितीयगे । समास्तृतीयगे यान्ति मन्दगत्या चतुर्थगे ।वक्रः स्यात् पञ्चषष्ठेऽर्के त्वतिवक्रोऽष्टसप्तमे । नवमेदशमे भानौ जायतेकुटिला गतिः । शीघ्रगाश्च भवन्त्येतेद्वादगैकादशे तथा । राहुर्वक्रः सदा ज्ञेयो रवीन्दू शीघ्रगौ तथा । शीघ्रोऽतिचारगत्या च समश्च सप्तमन्दया ।वक्रातिवक्रकौटिल्यगत्या वक्रग्रहोमतः । क्रूरोऽति-क्रूरतां याति सौम्थोयात्यतिसौम्यताम् । वक्रचारे समु-त्पन्ने शीघ्रे तूक्तविपर्य्ययः । मेषो वृषोमृगः कन्या कर्कमीनतुलास्तथा । रव्यादीनां क्रमादुच्चं नीचं यत्तस्य सप्त-मम् । उच्चान्नीचाच्च यत्तुर्य्यं समस्थानं तदुच्यते । उच्चस्थंमध्यमं नीचं वक्रे यत्र व्यवस्थितम् । ऊर्द्धदृष्टी चभौमार्क्कौ केकरौ बुधभार्गवौ । समदृष्टी च जीवेन्दूशनिराहू त्वधोदृशौ । सुहृदोर्क्केन्दुभौमेज्या एवंशुक्रज्ञभानुजाः । अन्योन्यं वैरिणोह्येते राहीः सर्वे चशत्रवः । स्वक्षेत्रस्थे बलं पूर्णं पादोनं मित्रभे ग्रहे ।अर्द्धं समगृहे ज्ञेयं पादं शत्रुगृहस्थिते । क्रूरोगर्भे पुरं-हन्ति प्राकारे खण्डिकारकः । बहिःस्थो वेष्टके सैन्थेमृत्युदो नात्र संशयः । क्रूरागर्भे,  शुभा बाह्ये निश्चितन्तेपुरान्तकाः । सौम्या मध्ये बहिः क्रूरा असाध्यंदुर्गमुच्यते । क्रूरचतुष्टयं मध्ये प्राकारे सोम्यखेचराः ।भेदोभङ्गो भवेत्तत्र विना युद्धेन गृह्यते । प्राकारेसंस्थिताः क्रूरामध्ये सौम्याग्रहा यदि । दुर्गभङ्गेसमुत्पन्ने भङ्गमायाति वेष्टकः । मध्ये नाडीस्थिताःसौम्याः क्रूरां बहिरवस्थिताः । सैन्यावर्त्तोबहिः शत्रो-र्थिना युद्धेन जायते । प्राकारे पुरमध्ये च यदाक्रूरा व्यवस्थिताः । सौम्या बाह्ये तदा दुर्गमयत्ने-नापि सिद्ध्यति । सौम्या मध्ये च कोटे च बाह्येपापग्रहो यदि । देवैर्ब्रह्मादिभिर्दुर्गं रणारम्मे नगृह्यते । प्राकारबाह्यगाः क्रूराः सौम्या मध्यगता यदि ।युद्धे प्राकारखण्डिश्च पुरभङ्गो न जायते । सौम्याबाह्ये तथा कोटे मध्ये क्रूरग्रहाःस्थिताः । स्वयं दुर्गंप्रयच्छन्ति वेष्टकस्य गडाधिपाः । बाह्याभ्यन्तरगाः क्रूणाःप्राकारे शोभना ग्रहाः । रिपुपक्षः क्षयं याति विना-युद्धेन निश्चितम् । प्राकारस्था ग्रहाः क्रराबहिर्म्मध्येशुभाःस्थिताः । समयुद्धं भवेत्तत्र खण्डिःपाता दिनेदिने । स्तम्भान्तरगता यस्यं ग्रहाः सौम्याः शुभा-न्विताः । भवेयुस्तस्य कोटस्य न नाशस्तु कदाचन ।यदि साक्षादहं (शिवः) तत्र युध्यमानोरणेऽम्बिके ।!तथापि न भयं विद्यादिति सत्यं च नान्यथा ।भौम्याः क्रूराग्रहाश्चाष्टौ मध्ये प्राकारबाह्यगाः ।एकस्था यत्र कुर्वन्ति सङ्ग्रामं तत्र दारुणम् ।गजाश्वरथभूपालैः सामन्तैर्मण्डलेश्वरैः । तत्राप्यकभटा-मर्द्द उभयोः सैन्ययोः क्षयः । बाह्ये शत्रुप्रवेशर्क्षेसंग्रामं चारभेद्यदा । तदा सिध्यति तत् दुर्गं न करो-तीह विस्मितम् । कोष्टस्ैस्तु गतोयोद्धा शस्त्रहस्तोमहाबलः । शस्त्रंत्यक्त्वा ब्रवीत्येवं धर्म्ममार्बं दद-ख मे । निर्गमेषु च ऋक्षेषु संग्रामं यदि चारभेत् ।नैव सिद्ध्यति तद्वुर्गं कोटस्थश्च जयावहः । बाह्यना-ड्यां स्थिता ये च ग्रहाः पापान्विता यदा । मध्ये शुभा-न्विता ये च तत्र भङ्गो न जायते । गडाधीशाः स्मृताःसौम्या वेष्टाधीशाश्च पापकाः । क्षेत्रयुग्मे स्थिता ये चज्ञातव्याश्च प्रयत्नतः । गडाधीशो भवेच्चन्द्रो वेष्टाधीशश्चभास्करः । चन्द्रसूर्य्यविभागेन ज्ञातव्यं च बलाबलम् ।अंशाधीशोभवेच्चन्द्रस्ताराधीशोहि भास्करः । चन्द्र-सूर्य्यगतिं ज्ञात्वा पश्चाद्द्वेषं तु कारयेत् । वेष्टाधीशोभवेन्मध्ये गडाधीशो हि याह्यगः । स्वयं दुर्गं प्रय-च्छन्ति वेष्टकस्य गडाधिपाः । चापकुन्तगदापाशखङ्ग-हस्तैर्महाभटैः । अभङ्गयोर्द्वयो राज्ञोः सेन्यावर्त्तो हिजायते । वाहिन्यो रक्तवाहिन्यो दुस्तराः प्रेतस-ङ्कुलाः । वसासृक्पङ्कलिप्ताङ्गा अन्त्रमालावगुण्ठिताः ।गृध्रकाकशिवाश्येनशाकिनीप्रेतराक्षसाः । वेतालखेच-रा भूताः र्पिशाचाः स्वेच्छयादृताः । ईदृशञ्च मादा-थोरं तत्काले जायते ध्रुबम् । न कश्चिद्विजयी युद्धे-द्वयं याति यमालयम् । समसंख्याः शुभाः क्रूराःबहिर्म्मध्ये यदा सिथताः । तदा सन्धिं विजानीयात्सैन्ययोरुभयोरपि । क्रूरैर्भङ्गोजयः सौम्यैर्मिश्रैर्मिश्रं फलं मतम् । विचार्य्य युद्धं कर्त्तव्यं कोटचक्रेस्वरोदये । प्रबेशधिष्ण्यगे चन्द्रे जीवपक्षर्क्षसंस्थिते ।निशि कविरणं दुर्गे कर्त्तव्यं बाह्यसैन्यकैः । निर्गम-र्क्षस्थिते चन्द्रे दुर्गाभ्यन्तरगैर्न्नृपैः । कर्त्तव्यं कवि-युद्धं तु रात्रौ सुप्ते वहिर्ज्जने । प्रवेशनिर्गमावुक्तौसैन्ययोरुभयोर्न्निशि । कवौ कोटे जयोयुद्धे विपरीतेपराजयः । क्रूरोवक्री प्रवेशर्क्षे पुरमध्यगतो यदा ।तदा कोटविनाशाय कोटम् थो बाह्यभूपतेः । प्रवेशे बा-ह्यगैर्वक्रैः क्रूरैः स्वसैन्यविग्रहः । दुर्भिक्षं मृत्युर्भङ्गश्चबहिःसैन्यस्य जायते । निर्गमर्क्षे बहिःस्थे च क्रूरो-वक्रं करोति चेत् । प्राकारस्य भवेद्भङ्गः प्राकारस्थेपुरस्य च । पुरभे निर्गमे वक्राः कथञ्चित् क्रूरखेचराः ।दुर्गं सुक्त्वा तदा काले दुःर्गस्थः प्रपलायते । यथा क्रूरैस्तथासौम्यैः फलं ग्राह्यं विपर्य्यये । मिश्रैर्मिश्रं विजानीयात्कोटचक्रे न संशयः । उक्तग्रहैः समायोगो न चात्यै-र्न बलोञ्झितैः । न भास्करकरोच्छिन्नैर्न खेचरपरा-जितैः । दुर्गसैन्यं तथा तूच्चे प्राकारे मघ्यभागतः ।नीचस्थ वेष्टक सैन्य ज्ञातव्य स्वरवेदिभिः । कोटंकोटाधिपौ नीचौ निघ्नन्तौ भौमभास्करौ । समस्थौच पुरं सर्वमुच्चस् थौ निफलौ च तौ । प्राकारवेष्टकान्घ्रन्तावुच्चस्थौ राहुसूर्य्यजौ । प्राकारस्थौ बहिः-सैन्यं नीचस्थौ निःफलौ चतौ । समदृष्ट्या गुरुचन्द्रौ पश्यतः सर्वतः सदा । तिर्य्यकस्थानं बुधशुक्रौफलदौ नात्र संशयः । ऊर्द्ध्वदृष्टिग्रहैः कुर्य्यात्-ढङ्कुलीयन्त्रवाहनम् । समे च साधयेत् खण्डिरन्ध्रपात-मधोमुखे । दुर्गमध्यस्थिते सूर्य्ये जलशोषः प्रजायते ।चन्द्रे भङ्गः,  कुजे दाहो,  बुधे बुद्धिबलानराः । वाक्पतौदुर्गमध्यस्थे सुभिक्ष प्रचुरं जलम् । चलचित्तानराः शुक्रे, मृत्युरोगो शनैश्चरे । दुर्गमध्ये स्थिते राहौ भेदोभङ्गोमहद्भयम् । केतौ मध्यगते तत्र विषदानं गडाधिपे ।इत्थमुक्तं फलं मध्ये एवं बाह्यस्थितैर्ग्रहैः । उपग्रहसमायोगादत्यन्तं प्राणसंशयः । अकारादिस्वराः पञ्चपूर्वाद्याशाचतुष्टये । मध्येऽन्त्यं सव्यमालिख्य अन्तस्थानेच खण्डिका । दुर्गनाम्नः स्वरोयस्य बालो वास्तमितो-ऽपि वा । तद्दिने प्रारभेद्युद्धं दुर्गं सिद्ध्यति नान्यथा ।वज्रार्गलविधांनं च कर्त्तव्यं दुर्गरक्षणे । भञ्जने यम-राजाख्यं यदुक्तं चादिजामले । शुक्रोबुधोगुरुर्मन्दोराहुर्मन्दः सितोबुधः । चन्द्रः सूर्य्यः शनिः सौम्योवैशाखात् कोटपालकाः” ।२९ गजचक्रम्--“अथातः सं प्रवक्ष्यामि चक्र” मात-ङ्गनामकम् । येन विज्ञातमात्रेण यात्रायुद्धे जयोभवेत् ।गजाकारं लिखेच्चक्रं सर्व्वावयवसंयुतम् । अष्टाविंशतिभान्यत्र देयानि सृष्टिमार्गतः । मुखे शुण्डाग्रनेत्रेच कर्णे शीर्षाङ्घ्रिपुच्छके । द्विकं द्विकञ्च दातव्यंपृष्ठोदरे चतुश्चतुः । द्विरदर्नामभान्यादौ वदनाद्गण्यते बुधैः ।यत्र धिष्ण्ये स्थितः सौरिर्ज्ञेयं तत्र शुभाशुभम् ।सुखशुण्डाग्रनेत्रे च सौरिभं सस्तकोदरे । युद्धकालेभनेद्यस्य जयस्तस्य न संशयः । पादे पृष्ठे च पुच्छे च कर्ण-संस्थे शनैश्चरे । मृत्युर्भङ्गो रणेतस्य ऐरावतसमोयदि ।एतेषां दुष्टभानाञ्च यत्काले संस्थितः शनिः । तत्कालेपट्टबन्धश्च वर्जनीयः प्रयत्नतः । पृथिव्या भूषणं मेरुःशर्व्वर्य्या भूषणं शशी । नराणां भूषणं विद्या सैन्यानांभूषणं गजः । शरत्रोमरचक्राद्यैर्गजस्कन्धहतानराः ।तत्क्षणात् स्वर्गप्तायान्ति तस्मात् स्वर्गोपमागजाः ।नास्ति हस्तिसमोयोद्धा नास्तिहस्तिसमः सखा ।नास्ति हस्तिसमोबन्धुर्न्नास्ति हस्तिसमोरिपुः” ।३० अश्वचक्रम्--“अश्वाकारं लिखेच्चक्रमश्वधिष्ण्यादिता-रकाः । वदनात् सृष्टिगा देया अष्टाविंशतिसंख्यया ।मुखाक्षिकर्णशीर्षेषु पुच्छाङ्घ्रौ युग्मसंख्यया । पञ्चपञ्चोदरे पृष्ठे सौरिर्यत्र फलं ततः । मुखाक्ष्युदरशी-र्षेषु यदा सौरिर्व्यवस्थितः । युद्धकाले तदा तस्य जयोभवति नान्यथा । कर्णपुच्छाङ्घ्रिपृष्ठस्थे अश्वचक्रेऽर्क-नन्दने । विभ्रमं भङ्गं हानिञ्च करोत्यश्वो महाहवे ।एतत्स्थाने स्थितः सौरिर्यदा काले हयस्य च । पट्ट-वन्धे गमे युद्धे वर्ज्जयेत्तं हयं नृपः । देशान्तर-स्थितास्तस्य रिपवः सन्ति शङ्किताः । तुरङ्गायस्यभूपस्य विचरन्ति महीतले । मेदिनी तस्य यस्याश्वाइति वाक्यं विनिश्चितम् । सर्व्वाःश्रियो न राजन्ते विना-ऽश्वेन महीभुजाम्” ।३१ रथचक्रम्--“आदौ चक्रं समालिख्य रथाकारं सुशो-भनम् । रथाग्रे त्रित्रिशूलानि रथचक्रं त्रिदण्डकम् ।भानुभं मध्यशूलाग्रे ततः स्वर्क्षगतानि च । त्रीणि त्री-णि लिखेदेवं सप्तविंशतिसंख्यया । महारथिकनक्षत्रंयत्र तत्र शुभाशुभम् । शृङ्गे मृत्युर्ज्जयश्चक्रे रथेसन्धिः सदण्डके” ।३२ व्यूहचक्रम्--“अष्टारं वर्त्तुलाकारं व्यूहचक्रं त्रिना-डिकम् । दण्डचतुष्टयं बाह्ये कर्त्तव्यञ्च चतुर्द्दिशम् ।पूर्व्वदण्डाग्रतोन्यस्य दिनभाद्यं भमण्डलम् । प्रवेशे निर्ग-मे चैव त्रीणि त्रीणि प्रदक्षिणे । शशिसंज्ञाष्टकं मध्येतद्बाह्ये भानुसंज्ञकम् । तृतीयं राहुसंज्ञं च क्रेतुर्दण्डवतुष्टये । चन्द्रर्क्षे विजयोलाभः सूर्य्यर्क्षे मध्यसंफलम् । रांहुधिष्ण्याष्टके विघ्नं मृत्युः केतुचतुष्टये ।एवमुकं चतुःस्थाने यद्दिने यस्य नामभम् । तद्दिनेतत् फलं तस्य सर्वकार्य्येषु सर्वदा” ।३३ कुन्तचक्रम्--“कुन्ताकारं लिखेच्चक्र तीक्ष्णदण्डसम-न्वितम् । दिनभादि समारभ्य कर्त्तव्यं नवकत्रयम् ।राजभं नथके यत्र तत्र वक्ष्ये शुभाशुभम् । तीक्ष्णे मृत्युर्ज्जयोदण्डे शेषधिष्ण्ये समं रणम्” ।३४ खङ्गचक्रम्--“खड्गचक्रं समालिख्य नवभेद समन्वि-तम् । योधधिष्ण्यात् समारभ्य त्रीणि त्रीणि लिखे-द्बुधः । यवं वज्रं तथा मुष्टिं पालिकां वन्धधारिके ।स्वड्गं तीक्ष्णं विजानीयान् नवाङ्गानि विधानतः ।यवादौ यत्र बन्धान्ते जायन्ते क्रूरखेचराः । मृत्यु-र्भङ्गो भवेदुद्धं सोम्यैर्लाभो जयस्तथा । खड्गेधाराद्वये तीक्ष्णे क्रूरैर्जयति सङ्गरे । सौम्यैस्तथाभवेद्भङ्गो मिश्रैर्मिश्रफलं मतम्” ।३५ छुरिकाचक्रम् । “यथा खङ्गं तथा विद्याच्छुरिकाचक्रनिर्णयम् । क्रूरसौम्यविभागेन योधधिष्ण्यादिविन्यसेत्” ।३६ चापचक्रम्--“चापचक्रं समालेख्य गुणवाणसमन्वितम् ।शशिनक्षत्रतोभानि त्रीणि त्रीणि समालिखेत् । त्रीणि-वाणस्य मूले तु मध्ये मूर्द्ध्निक्रमात्तथा । चापमूलस्यमध्योर्द्धे त्रीणि त्रीणि तथा पुनः । गुणे तु त्रीणित्रीण्येव योधनक्षत्रतः फलम् । शरमूले भवेन्मृत्युर्मध्येव्याधिः फले जयः । गुणमध्ये भवेद् भङ्गश्चापमध्येधनक्षयः । चापोर्द्धे विजयोज्ञेयो,  गुणोर्द्धे लाभसंयु-तः । चापाधो विग्रहो मृत्युर्गुणाधोऽपि तथा फलम् ।पापग्रहयुते नेष्टं विशेषेण तु नान्यथा । सौम्ययोगेजयोलाभश्चापचक्रे समादिशेत् । शुभपापसमायोगेबलाधिक्ये बलं स्फुटम्” ।३७ शनिचक्रम्--“शनिचक्रं नराकारं लिखित्वा सौरिभा-दितः । नामधिष्ण्यं भवेद्यत्र ज्ञेयं तत्र शुभाशुभम् ।मुखैकन्दक्षदोस्तुर्य्यं षट्पादे तुर्य्यं वामके । हृदि पञ्चत्रयं शीर्षे नेत्रगुह्ये द्विकद्विकम् । हान्यास्ये दक्षदोर्लाभःभ्रमोऽङ्थ्रौ वामदोरुजम् । हृदि श्रीर्मस्तके राज्यं नेत्रेसौख्यं मृतिर्गुदे । जन्माष्टद्वादशे तुर्य्ये यदा विघ्न-करः शनिः । तदा सौख्यं यपुस्थ चेत् हृत्शीर्ष नेत्रद-क्षदोः । तृतीयैकादशे षष्ठे यदा सौख्यकरः शनिः ।तदा विघ्नं शरीरं चेत् वक्त्राङ्घ्रिगुह्यवाभदोः । यस्यपीडाकरः सौरिस्तस्य चक्रमिदं स्फुटम् । लिखित्वाकृष्णवर्णेन तैलमध्ये क्षिपेद्बुधः । निःक्षिप्य भूमिमध्यस्थंकृष्णपुष्पैः प्रपूजयेत् । तुष्टिं याति न सन्देहः पीडांमुक्त्वा शनैश्चरः” ।३८ सेवाचक्रम्--“सेवाचक्रं शीरे सप्त पृष्ठे सप्त तथोदरे ।पादयोः सप्त ऋक्षाणि साभिजिन्त्यत्र विन्यसेत् । स्वामि-भाद्भृथभं गुण्यं,  भृत्यभात् स्वामिभं तथा । निम्फलंपादपृष्ठस्थे फलदं मस्तकोदरे” ।३९ नरचक्रम्--“नरचक्रं समालिख्य अष्टावयवसंयुतम् ।येन विज्ञातमात्रेण क्रियते क्षातनिर्णयः । मुखैकं मस्तकेत्रीणि हस्ते पादे चतुश्चतुः । हृदि पञ्च त्रिकं कण्ठेसाभिजित् तत्र विन्यसेत् । कृत्वा योधभमादौ तु मुख-मस्तकवामके । हस्तपादोदरे कण्ठे दक्षहस्ताङ्घ्रिगण्यते । यत्राङ्गे भानुभौमार्किराहवोधिष्ण्यसंस्थिताः ।तत्र घातं विजानीयात् चन्द्रयोगे विशेषतः । ग्रह-भुक्तिप्रमाणेन नवांशकक्रमेण च । प्रहारोजायते तत्रवक्रे द्विगुणसंख्यया । निजभे चार्द्धघातं च पादोनंमित्रभे ग्रहे । उदासीने भवेत् सर्वं द्विगुणं शत्रूक्षेत्रगे ।एकोऽप्यनेकघातं च करोति भूबलोज्झितः । भूबलेच यदा खेटाः स्थिताघातं न कुर्वते । यत्र यत्र स्थितेघातो यत्रयत्रस्थितेन हि । तत्फलं कथयिष्यामिग्रहभूमिवशात्पुनः । क्रूराथातं न कुर्वन्ति पृष्ठदक्षिणगारणे । सम्मुखाबामगा ह्येते योधाङ्गे घातकारकाः ।दक्षिणाङ्गे गताः क्रूराः सौम्यावामाङ्गसंस्थिताः । शिर-श्छेदे समुत्पन्ने भटं धावति सम्मुखम् । यस्यवामाङ्गगाः क्रूराः सौम्या यस्य च दक्षिणे । तस्य मङ्गेरणे नूनं यदि शूरो महाभटः” ।४० डिम्भचक्रम्--“डिम्भचक्रे न्यसेद्भानि भानुभात् त्रीणिमस्तके । मुखे त्रीणि द्वयं स्कन्धे एकैकं बाहुहस्तयोः ।पञ्चहृन्नाभिगुह्यैकं षट्जान्वैकैकपादयोः । विलेख्यं-स्नर्य्यनक्षत्रात् जन्मभं तत्र चित्तयेत् । शीर्षस्थे छत्रला-भश्च वक्त्रे मिष्टान्नभोजनम् । स्कन्धेऽवनी च,  बाहुभ्यांस्थानभ्रष्टोमवेन्नरः पाणिभ्यां तस्करोलक्ष्मी र्हृद्यल्पायुश्चनाभिभे । गुह्ये कामी,  भ्रमो,  जानौ,  स्तोकजीवी चपादयोः” ।४१ पक्षिचक्रम्ं--“चञ्चुमस्तकूकण्ठे च हृद्युदराङ्घ्रिपक्षयोः ।त्रीणि त्रीणि क्रमेणैव शशिभाद्विन्यसेद्बुधः । चञ्चुस्थेनामभे मृत्युः,  शीर्षे कण्ठोदरे हृदि । विजयः क्षेमलाभश्च च भङ्गदं पादपक्षयोः” ।४२ वग्र्गचक्रम्--“अगरुडःक मार्जारश्चः सिंहः टः शुनी-सुतः । तःसर्पः प आखुश्च य गजः शअजासुतः । वसु-वाणाङ्गवेदास्तु चन्द्राग्निनेत्रवह्नयः । वर्गाङ्काः क्रमशो-ज्ञेया वैनतेयाद्यजात्तकाः । पूर्वादिक्रमशो ज्ञेयं वर्गो-परिदिगष्टकम् । नाम्नि मात्राक्षराः ग्राह्या वर्गाङ्कोपेतसंख्यया । प्रत्येकं स्थापयेत्तत्र पिण्डं कृत्वाष्टभिर्भजेत् ।शेषसंख्यो ध्वजो १ धूम्रः २ सिंहः ३ श्वा ४ वृष ५ रासभौ६ । गजो७ धाङ्क्षः८ क्रमेणैवमायाह्यष्टौ भवन्ति च ।धाङ्क्षश्वरासंभोक्षाणो गजः सिंहोध्वजोऽनलः । यथो-त्तरवलाः सर्वे ज्ञातव्याः स्वरवेदिभिः । प्रभौ योधेपुरे देशे मित्रनारोगृहेषु च । बलिन्याये भवेल्लाभोनलाभोबलवर्ज्जिते” ।४३ आयचक्रम्--“ध्वजोधूर्म्रोऽथ सिंहःश्वा सौरभेयः ख-रोगजः । ध्वाङ्क्षश्चेति क्रमेणैव आयाष्टकदिशाष्टके ।प्रतिपदाद्वितीयादौ तिथिभुक्तिप्रमाणतः । अहो-रात्रे ततः सर्वेयामभुक्त्या भ्रमन्ति च । इन्दस्थाने महा-लाभ आग्नेय्यां मरणं ध्रुवम् । दक्षिणे विजयःसौख्यं,  नैरृत्यां बन्धनं मृतिः । वारुण्यां सर्वलाभश्चवायव्यां हानिकारकम् । उत्तरे धनधान्यं चत्वैशान्यां निःफलं मतम् । अतीतं गोहारधाङ्क्षैर्वर्त्तमानं ध्वजेऽनले । अनागतं परं विद्यात् धूम्रकुक्कुट हस्तिभिः । वृषे ध्वजे समीपस्थं,  दूरस्थः गजसिं-हयोः । श्वाने खरे च मार्गस्थो निःफलं धूम्रधाङ्क्षयोः ।ऐन्द्राग्नेय्यो र्मूलचिन्ता धातोर्द्दक्षिणनैरृतौ । वारु-ण्यां धातुचिन्ता च जीवचिन्तोत्तरे शिवे” । आया-वर्गाष्टके ज्ञेया दिगष्टकक्रमेण च । स्वोदये मृत्युदं ज्ञेयंसर्वकार्य्येषु सवर्दा” ।४४ विरिञ्चिचक्रम्--“अथातः संप्रवक्ष्यामि सद्यःप्रत्ययका-रकम् । चक्रं विरिञ्चिविख्यातं यत्सूरैरपि दुर्गमम् ।कृत्तिका चोत्तरा फाल्गुन्युत्तराषाढभादितः । पङ्क्तियुक्त्या न्यसेद्भानि क्रमेण नवकत्रयम् । वेधोऽबि तिर्य्य-गस्तत्र कर्त्तव्यो नवकत्रये । क्रूरसौम्यैर्ग्रहैर्विद्धं ज्ञेयं तत्रशुभाशुभम् । जन्मसम्पद्विपत्क्षेमं प्रत्यरिः साधकोबधः । मित्रातिमित्रगास्तारानव भेदा भवन्ति च ।जन्मत्रयस्य वेधेन मृत्युः क्रूरग्रहैर्यवेत् । जयो-लाभः शुभैस्तत्र मिश्रैर्मिश्रफलं मतम् । सौम्योयःशुभतारास्थस्तत्ताराभावपोषकः । दुष्टास्थो दुष्टमाध्रत्तेक्रूरे तस्माद्विपर्ययः । जन्मत्रये स्थितः सौरिः क्षेमाये-राहुभूमिजौ । मित्रातिमित्रगे सूर्ये जायते बधयन्धनम् ।जन्मत्रये यदा मन्त्री क्षेमाये बुधभार्गवौ । मित्रातिमित्रगे चन्द्रे जयलाभसुखानिच । त्रिपञ्चसप्तनासु रोगोत्पत्तिर्यदा तदा । चिरं रोगे मृतिस्तासु क्रूरविद्धासुजायते” ।४५ सप्तशलाकचक्रम्--“तिर्यगूर्द्धं गतारेखा सप्तसप्त न्यसे-द्बुधः । कृत्तिकादीनि भान्यत्र साभिजिन्ति कमेण च ।भुक्तं भोग्यं तथाऽऽक्रान्तंविद्धं पापग्रहेण भम् । शुभा-शुभेषु कार्येषु वर्ज्जनीयं प्रयत्नतः । यस्याभिधाननक्षत्रं विद्धं क्रूरग्रहेण च । देशग्रामं पुरं सैन्यं नरो-नारी विनश्यति” । अधिकमुपयमशब्दे १२६३ पृ० दृश्यम् ।४६ पञ्चशलाकचक्रम्--“तिर्यगूर्द्धगताः पञ्च द्वे द्वे रेखे चकोणयोः । ईशकोणाग्ररेखायां कृत्तिकां विलिखेद्बुधः ।विशाखाकृत्तिकावेधो भरण्याश्चानुराधया । धनिष्ठासार्पयोवेधो मधाश्रवणयोस्तथा । शुभाशुभैर्ग्रहैर्विद्धंविवाहे परिबर्जयेत् । यदि विद्धं महादुष्टं क्रूरवेधे-महद्भयम्” । अधिकमुपयमशब्दे १२६३ पृ० दृश्यम् ।४७ चन्द्रचक्रम्--वक्रेन्दुसदृशं चक्रं त्रित्रिशूलसम-न्बितम् । मध्ये द्वादश भान्यत्र षट् पृष्ठे नव शूलके ।मध्ये शूलस्य मध्यस्थं शशभृदृक्षमादितः । सव्येनमण्यते चक्रं यावद्योधस्य नामभम् । शृङ्गे मृत्युर्भयंमध्ये,  पृष्ठे भङ्गो महाहवे । चतुरङ्गे कवौ कोटे द्वन्द्वेयुद्धे विशेषतः” ।४८ भास्करचक्रम्--“रेखात्रयं त्रिशूलाग्रं तिर्य्यग्रेखा-षडन्वितम् । एकैकाः कोणगास्तत्र मध्याधोभानुभादितः ।अधस्त्रये भवेन्मृत्युश्चतुर्भिः कोणगैः शुभम् । द्वादशसध्ये संप्रोक्ता नवर्क्षाश्चैव दाहकाः ।”४९ प्रथममातृकाचक्रम्--“षोडशोर्द्धगतारेखाः पञ्च रेखाश्चतिर्य्यनाः । कोष्ठकानां भवेद् षष्टिर्मात्राङ्कस्वरयोजना ।पूर्णिमादिविलोमर्क्षान् लिखेत् प्रतिपदादिकान् । तदधोमातृकालेख्या ङञणान्त्यस्वरोज्झितान् । संगृह्यनामवर्णाङ्कान् मात्राभेदेन संयुतान् । मुनिभि(७)स्तुहरेद्भागं पश्चात् ज्ञेयं शुभाशुम् । मात्राधिके भवेल्लाभोमात्राहीने पराजयः । मातृकायाः प्रभेदोऽयं तस्मात्ज्ञेयः प्रयत्नतः” ।५० द्वितीयमावृकाचक्रम्--“द्वादशोर्द्धगता रेखाः पञ्च-रेखाश्च तिर्य्यगाः । मातृकाप्रस्तरे तत्र षण्डान्त्यस्वर-वर्ज्जितान् । कोष्ठकाधोलिखेदङ्कान् पञ्च युग्मं त्रिकंत्रयम् । षड्द्वयमष्टकं त्रीणि नवकैकं तथैव च । नामवर्णस्य या संख्या मात्रासंख्या तथैव च । पिण्डितानवमिर्भक्ता जयोमात्राधिके रणे ।”५१ तृतीयमातृकाचक्रम्--“भानुमार्त्तण्डदोर्वाणतिथ्यद्रिरस-दिग्गजाः । नवाङ्कास्तदधः स्थाप्याः पञ्चस्वरकखा-दितः । ङञणोना हकारान्ता नबधा कोष्ठकक्रमैः ।नाममात्राक्षराङ्कैक्यसप्तशेषेऽधिके जयः” ।“भूवाणादित्यदोर्वाणतिथिवेदाश्वदिग्रसान् । वसुनन्दान्त-लान् लिख्य षण्डकोज्झितमातृकाम् । पुन्नामवर्णमात्राणामङ्कयोगेऽष्टशेषके । मात्राधिके जयो युद्धे मात्राहीनेपराजयः” पाठान्तरम् ।५२ विजयचक्रम्--“अथ सारतरं वक्ष्येलम्पटाचार्य्यभाषि-तम् । जयपराजयौ येन नामोच्चारणतः स्फुटम् ।लग्नालग्नप्रभेदेन घोषाघोषक्रमेण च । प्रवेशनिर्ग-माभ्यां च चक्रं जयपराजयम् ।”५३ श्येनचक्रम्--“श्येनचक्रं समालिख्य पक्षिरूपंसुशोभनम् । चञ्च्वग्रे भानुभं कृत्वा अष्टाविंशतिभंलिखेत् ।ऋक्षैकं चञ्चुकोटिस्थं शीर्षे नेत्रे त्रिकं त्रिकम् ।पादे पृष्ठे चतुष्कं च उदरे नव भानि च । नाम ऋक्षंस्थितं यत्र फलं तस्य वदाम्यहम् । चञ्च्वग्रे बधब-न्धाय नामर्क्षं च यदा भवेत् । लाभः शीर्षोदरे नेत्रे-ऽशुमं स्यात् पादपृष्ठयोः ।”५४ तोरणचक्रम्--“नाडीचतुष्टयं चक्रं लिखित्वा तो-रणाकृतिं । नृपभाद्विन्यसेत् भानि प्रवेशे निर्गमे तथा ।स्तम्भमूले स्थितान्यष्टौ सिंहद्वारे तथाष्टकम् । मालाया-मष्टकं चैव चतुर्धिष्ण्यानि तोरणे । निर्गमे चन्द्रमायत्र प्रवेशे यत्र भास्करः । तत्र काले शुभा यात्राविपरीता च हानिदा । चन्द्रःप्रवेशऋक्षस्थो नि-र्गमस्थो दिवाकरः । बधबन्धनदा यात्रा प्रवेशे तत्रशोभना । चन्द्रादित्यौ प्रवेशर्क्षे अथ वा निर्गमे स्थितौ ।मिश्रं फलं भवेत्तत्र प्रवेशे वाऽथ निर्गमे । क्रूरग्रहयुतश्चन्द्रः प्रवेशे वाऽथ निर्गमे । तद्दिने भूभुजां चैवनिषिद्धा राजपट्टिका । शुभग्रहयुते चन्द्रे ३ सिंहद्वार-भसंस्थिते । प्रवेशः पट्टवन्धश्च भूभुजां शोभनः स्मृतः ।स्तम्भे सौरिर्नृपं हन्ति सिंहे स्वचक्रविग्रहः । माला-स्थिते बलं राज्यं तोरणे सर्वसिद्धिदः” ।५५ अहिचक्रम्--“अहिचक्रं प्रवक्ष्यामि यथा सर्वज्ञभाषितम् । द्रव्यं शल्यं तथा शून्यं येन जानन्ति सा-धकाः । निधिर्न्निबर्त्तनैकस्थः सम्भ्रान्तो यत्र भूतले ।तत्रचक्रमिदं स्थाप्यं स्थानद्वारमुखस्थितम् । ऊर्द्ध्वरेखा-ष्टकं लेख्यं तिर्य्यक् पञ्च तथैव च । अहिचक्रं भवत्येवमष्टाविंशतिकोष्ठकम् । अहिगत्या च नक्षत्रे तत्-काले यत्र चन्द्रमाः । द्रव्यं शल्यं भवेत्तत्र चन्द्रभास्करसंक्रमे । तत्र पौष्णाश्वियाम्यर्क्षकृत्तिकामघ-भाग्यकम् । उत्तराफालगुनी लेख्यं पूर्व्वपङ्क्त्यां भसं-ज्ञकम् । अहिर्बुध्नाजपादर्क्षे शतभं ब्राह्मसर्पभम् ।पुष्पं हस्तं समालेख्यं द्वितीयपङ्क्तिसंस्थितम् । विघिंविष्णुं धनिष्ठाख्यं सौम्यं रौद्रं पुनर्वसुम् । चित्रभंच तृतीयायां पङ्क्तौ वै धिष्ण्यसप्तकम् । विश्वभंतोयभं मूलं ज्येष्ठां चैत्रविशाखके । स्वातीं पङ्क्त्यांचतुर्थ्यां च कृत्वाथ प्रविलोकयेत् । एवं प्रजायते चक्रेप्रस्तारः पन्नगाकृतिः । द्वारस्तम्भे मघायाम्ये द्वारस्थाकृत्तिका ततः । अश्विन्यादित्रिऋक्षञ्च आर्द्रादिपञ्चकंतथा । रेवती पूर्वभाद्रेन्दोः पूर्वाषाढचतुष्टयम् । शेषाणिभानुभान्यत्र प्रोक्तानि सर्वसंख्यया । शशाङ्के चन्द्र-भे द्रव्यं शल्यं भवति सूर्य्यभे । उदयादिगताबाड्योभ २७ घ्नाःषष्ट्याप्तशेषके । दिनेन्दुभुक्तयुक्तोऽसौ भवेत्तत्कालचन्द्रमाः । ग्रहैर्भुक्तानि धिष्ण्यानि खखभैर्गुणयेत्ततः । भुक्तपादकलायोज्याः षष्ट्या भागं ततो-हरेत् । लब्धस्य त्रिंशता भागो ग्रहाःस्युः शशिपूर्वकाः ।अश्विन्यादीन्दुभुक्तानि भानि षष्टिहतानि च । स्वभुक्तनाडीसंयुक्तं द्विव्नं नन्द ९ हृतं त्रिधा । दिनेन्दुभुक्तमा-गादि जायन्ते चेष्ठकालिकाः । चन्द्रवत् साधयेत्-सूर्य्यमृक्षस्थं चेष्टकालिकम् । पश्चात् विलोकयेत् तौच स्वऋक्षे चात्यभे स्थितौ । चन्द्रर्क्षे च यदाऽ-र्केन्दू तदास्ति निश्चितं निधिः । भानुऋक्षे-गतौ द्वौ च तदा शल्यं न संशयः । स्वस्व भेद्वितयं ज्ञेयं नास्ति किञ्चिद्विपर्य्यये । स्थितं न लध्यतेद्रव्यं चन्द्रे क्रूरग्रहान्विते । पुष्टे चन्द्रे भवेत्पुष्टःक्षीणे चन्द्रेऽल्पको निधिः । ग्रहदृष्टिवशात् सोऽपि वि-ज्ञेयो नवधा बुधैः । नवांशकानुमानेन भूमानंतस्य कल्पयेत् । कालमानेन तत्संख्या धातुज्ञानंनिरीक्षणैः । हैमं तारं च ताभ्रं च रत्नं कांस्याय-सं त्रपु । चन्द्रे नागंविजानीयाद् भास्करादिग्रहेक्षिते ।भिश्रैर्मिश्रं भवेद्द्रव्यं शून्यं दृष्टिविवर्जिते ।सर्वग्रहेक्षिते चन्द्रे निर्दिष्टोऽसौ महानिधिः । हैमंतारञ्च ताम्रारं पाषाणं मृण्मयायसम् । सूर्यादिगृह-गे चन्द्रे द्रव्यभाण्डं प्रजायते । भुक्तराश्यंशमा-नेन भूमानं कायिकैः करैः । नीचे निम्नः,  परे नीचे-जलस्थोऽसौ महानिर्धिः । स्वोच्चस्थे ऊर्द्ध्वगं द्रव्यं न-वांशकक्रमेण च । कोष्ठद्वयं परित्यज्य लेख्या मे-षादयः क्रमात् । प्रश्नलग्नाधिपोयत्र तत्र द्रव्यंविनिर्दिशेत् । परमोच्चे परे तुङ्गे भित्तिस्थमृक्षसंक्रमे । चन्द्रांशभुक्तिमानेन द्रव्यसंख्याभिधीयते ।तस्वद्दशगुणा वृद्धिः षड्वर्गे तु वलक्रमात् । अघिष्ठितंभवेत् द्रव्यं यत्र चन्द्रो ग्रहान्वितः । तदधिष्ठायको-ज्ञेयो भास्करादिग्रहक्रमात् । ग्रहं मुख्यग्रहं चैवक्षेत्रपालं च मातृकाम् । दीपेशं भीषणं रुद्रं यक्षं नागंविदुः क्रमात् । ग्रहे होमः प्रकर्त्तव्यो मुख्ये नायराणोबलिः । क्षेत्रपाले सुरामांसं मातृकायां महाबलिः ।दीपेशे दीपिकापूजा भीषणे भीषणार्चनम् । रुद्रेच रुद्रियोजाप्योयक्षे यक्षादिशान्तयः । नागे नामग्रहाःपूज्या गणनाथेन संयुताः । लक्ष्मीधरादितत्त्वानिसर्वकाय्येषु पूजयेत् । निर्वर्त्तनैकमध्ये च सम्भ्रान्तोयत्र भूतले । तत्र चक्र लिखेद्धीमान् द्रव्यशल्यस्यनिर्णयम् । एवं कृतविधाने तु असाध्यो निधिराप्यते ।निधिं प्राप्य नरा लोके वन्दनीया न संशयः” ।५६ चन्द्रशृङ्गोन्नतिचक्रम्--“मीनमेषोदयश्चन्द्रः सततंदक्षिणोत्तरा । उत्तरोत्तरशेषेषु समत्वं वृषकुम्भयोः ।विट्वरं स्यात् समे चन्द्रे दुर्भिक्षं दक्षिणोन्नते । इतिरोगं भयं शूले सुभिक्षं तूत्तरोन्नते” ।५७ जीवचक्रम्--“शीर्षे राज्यं चतुर्भिर्भवति खलु करेदक्षिणे श्रीश्चतुर्भिः पीडां षड्भिः पदस्थैर्मृतिरपिच भवेद्वामहस्ते चतुर्भिः । कण्ठेचैकेन भूतिर्मदन-शरमितैर्वक्षसि प्रीतिलाभः स्यान्नेत्रस्थैस्त्रिभिर्मैरपिवशमसुखं वाक्पतेश्चक्रमेतत्” ।५८ लाङ्गलचक्रम्--“लाङ्गलं दण्डिकायूकं योत्रद्वयसम-न्वितम् । दण्डिकादि लिखेद्भानि दिनेशाक्रान्तभादितः ।दण्डिकाहलयूकानां द्विद्विस्थाने त्रिकं त्रिकम् । योत्रयोःपञ्चकं सव्यगणना चक्रलाङ्गले । दण्डस्थे च गवांहानिर्युगस्थे स्वामिनो भयम् । लक्ष्मीर्लाङ्गलयोत्रस्थेक्षेत्रारम्भो दिनर्क्षगे” । “त्रिकं त्रिकं त्रिकं पञ्च त्रिकंपञ्च द्विकं द्विकम् । अशुभानि शुभानि स्युश्चक्रे लाङ्गलसंज्ञके” क्वचिदधिकः पाठः ।५९ वीजोप्तिचक्रम्--“सूर्य्यभादुरगं स्थाप्यंत्रिमाड्येकान्तन्तरं क्रमात् । मुखे त्रीणि गले त्रीणि भानि द्वादशचोदरे । पुच्छे तुर्य्यं बहिः पञ्च दिनभाच्च फलं वदेत् ।वदने पुलाकं विद्याद्गलकेऽङ्गारकस्तथा । उदरे धान्य-वृद्धिश्च पुच्छे धान्यक्षयोभवेत् । ईतिरोगभयं बाह्ये चक्रेवीजोप्तिसम्भवे” ।६० वृषचक्रम्--“वृषचक्रं वृषाकारं सर्वावयवसंयुतम् ।लिखित्वा विन्यसेद्भानि वृषनामर्क्षपर्वकम् । मुखाक्षि-कर्णशीर्षेषु शृङ्गस्कन्धे द्विकं द्विकम् । त्रीणि पुष्ठे द्विद्धंपुच्छे र्द्विर्द्विः पादोदरे न्यसेत् । हलप्रवाहवीजोप्तिप्रार-म्भादिदिनर्क्षकम् । यत्राङ्गे संस्थितश्चन्द्रस्तस्य वक्ष्ये शुभा-शुभम् । हान्यास्ये च सुखानि लोचनगते कर्णे चभिक्षाटनम्,  शीर्षे स्यात् मृतिरत्र शृङ्गकयुगे स्कन्धे स्थितेशोभनम् । पृष्ठे राजभयं च पुच्छभगते पादे भ्रमं हृत्-सुखमेवं चन्द्रभजं फलं प्रकटितं चक्रे वृषाख्ये नृणाम्” ।६१ सप्तनाडीचक्रम्--“अथातः संप्रवक्ष्यामि यच्चक्रंसप्तनाडिकम् । येन विज्ञातमात्रेण वृष्टिं जानन्तिसांधकाः । कृत्तिकादि लिखेद्भानि साभिजिन्ति क्रमे-ण च । सप्तनाडीव्यधस्तत्र कर्त्तव्यः पन्नगाकृतिः ।ताराचतुष्कवेधेन नाड्येकैका प्रजायते । तासां ना-मान्यहं वक्ष्ये तथा चैव फलानि च । कृत्तिका चविशाखा च मैत्राख्यं भरणी तथा । ऊर्द्धाख्या शनिनाडी स्याच्चण्डनाड्यभिधा मता । रोहिणी स्वातिज्येष्ठाश्वि द्वितीया नाडिका मता । आदित्यप्रभवा नाडीनायुनाडी तथैव च । सौम्यं चित्रा तथा मूलं पौष्णर्क्षंच चतुर्थकम् । तृतीयाऽङ्गारका नाडी दहनाख्या तथै-व च । रौद्रं हस्तं तथा पूर्वाषाढभाद्रोत्तरा तथा ।चतुर्थी जीवनाडी स्यात् सौम्या नाडी प्रकीर्त्तिता ।पुनर्वसूत्तराफाल्गुन्युत्तराषाढतारका । पूर्वभाद्रश्च शुक्रा-ख्या पञ्चषी नीरनाडिका । पुष्यर्क्षं फालगुनीपूर्वा सामिजिच्छततारका । षष्ठी नाडी च विज्ञेयावुधाख्या जलनाडिका । अश्लेषर्क्षं मघा कर्णो धनि-ष्ठाभं तथैव च । अमृताख्या हि चन्द्रस्य सप्त नाड्यःप्रकीर्त्तिताः । मध्यमार्गे स्थिताः सौम्या नाडी तस्याग्रपृष्ठतः । सौम्ययाम्यगतं ज्ञेयं नाडिकानां त्रिकंत्रिकम् । क्रूरा याम्यगता नाड्यः सौम्याः सौम्यदि-गाश्रिताः । मध्यनाडी च मध्यस्था ग्रहरूपफलप्रदा । एकनाडीगता द्व्याद्या ग्रहाःक्रूराः शुभायदि ।ततोनाडीफलं वाच्यं शुभं वा यदिवाऽशुभम् । ग्रहाः-कुर्य्युर्म्महावातं गताश्चण्डाख्यनाडिकाम् । वायुनाडींनतावायुं दहन्यासपि दाहकाः । सौम्यनाडीगता-मध्या नीरस्था मेघवाहकाः । जलायां वृष्टिदा चन्द्रनाडिकाऽप्यतिवृष्टदा । एकोऽप्येतत्फलं दत्ते स्वनाडीसंस्थितो ग्रहः । भूसुतः सर्वनाडीषु धत्ते नाडीभवंफलम् । प्रावृट्काले समायाते रौद्रऋक्षगते रवौ ।नाडीबेधसमायोगे जलयोगं बदाम्यहम् । यत्र नाडीस्थितश्चन्द्रस्तत्रस्थाः खेचरा यदि । क्रूरसौम्यैर्वि-मिश्रैश्च तद्दिने वृष्टिरुत्तमा । एवमृक्षांशसंयोगोजायते यदि खेचरैः । तत्र काले महावृष्टिर्य्यावत्तस्यांशके शशी । केवलैः सौम्यपापैर्वा ग्रहैर्विद्धो यदाशशी । तदा तु तुच्छपानीयं दुर्द्दिनं तु भवेद्ध्रुवम् ।यस्य ग्रहस्य नाडीस्थश्चन्द्रमास्तद्ग्रहेण च । दृष्टोयुक्तः कंरोत्यम्भो यदि क्षीणोन जायते । पीयूषनाडीगश्चन्द्रस्तत्र खेटाः शुभाशुभाः । त्रिचतुःपञ्चपानीयंदिनान्येकत्रिसप्तकम् । एवं जलाख्यनाडीस्थे चन्द्रेमिश्रग्रहान्विते । दिनार्द्धं दिवसं पञ्च दिनानि जायतेजलम् । नीरनाडीस्थिते चन्द्रे तत्रस्थैः पूर्ववद्-ग्रहैः । यामं दिनार्द्धकं त्रीणि दिनानि जायते जलम् ।अमृतादित्रये यत्र भवन्ति सर्वखेचराः । तत्र वृष्टिःक्रमाज्ज्ञेया धृत्यर्करसवासरान् । सौम्यनाडीगताःसर्वे वृष्टिदास्ते दिनत्रयम् । शेषनाड्यां महावातदुष्टवृष्टिप्रदा ग्रहाः । निर्जला जलदानाडी भवेद्योगेशुभाधिके । क्रूराधिक्रसमायोगे जलदा ऽप्यम्बुवाहिका ।एकनाडीसमारूढौ चन्द्रमोधरणीसुतौ । यदि तत्रभवेज्जीवस्तदा वारिमयी मही । याम्यनाडीगताःक्रूरा अनावृष्टिप्रसूचकाः । शुभयुक्ता जलाख्यास्था-स्तेऽतिवृष्टिप्रदायकाः । बुधशुक्रौ यदैकत्र गुरुणा चसमन्वितौ । चन्द्रयोगे तदा काले जायते वृष्टिरुत्तमा ।जलयोगसमायाते यदा चन्द्रसितौ ग्रहौ । क्रुरैर्दृष्टौ युतौ वापि तदा मेघोऽल्पवृष्टिदः । उदयास्तमिते मार्गे चक्रे युक्ते च संक्रमे । जलनाडीगताः स्वेटामहावृष्टिप्रदामताः” । “प्रावृषि शीतकरो भृगुपुत्रात्सप्तमराशिगतः शुभदृष्टः । सूर्य्यसुतान्नवपञ्चमगोवा सप्त-मगश्च जलागमनाय” । क्वचित् पाठान्तरम् ।६२ संवत्सरचक्रम्--“चक्रं सांवत्सरं वक्ष्ये यदुक्तं कौ-शलागमे । येन विज्ञायते सम्यग्वर्षे वर्षे शुभाशुभम् ।द्वादशारं लिखेच्चक्रं तत्र मेषादिराशयः । संस्थाप्याःक्रमयोगेण मीनान्ताः सव्यमार्गगाः । तत्र चक्रे स-मालेख्या मेषादिराशिमार्गगाः । प्रभवाद्यव्दमेकैकंषष्टिपञ्चप्रवर्त्तनैः । एकराशौ स्थितो यत्र वत्सरो-वर्त्तमानकः । तद्राशिस्थं फलं वीक्ष्य यत्किञ्चित् वार्षिकंमतम् । चैत्रे या प्रतिपच्छुक्ला तस्याः काले प्रवेशयेत् ।एतद्विलोकयेच्चक्रं कालज्ञानविनिश्चिये । तत्र सप्त ग्रहा-णस्य राशौ यो यत्र संस्थितः । वर्षे राशौ विचिन्त्या-स्ते रेखास्थानगता ग्रहाः । उपचयेषुगता,  क्रूराः सौम्याश्छिद्रान्त्यवर्ज्जिताः । ग्रहरेखाप्रदाज्ञेया मित्र-मध्यस्थिता ग्रहाः । स्वर्क्षे द्विघ्नं फलं दत्ते स्वोच्चे त्रिघ्नंतथैव च । फलार्द्धं शत्रुगेहस्थो नीचस्थो निष्फलो-ग्रहः । एवं रेखाप्रमाणेन वर्षविंशोपका मताः । ज्ञातव्या-दिशि केन्द्रेण वर्षे वर्षे प्रयत्नतः । एवं वर्षफलं प्रोक्तं चैत्र-मासाद्यवासरात् । आषाडे कार्त्तिकेऽप्येवं जलं धान्यंविचिन्तयेत् । ननु देशे पुरे ग्रामे फलं भिन्नं प्रदृश्यते ।तस्मात् तत्कारणं वाच्यं येन जानन्ति साधकाः । दे-शादिराशिनाथस्य यो रेखादायको ग्रहः । मित्रोदासीनशत्रुत्वे फलं भिन्नं करोति सः । मित्रं द्विघ्नं फलंदत्ते समः साम्यं करीति च । शम्रुः सर्व्वहरोज्ञेयःसर्वदा कालचिन्तकैः । एवं विचार्य्य कर्त्तव्या कालविंशोपकाबुधैः । तथा पानीयधान्यानां स्वकाले चविचिन्तयेत्” ।६३ स्थानचक्रम्--“स्थानचक्र प्रवक्ष्यामि यदुक्त लम्पटा-गमे । येन विज्ञायते सम्यक् स्थाने स्थाने शुभाशुभम् ।स्थानपोडाप्रभावेण राज्ञां पीडा प्रजायते । तस्मादपी-डिते स्थाने स्थातव्यं सर्व्वदा बुधैः । स्थाननामोद्भवंराशिं कृत्वादौ द्वादशारके । राशिमण्डलकं न्यस्य वाम-मार्गेण संस्थितम् । तत्र नव ग्रहा स्थाप्याः मासचन्द्रःस्वराशिभे । तेषां विलोकनं वीक्ष्य स्थानराशिगतायथा ।तृतीयैकादशे पादं द्विपादं व्योमबन्धुगे १० । ४ । त्रिकोणे ५ । ९ ।त्र्यङ्घ्रिमूर्त्त्यस्ते १ । ७ । पूर्णं पश्यन्ति खेचराः । शन्यर्क्कराहुकेत्वाराः पञ्च क्रूरा ग्रहा मताः । शेषं चतुष्टयंसौम्यं मासेन्दुश्चापि पञ्चमः । एवं पञ्च ग्रहाः क्रूराःपञ्च सौम्यास्तथैव च । तेषां शुभाशुभाम् दृष्टिं ज्ञात्वास्थानवलं वदेत् । एकैकग्रहजा दृष्टिः पूर्णपादचतुष्ट-यम् । पञ्चमे लापकैस्तेषां पादानां विंशतिर्भवेत् ।तत्र विंशोपकाज्ञेया सौम्यक्रूरहोद्भवाः । एवं प्र-साधयेद्दृष्टिं युग्मं मानं शुभाशुभम् । बह्वी स्तोकोनिताशेषा जायते दृक्शृभाशुभा । ते च विंशोपकास्तस्यस्थानस्य बलनिर्णये । एवं देशेपुरे ग्रामे बलं यत्र शुभा-धिकम् । तत्र स्थाने स्थितोराजा दुष्टारिष्टैर्न्न पीड्यते ।स्थानबलप्रभावेण स्वबलस्य बलोदयः । शत्नुसैन्यं क्षयंयाति यावत्स्थाने शुभे स्थितः । एतानि सर्व्वचक्राणिज्ञात्वा युद्धं समारभेत् । जयेदिह न सन्देहः शक्र-तुल्योऽपि भूभुजि” । ऐतेषां त्रिषष्टिसंख्याकत्वेऽपि अवा-न्तरचक्रसंख्याभेदेन चतुरशीतिसंख्यापूरणम् ।अङ्गशब्दे ७३ पृ० दर्शितानि “तथाचान्तरचक्रं च मृन-चक्रं तथैव च । श्वचक्रं वातचक्रञ्च चक्राङ्गेषुचतुष्टयम्” गर्गोक्तानि च चत्वारि चतुषष्ट्यङ्गज्योतिष-मध्ये अन्तरादिचक्राणि यान्ति तत्र चान्तरचक्रं वृ० सं०८७ अ० उक्तं यथा“ऐन्द्र्यां दिशि शान्तायां विरुवन्नृपसंश्रितागमं वक्ति ।शकुनिः पूजालाभं मणिरत्नद्रव्यसम्प्राप्तिम् । तदनन्तर-दिशि कनकागमो भवेद्वाञ्छितार्थसिद्धिश्च । आयुधधनपूगफलागमस्तृतीये भवेद्भागे । स्निग्धद्विजस्य सन्दर्शनंचतुर्थे तथाऽऽहिताग्नेश्च । कोणेऽनुजीविभिक्षुप्रद-र्शनं कनकलोहाप्तिः । याम्ये त्वाद्ये नृपपुत्रदर्शनं सि-द्धिरभिमतस्याप्तिः । परतः स्त्रीधर्म्माप्तिः सर्षपयवलब्धिर-प्युक्ता । कोणाच्चतुर्थखण्डे लब्धिर्द्रव्यस्य पूर्वनष्टस्य । यद्वातद्वा फलमपि यात्रायां प्राप्तुयाद्याता । यात्रासिद्धिःप्रथमदक्षिणेन शिखिमहिषकुक्कटाप्तिश्च । याम्याद्वितीय-भागे चारणसङ्गः शुभं प्रीतिः । ऊर्ध्वं सिद्धिः कैवर्त्त-सङ्गभो मीनतित्तिराद्याप्तिः । प्रव्रजितदर्शनं तत्परे चपक्वान्नफललब्धिः । नैरृत्यां स्त्रीलाभस्तुरगालङ्कारदूतलेखाप्तिः । परतोऽस्य चर्मतच्छिल्पिदर्शनं चर्म्ममयलब्धिः ।वानरभिक्षुश्रमणावलोकनं नैरृतीतृतोयांशे । फलकुसुम-दन्तघटितागमश्च कोणाच्चतुर्थांशे । वारुण्यामर्णवजात-रत्नवैदूर्य्यमणिमयप्राप्तिः । परतोऽतः शवरव्याधचौर-सङ्गः पिशितलब्धिः । परतो ऽपि दर्शनं वातरोगिणांचन्दनागुरुप्राप्तिः । आयुधपुस्तकलब्धिस्तद्वृत्तिसमागम-श्चोर्ध्वम् । वायव्ये फेनकचामरौर्णिकाप्तिः समेति का-यस्यः । मृण्मयलाभोऽन्यस्मिन् वैतालिकडिण्डिभाण्डा-नाम् । वायव्याद्यतृतीये मित्रेण समागमो धनप्राप्तिः ।वस्त्राश्वाप्तिरतः परमिष्टसुहृत्सम्प्रयोगश्च । दधितण्डल-लाजानां लब्धिरुदग्दर्शनं च विप्रस्य । अर्थावाप्तिरन-न्तरमुपगच्छति सार्थवाहश्च । वेश्यावटुदाससमागर्मः परेशुष्कपुष्पफललब्धिः । अतः परं चित्रकरस्य दर्शेनंवस्त्रसम्प्राप्तिः । ऐशान्यां देवलफोपसङ्गमो धान्यरत्न-पशुलब्धिः । प्राक् प्रथमे वस्त्राप्तिः समागमश्चापि ब-न्धक्या । रजकेन समायोगो जलजद्रव्यागमश्च परतोऽतः । हस्त्युपजीविसमाजश्चास्माद्धनहस्तिलब्धिश्च ।द्वात्रिंशत् प्रविभक्तं दिक्चक्रं वास्तुबन्धनेऽप्युक्तम् ।अरनाभिस्थैरन्तः फलानि नवधा विकल्प्यानि । ना-भिस्थे बन्धुसुहृत्ससागमस्तुष्टिरुत्तमा भवति । प्रागूक्तपट्टवस्त्रागमस्त्वरे नृपतिसंयोगः । आग्नेये कौलिक-तक्षपारिकर्माश्वसूतसंयोगः । लब्धिश्च तत्कृतानां द्रव्या-णामश्वलब्धिर्वा । नेमीभागं बुद्ध्वा नाभीभागं च दक्षिणेयोऽरः । धार्म्मिकजनसंयोगस्तत्र भवेद्धर्मलाभश्च ।उस्राक्रीडककापालिकागमो नैरृते समुद्दिष्टः । वृषभस्यचात्र लब्धिर्माषकुलत्थाद्यमशनं च । अपरस्यां दिशि योऽरस्तत्रासक्तिः कृषीवलैर्मवति । सामुद्रद्रव्यसुसारकाचफल-मद्यलब्धिश्च । भारवहतक्षभिक्षुकसन्दर्शनमपि च वायु-दिक्संस्थे । तिलककुसुमस्य लब्धिः सनागपुन्नागकुसु-मस्य । कौवेर्य्यां दिशि शकुनः शान्तायां वित्तलाभमा-ख्याति । भागवतेन समागममाचष्टे पीतवस्त्रैश्च ।ऐशाने व्रतयुक्तवनितासन्दर्शनं समुपयाति । लब्धिश्चपरिज्ञेया कृष्णायोवस्त्रघण्टानाम् । याम्येऽष्टांशे प-श्चाद्द्विषट्त्रिसप्ताष्टमेषु मध्यफला । सौम्येन च द्वितीयेशेषेष्वतिशोभना यात्रा । अभ्यन्तरे तु नाभ्यां शुभफलदाभवति षट्सु चारेषु । वायव्यानैरृतयोरुभयोः क्लेशा-वहा यात्रा । शान्तासु दिक्षु फलमिदमुक्तं दीप्तास्वतोऽभिधास्यामि । ऐन्द्र्यां भयं नरेन्द्रात् समागमश्चैवशत्रूणाम् । तदनन्तरदिशि नाशः कनकस्य भयं सुवर्णका-राणाम् । अर्थक्षयस्तृतीये कलहः शस्त्रप्रकोपश्च ।अग्निभयं च चतुर्थे भयमाग्नेये च भवति चौरेभ्यः ।कोणादपि द्वितीये धनक्षयो नृपसुतविनाशः । प्रम-दागर्भविनाशस्तृतीयभागे भवेच्चतुर्थे च । हैरण्यकका-रुकयोः प्रध्वंसः शस्त्रकोपश्च । अथ पञ्चमे नृपभयंमारीमृतदर्शनं च वक्तव्यम् । षष्ठे तु भयं ज्ञेयं गन्ध-र्वाणां सडोम्बानाम् । धीवरशाकुनिकानां सप्तमभागेभयं भवति दीप्ते । भोजनविघात उक्तो निर्ग्रन्थिभयंच तत्परतः । कलहो नैरृतभागे रक्तस्रावो ऽथ शस्त्र-कोपश्च । अपराद्ये चर्मकृतं विनश्यति चर्मकारसुभयम् ।तदनन्तरे परिव्राट्श्रमणभयं तत्परे त्वनशनभयम् ।वृष्टिभयं बारुण्यां श्वतस्कराणां भयं परतः । वायुग्र-स्ते विनाशः परे परे शस्त्रपुस्तवार्त्तानाम् । कोणे पुस्तक-नाशः परे विषस्तेन वायुभयम् । परतो वित्तविनाशोमित्रैः सह विग्रहश्च विज्ञेयः । तस्यासन्नेऽश्वबधोभयमपि च पुरोधसः प्रोक्तम् । गोहरणशस्त्रघाता-वुदक् परे सार्थघातधननाशौ । आसन्ने च श्वभयं व्रात्य-द्विजदासगणिकानाम् । ऐशानस्थासन्ने चित्राम्बरचित्र-कृद्भयं प्रोक्तम् । ऐशाने त्वग्मिभयं दूषणमप्युत्तमस्त्री-णाम् । प्रोक्तस्यैवासन्ने दुःखोत्पत्तिः स्त्रिया विनाशश्च ।भयमूध्वं रजकानां विज्ञेयं काच्छिकानां च । हस्त्या-रोहभयं स्याद् द्विरदविनाशश्च मण्डलसमाप्तौ । अभ्य-न्तरे तु दीप्ते पत्नीमरणं ध्रुवं पूर्वे । शस्त्रानलप्रकोपा-वाग्नेये वाजिमरणशिल्पिभयम् । याम्ये धर्मविनाशःपरेऽग्न्यवस्कन्दचोक्षबधाः । अपरे तु कर्मिणां भय-मथ कोणे चानिले खरोष्ट्रबधः । अत्रैव मनुष्याणांविसूचिकाविषभयं भवति । उदगर्थविप्रपीडा दिस्यै-शान्यां तु चित्तसन्तापः । ग्रामोणगोपपीडा तत्र चनान्या तथात्मवधः” ।२ मृगचक्रं वृ० स० ९२ अ० यथा“सीमागता वन्यमृगा रुवन्तः स्थिता व्रजन्तोऽथ समा-पतन्तः । सम्प्रत्यतीतैष्यभयानि दीप्ताः कुर्वन्ति शून्यंपरितो भ्रमन्तः । ते ग्राम्यसत्वैरनुवाश्यमाना भयायरोधाय भवन्ति वन्यैः । द्वाभ्यामपि प्रत्यनुवाशितास्तेवन्दिग्रहायैव मृतौ भवन्ति । वन्ये सत्वे द्वारसंस्थेपुरस्य रोधो वाचः सम्प्रविष्टे विनाशः । सूते मृत्युः, स्याद्भयं संस्थिते च गेहं याते बन्धनं सम्प्रदिष्टम् ।”३ श्वचक्रं वृ० स० ८९ अ०“नृतुरगकरिकुम्भपर्याणसक्षीरवृक्षेष्टकासञ्च यच्छत्रशया-सनोलूखलानि ध्वजं चामरं शाद्वलं पुष्पितं वा प्रदेशंयदा श्वावमूत्र्याग्रतो याति यातुस्तदा कार्यसिद्धिर्भवेदार्द्रकेगोमये मिष्टभोज्यागमः शुष्कसम्मूत्रणे गौडिकामोदकावा-प्तिरेवाथ वा । अथ विषतरुकण्टकीकाष्ठपाषाणशुष्कद्रुमा-स्थिश्मशानानि मूत्र्यावहत्याथवा यायिनो ऽग्रेसरोऽनिष्टमाख्याति शय्याकुलालादिभाण्डान्यभुक्तान्यभि-न्नानि वा मूत्रयत् कन्यकादोषकृद् भुज्यमानानि चेद्दुष्टतांतद्गृहिण्यास्तथा स्यादुपानत्फलं गोस्तु सम्मूत्रणे वर्णजःसङ्करः । गमनमुखमुपानहं सम्प्रगृह्योपतिष्ठेद्यदास्यात्तदा सिद्धये मांसपूर्णाननेऽर्थाप्तिरार्द्रोण चास्थ्नाशुभं साग्न्यलातेन शुष्केण चास्थ्ना गृहीतेन मृत्युःप्रशान्तील्मुकेनाभिघातोऽथ पुंसः शिरोहस्तपादादि-वक्त्रे भुवो ह्यागमो वस्त्रचौरादिभिर्व्यापदः केचिदाहुःसवस्त्रे शुभम् । प्रविशति तु गृहं सशुष्कास्थिवक्त्रेप्रधानस्य तस्मिन् बधः शृङ्खलाशीर्णवल्लीबरत्रादि वा बन्ध-नं चोपगृह्योपतिष्ठेद्यदा स्यात्तदा बन्धनंलेढि पादौ विधु-न्वन् स्वकर्णावुपर्याक्रमंश्चापि विघ्नाय यातुर्विरोधे विरोध-स्तथा स्वाङ्गकण्डूयने स्यात् स्वपंश्चोर्ध्वपादः सदा दो-षकृत् । सूर्य्योदयेऽर्काभिमुखो विरौति ग्रामस्य मध्येंयदि सारमेयः । एको यदा वा बहवः समेताः शंसन्तिदेशाधिपमन्यमाशु । सूर्योन्मुखः श्वाऽनलदिक्स्थितश्चचौरानलत्रासकरोऽचिरेण । मध्याह्नकाले ऽनलमृत्यु-शंसी सशोणितः स्यात्कलहो ऽपराह्णे । रुवन्दिनेशाभि-मुखो ऽस्तकाले कृषीवलानां भयमाशु धत्ते । प्रदोष-कालेऽनिलदिङ्मुखस्तु धत्ते भयं मारुततस्करोत्थम् ।उदङ्मुखश्चापि निशार्धकाले विप्रव्यथां गोहरणं चशास्ति । निशावसाने शिवदिङ्मुखश्च कन्याभिदूषानल-गर्भपातान् । उच्चैःस्वराः स्युस्तृणकूटसंस्थाः प्रासादवेश्मो-त्तमसंस्थिता वा । वर्षासु वृष्टिं कथयन्ति तीव्रामन्यत्रमृत्युं दहनं रुजश्च । प्रावृट्कालेऽवग्रहे ऽम्भोऽवगाह्यप्रत्यावृत्तै रेचकैश्चाप्यभीक्ष्णम् । आधुन्वन्तो वा पिबन्तश्चतोयं वृष्टिं कुर्वन्त्यन्तरे द्वादशाहात् । द्वारे शिरो न्यस्यबहिः शरीरं रोरूयते श्वा गृहिणीं विलोक्य । रोगप्रदःस्यादथ मन्दिरान्तर्बहिर्मुखः शंसति बन्धकीं ताम् ।कुड्यमुत्किरति वेश्मनो यदा तत्र खानकभयं भवेत्तदा ।गोष्ठमुत्किरति गोग्रहं वदेद्धान्यलब्धिमपि धान्यभूमिषु ।एकेनाक्ष्णा साशुणा दीनदृष्टिर्मन्दाहारो दुःखकृत्तद्गृ-हस्य । गोभिः सार्धं क्रीडमानः सुभिक्षं क्षेमारोग्यंचाभिधत्ते मुदं च । वामं जिघ्रेज्जानु वित्तानमायस्त्रीभिः साकं विग्रहो दक्षिणं चेत् । ऊरुं वामं चेन्द्र-यार्थोपभोगाः सव्यं जिघ्रेदिष्टमित्रैर्विरोधः । पादौजिथ्रेद्यायिनश्चेदयात्रां प्राहार्थाप्तिं वाञ्छितां निश्चलस्य ।स्थानस्थस्योपानहौ चेद्विजिथ्रेत् क्षिप्रं यात्रां सारमेयःकरोति । उभयोरपि जिघ्रतीह बाह्वोर्बिज्ञेयो रि-पुचौरसम्प्रयोगः । अथ गोपायति भस्मनि स्वभक्षान् मां-सास्थीनि च शीघ्रमग्निकोपः । ग्रामे भषित्वा च बहिःश्मशाने भषन्ति चेदुत्तमपुंविनाशः । यियासतश्चाभि-मुखो विरौति यदा तदा श्वा निरुणद्धि यात्राम् ।उकारवर्णेन रुते ऽर्थसिद्धिरोकारवर्णेन च वामपार्श्वे ।व्याक्षेपमौकाररुतेन विद्यान् निषेधकृत्सर्वरुतैश्च पश्चात् ।स्वङ्खेति चोच्चैश्च मुहुर्मुहुर्ये रुवन्ति दण्डैरिब ताड्य-मानाः । श्चानो ऽभिधावन्ति च मण्डलेषु ते शून्यतांमृत्युभयं च कुर्य्युः । प्रकाश्य दन्तान् यदि लेढि सृक्विणीतदाऽशनं मिष्टमुशन्ति तद्विदः । यदाननं चावलिहेन्नसृकिणी प्रवृत्तभोज्येऽपि तदान्नविघ्रकृत् । ग्रामस्य मध्येयदि वा पुरस्य भषन्ति संहत्य मुहुर्मुहुर्ये । ते क्लेश-माख्यान्ति तदीश्वरस्य श्वारण्यसंस्थो मृगवद्विचिन्त्यः ।वृक्षोपगे क्रोशति तोयपातः स्यादिन्द्रकीले सचिवस्यपीडा । वायोर्गृहे शस्यभयं गृहान्तः पीडा पुरस्यैवच गोपुरस्थाः । भय च शय्यासु तदीश्वराणां याने भषन्तोभयदाश्च पश्चात् । अथापसव्या जनसन्निवेशे भयं भषन्तःकथयन्त्यरीणाम्” ।४ अनिलचक्रञ्च अनिलशब्दे १६६ पृ० दर्शितम् । व्यूहश्चात्रचक्राकारः स च द्रोणेनाभिमन्युबधपर्व्वणि कृतः ।“चक्रव्यूही महाराज! ह्याचार्य्येणाभिकल्पितः” भा०द्रो० ३४ अ० । इत्यादिनोक्तः । यन्त्ररूपचक्राणि यन्त्रशब्देवक्ष्यन्ते । तत्र राष्ट्रे “स्वचक्रं परचक्रञ्च” इति-कथने एतद्दच्छव्दे अनुपदं दर्शितवाक्ये । समूहे“भूरेणवो नभसि नङ्धपयोदचक्रम्” माघः । “दिक्-चक्रमाक्रामति” मृच्छ० । सुदर्शनाख्ये राष्ट्रे च ।“अविचालितचारुचक्रयोरनुरागादुपगूढयोः श्रिया”माथः । “न चक्रमस्याक्रमताधिकन्धरम्” माघ ।चक्रवाके । “तव तन्वि! कुचावेतौ नियतं चक्रव-र्त्तिनौ” उद्भटः । कुम्भकारचक्रे चक्रवाके च । “कलसेनिजहेतुदण्डजः किमु चक्रभ्रमिकारितागुणः । स तदु-च्चकुचौ भवन् प्रभाझरचक्रभ्रमिमातनोति यत्” नैष० ।राशिचक्रे “त्रिंशत्कृत्यो युगे भानां चक्र प्राक्प्रविल-म्बते” सू० सि० । “रवेश्चक्रभोगोऽर्कवर्षं प्रदिष्टम्” सि०शि० । २० मण्डलाकारे रेखाविन्यासभेदे “चक्रेसचक्रनिभचङ्क्रमणच्छलेन” “वितत्य वात्यामयचक्रचङ्क्रमान्” नैष० । “शालग्रामशिलाचक्रम् गोमती-चक्रम्” एकद्वारे चतुश्चक्रं वनमालाविभूषितम्” शाल-ग्रामशब्दे दृश्यम् ।

Capeller

German

 चक्र॑ n.
  (m. ) Rad (übertr. das Rad der
Herrschaft),  Scheibe,  Wurßcheibe (bes.
des Viṣṇu) Kreis,  Bezirk
 Schar,  Trupp, 
Heer
 Gebiet,  Herrschaft. f.
  चक्री॑ Rad, 

Grassman

German

 cakrá,  n.,  m.,  das Rad,  wol als das rollende,  schnell sich drehende benannt
 es ist (wie ϰύϰλος,  ϰίρϰος) reduplicirte Form einer Wurzel,  welche in der Form kar,  kvar (kal,  kval) durch ϰυλίω (wälzen),  altslav. kolo (Rad),  altnord. hvel (Rad,  Scheibe,  Kreis) nachgewiesen wird und wahrscheinlich mit car verwandt ist. Gewöhnlich ist es mit vṛt (rollen,  drehen) zusammengefügt. Sehr häufig wird es bildlich gebraucht,  namentlich auch 2〉 vom Rade der Sonne,  aber mit festgehaltenem Bilde,  und gewöhnlich mit pra-vṛh (vorwärtsbewegen) verbunden
 3〉 vom Rade des Jahres,  besonders im _{164, 1}. Liede. — Vgl. áśma-cakra u. s. w.
 Adj. ajára,  anarvá,  ántara,  trinā́bhi,  duā́daśāra,  páñcāra,  raghudrú,  ráthia,  vṛttá,  sanemi,  hiraṇyáya
 Gen. árvatas,  ráthasya,  sū́ras,  sū́ryasya.
-ám [n.,  selten m.] {30, 19}
 {155, 6}
 {196, 3}
 {295, 3}
 {297, 3} (āśúm,  also m.)
 {327, 4}
 {390, 3}
 {427, 3}
 {495, 3} (pūṣṇás)
 {625, 34}
 {626, 38}
 {642, 4}
 {887, 16}
 {899, 9}
 {919, 9}. — 2〉 {121, 13}
 {130, 9}
 {174, 5}
 {175, 4}
 {202, 20}
 {312, 12}
 {324, 2}
 {326, 4}
 {383, 10}
 {385, 11}
 {472, 3}
 {497, 3}
 {579, 2}
 {911, 15}. _{911, 16}. — 3〉 {164, 2}. _{164, 11}. _{164, 14}. _{164, 48}.
-éṇa {53, 9}
 {705, 9}.
-ásya {672, 8} vartaním.
-é [L.] 3〉 {164, 13}.
-é [d. n.] {911, 11}. _{911, 12}. _{911, 16}.
-ā́ [d. m.] {625, 29} (ubhā́).
-ā́ [p. n.] {34, 9}
 {166, 9}
 {180, 4}
 {326, 2}
 {836, 7}. _{836, 8}
 {915, 2}
 {943, 5}.
-ā́ṇi {327, 6}.
-aís {503, 10}.

 cakrá:
-ám 2〉 {313, 14}
-é [L.] 1〉 {661, 6}.

Burnouf

French

 चक्र चक्र m.
  anas casarca,  esp. de cygne.
		 Gr.
ϰύϰνος
 lat. cygnus.

 चक्र चक्र m.
  n.
  cercle,  roue,  disque,  orbité
 mouvement
circulaire
		 roue de potier,  de moulin,  etc.
		 Disque de guerre,  arme
projectile de forme circulaire
		 le disque de Sūrya,  c-à-d. le
Soleil,  Vd.
		 Ordre circulaire de bataille
 par ext. armée.
		 Cercle
administratif,  province,  royaume.
		 Réunion de beaucoup d'objets ou de
personnes,  multitude,  amas.
		 Orbe,  figure astrologique ou magique.
Division anatomique du corps [on en compte six dans le corps humain].
Une des figures qui se voient sous la plante des pieds de Śākyamuni.
		 Gr.
ϰύϰλος
 lat. circus,  circulus.
चक्रकारक m.
  sorte de parfum. 
चक्रकुल्या f.
  hemionites cordifolia,  bot.
चक्रगुछ m.
  jonesia asoca,  arbre.
चक्रजीवक m.
  (जीव्) potier [qui vit de sa roue].
चक्रधर a. (धृ) qui porte un disque de guerre. -- S.
m.
  surn.  de Viṣṇu.
		 Faiseur de figures magiques,  charlatan. 
Serpent.
चक्रनामन् m.
  la substance appelée माक्षिक।
चक्रपद्माट m.
  (पद्म
 अट्) cassia tora,  bot.,  esp. de
casse.
चक्रपर्णी f.
  hemionites cordifolia,  bot.
चक्रपाणि m.
  Viṣṇu
 qui tient à sa main un disque de
guerre.
चक्रपाद m.
  chariot.
		 Eléphant.
चक्रफल n.
  sorte de disque de guerre.
चक्रबान्धव m.
  le Soleil.
चक्रभृत् m.
  (भृ) Viṣṇu,  qui porte le disque.
चक्रभेदिनी f.
  (भिद्) la nuit.
चक्रमण्डलिन् m.
  boa,  grand serpent.
चक्रमर्द m.
  (मृद्) cassia tora,  bot.
चक्रमुख m.
  porc [dont le groin ressemble à une roue].
चक्रयान n.
  (या) chariot,  voiture.
चक्ररक्ष m.
  (रक्ष्) chef commandant le corps d'armée appelé
चक्र।
चक्ररद m.
  porc
 cf.  चक्रमुख।
चक्रलक्षणा f.
  menispermum glabrum,  bot.
चक्रला f.
  kyllingia monocephala,  bot.
चक्रवर्तिन् m.
  (वृत्) roi suzerain dont le pouvoir s'étend
sur tout le continent indien,  d'une mer à l'autre.
चक्रवर्तिनी f.
  esp. de plante odoriférante.
चक्रवाक m.
  (वाच्) l'oie rougeâtre ou anas casarca, 
esp. de cygne.
चक्रवाट,  चक्रवाड et चक्रवाल m.
  bague, 
anneau
		 l'horizon visible.
		 Np. de celle des six grandes montagnes
fabuleuses qui entoure la terre.
चक्रवृद्धि f.
  (वृध्) intérêt composé de l'argent.
चक्रश्रेणी f.
  esp. de plante,  cf.  अजशृङ्गी।
चक्रसज्ञ n.
  étain. 
चक्राङ्की f.
  oie sauvage.
चक्राङ्ग m.
  (अङ्ग) chariot.
		 Jardin.  -- F.
चक्राङ्गी oie sauvage.
		 Sorte de drogue,  cf.  कटुकी।
		 Hilancha repens,  esp. de plante potagère.
चक्राट m.
  (अट्) jongleur,  dompteur de serpents
coquin,  filou,  escroc.
		 Poids d'or de la valeur d'un दीनार।
चक्राधिवासिन् m.
  oranger.
चक्रावर्त m.
  (आ
 वृत्) mouvement circulaire, 
rotation,  révolution. 

Stchoupak

French

 चक्र-
 nt. roue,  cercle,  disque,  roue du potier,  tour,  moulin à huile 
cycle,  mouvement circulaire 
 troupe,  multitude armée 
 insigne de
souveraineté 
 m.
  pays qui s'étend entre deux mers 
 sorte d'oie (Anas
Casarca) 
 n.
  de divers personnages,  d'une montagne 
 pl.
  n.
  d'un peuple 
चक्री-कृ- courber,  ployer.
°गोप्तृ- ag. du. les deux hommes chargés de protéger les roues du char.
°चर- m.
  pl.
  catégorie de Rṣi.
°तुण्ड- m.
  n.
  d'un poisson. 
°द्वार- m.
  n.
  d'une montagne.
°धर- °धार- m.
  porteur de disque (ép. de Viṣṇu) 
 qui roule en
voiture 
 souverain,  empereur 
 n.
  d'un homme.
°नामन्- m.
  oiseau cakra.
°पथ- m.
  route carrossable.
°पाणि- °पाणिन्- m.
  qui tient un disque à la main,  Viṣṇu.
°पुर- nt. n.
  d'une ville.
°बन्ध- m.
  roue,  ce qui maintient la roue.
°भङ्ग- m.
  fracture d'une roue.
°भ्रम- a. qui tourne comme une roue.
°भ्रमण- m.
  n.
  d'une montagne.
°भ्रमि- f.
  meule (fig.).
°भ्रान्ति- f.
  rotation des roues.
°मन्द- m.
  n.
  d'un Nāga.
°मेलक- m.
  n.
  d'une localité.
°मौलि- m.
  n.
  d'un Asura.
°रक्ष- m.
  du. = °गोप्तृ-।
°वर्तिता- f.
  souveraineté.
°वर्तिन्- m.
  empereur,  maître de l'univers 
 roi d'un pays dit cakra 
 a.
suprême parmi (gén.  pl.
  ou ifc.) 
 qui roule sur roues.
°वाक- m.
  oiseau cakra 
 -ई- f.
  sa femelle 
 -मय- a. composé
d'oiseaux c. 
 -इन्- a. plein de cakravāka 
 °वाकोपकूजित- a. v.
retentissant de cris des cakra.
°वात- m.
  cyclone,  tourbillon. 
°वाल- nt. cercle 
 m.
  nt. multitude,  assemblée,  masse.
°वृद्धि- f.
  intérêts composés 
 prix de transport.
°व्यूह- m.
  disposition particulière des troupes.
°साह्वय- m.
  = °नामन्-।
°सेना- f.
  n.
  d'une princesse.
°हस्त- a. = °पाणि-।
चक्राङ्किता- f.
  n.
  d'une plante.
चक्राङ्ग- m.
  oie,  oiseau cakra.
चक्राङ्गना- f.
  femelle du cakra.
चक्रायुध- m.
  armé d'un disque,  Viṣṇu,  Kṛṣṇa.
चक्रावली- f.
  multitude.
चक्राश्मन्- m.
  lance-pierres.
चक्रेश्वर- m.
  Viṣṇu.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.