| YouTube Channel

घटः (ghaTaH)

 
Apte
English
घटः [ghaṭḥ], [घट-अच्]
A large earthen water-jar, pitcher, jar, watering-pot
आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत्
Y.*
 3.144
कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम्
Bh.*
 2.49.
The sign Aquarius of the zodiac (also called कुम्भ).
An elephant's frontal sinus.
Suspending the breath as a religious exercise.
A measure equal to 2 droṇas.
A part of a column
स्तम्भं विभज्य नवधा वहनं भागो घटो$स्य भागो$न्यः Bṛi.
S.*
 53.29.
A border.
A peculiar form of a temple
Bṛi.
S.*
 56.18, 26.
The head
'घटः समाधिभेदे ना शिरः कूटकटेषु च' Medinī
Mb.
 * 1.155.38.
Comp.
 -आटोपः covering for a carriage or any article of furniture. -उदरः
N.
 of Gaṇeśa
घटोदरः शूर्पकर्णो गणाध्यक्षो मदोत्कटः
Ks.*
 55.165. -उद्भवः, -जः, -योनिः, -संभवः epithets of the sage Agastya. -ऊधस्
f.
 (forming घटोध्नी) a cow with a full udder
गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नीः
R.*
 2.49. -कञ्चुकि
n.
 a rite practised by Tāntrikas and Śāktas (in which the bodices of different women are placed in a receptacle (घट) and the men present at the ceremony are allowed to take them out one by one and then cohabit with the woman to whom each bodice belongs)
Āgamapr.
कर्परः
N.
 of a poet.
a piece of a broken jar, pot-sherd
जीयेय येन कविना यमकैः परेण तस्मै वहेयमुदकं घट- कर्परेण Ghāṭ.22. -कारः, -कृत्
m.
 a potter
Bṛi.
S.*
 15. 1
16.29. -ग्रहः a water-bearer. -दासी a procuress
cf.
 कुम्भदासी. -पर्यसनम् the ceremony of performing the funeral rites of a patita or apostate (who is unwilling to go back to his caste
&c.
 ) during his very life-time. -भवः, -योनिः Agastya. -भेदनकम् an instrument used in making pots. -राजः a water-jar of baked clay. -स्थापनम् placing a water-pot as a type of Durgā for nine days (नवरात्रम्).
Apte 1890
English
घटः [घट अच्] 1 A large earthen water-jar, pitcher, jar, watering-pot
कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलं Bh. 2. 49.
2 The sign Aquarius of the zodiac (also called कुंभ).
3 An elephant's frontal sinus.
4 Suspending the breath as a religious exercise.
5 A measure equal to 20 droṇas.
6 A part of a column.
7 A border.
8 A peculiar form of a temple.
Comp.
आटोपः covering for a carriage or any article of furniture.
उद्भवः,
जः,
योनिः,
सं भवः epithets of the sage Agastya.
ऊधस् f. (forming घटोध्नी) a cow with a full udder
गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नीः R. 2. 49.
कर्परः {1} N. of a poet. {2} a piece of a broken jar, pot-sherd
जीयेय येन कविना यमकैः परेण तस्मै वहंयमुदकं घटकर्परेण Ghaṭ. 22.
कारः,
कृत् m. a potter.
ग्रहः a water-bearer.
दासी a procuress
cf. कुंभदासी.
पर्यसनं the ceremony of performing the funeral rites of a patita or apostate (who is unwilling to go back to his caste &c.) during his very life-time.
भेदनकं an instrument used in making pots.
राजः a water-jar of baked clay.
रथापनं placing a water-pot as a type of Durgā.
Hindi
Hindi
(ढ) मिट्टी के बर्तन
Apte Hindi
Hindi
घटः
पुं*
 - घट् - अच्
"मिट्टी का मटका, घड़ा, मर्तबान, पानी देने का पात्र"
घटः
पुं*
 - घट् - अच्
कुम्भ राशि
घटः
पुं*
 - घट् - अच्
हाथी का मस्तक
घटः
पुं*
 - घट् - अच्
कुम्भक प्राणायाम
घटः
पुं*
 - घट् - अच्
२० द्रोण के बराबर तोल
घटः
पुं*
 - घट् - अच्
स्तम्भ का एक अंश
घटः
पुं*
 - घट्+अच्
सिर
घटः
पुं*
 - घट्+अच्
मिट्टी का जलपात्र
घटः
पुं*
 - घट्+अच्
कुम्भराशि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 घटः
noun
मृदायाः पात्रम्।
"ग्रीष्मकाले सीता घटे स्थापितं जलं पिबति।"
Synonyms:
 कुम्भः, घटः
noun
मृत्तिकायाः घटः।
"अस्मिन् कुम्भे पानार्थं जलं स्थापितम्।"
Synonyms:
 घटः
noun
जलस्थापनार्थे उपयुक्तं धातोः वर्तुलाकारं पात्रम्।
"पितामहः ताम्रस्य घटेन सूर्याय अर्घ्यं यच्छति।"
Synonyms:
 घटः
noun
तत् पात्रं यद् तालवृक्षे तालक्यार्थे बध्नाति।
"घटः हस्तात् पतित्वा भग्नः।"
Tamil
Tamil
க4ட: : மண் பானை, குடம், ஜாடி, யானையின் மத்தகம், தூணின் ஒரு பகுதி.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: घटः
Root: घट
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ pot
Shloka(s):
2|9|31|2 ► पिठरः स्थाल्युखा कुण्डं कलशस्तु त्रिषु द्वयोः॥ (वैश्यवर्गः)
2|9|32|1 ► घटः कुटनिपावस्त्री शरावो वर्धमानकः। (वैश्यवर्गः)
3|3|134|2 ► कुम्भौ घटेभमूर्धांशौ डिम्भौ तु शिशुबालिशौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|174|1 ► वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री तरुभेदे घटे च ना। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|31|2 ⇢ कलशः (कलश) (पुं) ⇒ jar, dish, churn, pitcher, water-pot, butter-tub, particular measure, round pinnacle on the top of a temple
➠ 2|9|31|2 ⇢ (कलश) (स्त्री) ⇒ jar, dish, churn, pitcher, water-pot, butter-tub, particular measure, round pinnacle on the top of a temple
➠ 2|9|31|2 ⇢ कलशम् (कलश) (नपुं) ⇒ jar, dish, churn, pitcher, water-pot, butter-tub, particular measure, round pinnacle on the top of a temple
➠ 2|9|32|1 ⇢ घटः (घट) (पुं)
➠ 2|9|32|1 ⇢ कुटः (कुट) (पुं) ⇒ ax, tree, fort, hammer, mountain, stronghold, mallet for breaking small stones
➠ 2|9|32|1 ⇢ निपः (निप) (पुं) ⇒ lord, chief, water-jar, protecting, Kadamba tree [Nauclea Cadamba - Bot.]
➠ 2|9|32|1 ⇢ निपम् (निप) (नपुं) ⇒ lord, chief, water-jar, protecting, Kadamba tree [Nauclea Cadamba - Bot.]
➠ 3|3|134|2 ⇢ कुम्भः (कुम्भ) (पुं) ⇒ jar, ewer, bully, pitcher, water-pot, small water-jar, measure of grain, flash or fancy man, paramour of a harlot, particular part of a bed, sign of the zodiac Aquarius, root of a plant used in medicine, urn in which the bones of a dead person are collected, closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing [yogic exercise], frontal globe or prominence on the upper part of the forehead of an elephant
➠ 3|3|134|2 ⇢ (कुम्भ) (स्त्री) ⇒ jar, ewer, bully, pitcher, water-pot, small water-jar, measure of grain, flash or fancy man, paramour of a harlot, particular part of a bed, sign of the zodiac Aquarius, root of a plant used in medicine, urn in which the bones of a dead person are collected, closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing [yogic exercise], frontal globe or prominence on the upper part of the forehead of an elephant
➠ 3|3|134|2 ⇢ कुम्भम् (कुम्भ) (नपुं) ⇒ jar, ewer, bully, pitcher, water-pot, small water-jar, measure of grain, flash or fancy man, paramour of a harlot, particular part of a bed, sign of the zodiac Aquarius, root of a plant used in medicine, urn in which the bones of a dead person are collected, closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing [yogic exercise], frontal globe or prominence on the upper part of the forehead of an elephant
➠ 3|3|174|1 ⇢ करीरः (करीर) (पुं) ⇒ cricket, water-jar, small grasshopper, fruit of karira tree [Capparis aphylla - Bot.]
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ पाकस्थानम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ महाकुम्भः
उपाधि ➡ गार्हिकोपकरणम्
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ कुम्भकारः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
घटः,
पुं,
 (घटते मृदादिसङ्घातैः जलादिग्रहणायइत्यर्थः । घट् + पचाद्यच् ।) कलसः । इत्यमरः ।२ । ९ । ३२ ॥
(यथा, मनुः । ८ । ३१९ ।“यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेद्भिन्द्याच्च यः प्रपाम् ।स दण्डं प्राप्नुयान्माषं तच्च तस्मिन् समाहरेत् ॥
”)तस्य परिमाणं कलशशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
समाधि-भेदः । (घटस्थवारिवत् निश्चलत्वात्तथात्वम् ।)स तु कुम्भकम् । इभशिरः । (आकृतिसादृश्या-त्तथात्वम् ।) कूटकुटः । इति मेदिनी । टे । ७ ॥
कुम्भराशिः । यथा, --“सिंहे वा यदि गोघटे गतनरः सर्व्वार्थसिद्धिं लभेत् ।”इति समयप्रदीपः ॥
द्रोणपरिमाणम् । इतिवैद्यकपरिभाषा ॥
(अस्य पर्य्याया यथा, --“चतुर्भिराढकैर्द्रोणः कलशोनल्वणोर्म्मलः ।उन्मानश्च घटो राशिर्द्रोणपर्य्यायसंज्ञितः ॥
”इति शार्ङ्गधरे पूर्व्वखण्डे प्रथमेऽध्याये ॥
“कंसश्चतुर्गुणो द्रोणः अर्म्मणोनल्वणञ्च तत् ।स एव कलशः ख्यातो घट उन्मान मेवच ॥
”इति चरके कल्पस्थाने द्वादशेऽध्याये ॥
)कुम्भपरिमाणम् । यथा, --“दशद्रोणो भवेत् खारी कुम्भस्तु द्रोणविंशतिः ।”इति प्रायश्चित्ततत्त्वे कात्यायनः ॥
(योगावस्थाभेदः । यथा, हटयोगप्रदीपिकायाम् ।४ । ६९ ।“आरम्भश्च घटश्चैव यथा परिचयोऽपि च ।निष्पत्तिः सर्व्वयोगेषु स्यादवस्थाचतुष्टयम् ॥
”एतदवस्थायां किं स्यात्तदाह तत्रैव । ४ । ७२-७३ ।“द्बितीयायां घटीकृत्य वायुर्भवति मध्यगः ।दृढासनो भवेद्योगी ज्ञानी देवसमस्तदा ॥
विष्णुग्रन्थेस्ततो भेदात् परमानन्दसूचकः ।अतिशून्ये विमर्द्दश्च भेरीशब्दस्तथा भवेत् ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“घट चेष्टायाम्”@} 2 घटादिः, षिच्च।
चेष्टा = ईहा इति क्षीरस्वामी।
‘घाटयेद् घण्टयेत् सङ्घभाषयोर्घटते मितः।’ 3 इति देवः।
4 घाटकः-टिका, 5 घटकः-टिका, जिघटिषकः-षिका, 6 जाघटकः-टिका
घटिता-त्री, घटयिता-त्री, जिघटिषिता-त्री, जाघटिता-त्री
-- घटयन्-न्ती, 7 विघटयन्, घटयिष्यन्-न्ती-ती
घटमानः, घटयमानः, जिघटिषमाणः, जाघट्यमानः
घटिष्यमाणः, घटयिष्यमाणः, जिघटिषिष्यमाणः, जाघटिष्यमाणः
घट्-घटौ-घटः
-- -- -- घटितम्-तः, घटितः, जिघटिषितः, जाघटितः-लवान्
8 घटः-घटी, 9 घटनः, घटः, जिघटिषुः, जाघटः
घटितव्यम्, घटयितव्यम्, जिघटिषितव्यम्, जाघटितव्यम्
10 घटनीयम्, घटनीयम्, जिघटिषणीयम्, जाघटनीयम्
घाट्यम्, घट्यम्, जिघटिष्यम्, जाघट्यम्
ईषद्घटः-दुर्घटः-सुघटः
-- -- घट्यमानः, घट्यमानः
जिघटिष्यमाणः, जाघट्यमानः
घाटः, घटः, जिघटिषः, जाघटः
घटितुम्, घटयितुम्, जिघटिषितुम्, जाघटितुम्
11 घटा, 12 घटना, जिघटिषा, जाघटा
घटनम्, घटनम्, जिघटिषणम्, जाघटनम्
घटित्वा, घटयित्वा, जिघटिषित्वा, जाघटित्वा
विघट्य, 13 विघटय्य, विजिघटिष्य, विजाघट्य
घाटम् २, घटित्वा २, 14 घाटम् २, घटम् २, घटयित्वा २, जिघटिषम् २, जिघटिषित्वा २, जाघटम् २
जाघटित्वा २
15 इति क्वुनि रूपञ्।]] घटिकः-घटिका।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४५४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७६३। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। ७०)
04
=>
 [[१। ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इत्यनेन, उपधाभूतस्याकारस्य वृद्धिः। एवं घञि ण्यति णमुल्यपि ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। ‘घटादयो मितः’ (गणसूत्रं भ्वादौ) इति मित्त्वे, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाया ह्रस्वः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। ‘सन्यङोः (६-१-९) इति द्वित्वे, ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इत्यभ्यासस्य दीर्घे, ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यकारस्य लोपे, अल्लोपे च रूपम्। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[४। अर्थनिर्देशस्योपलक्षणत्वेन, अर्थान्तरेऽपि मित्त्वं भवति। अतः वियोजनार्थस्यापि मित्त्वं बोध्यम्।]]
08
=>
 [[५। ‘कर्मणि घटोऽठच्’ (५-२-३५) इति निर्देशबलात्, पचाद्यच् (३-१-१३४) सर्वत्र भवतीति ज्ञायते। स्त्रियाम्, ‘जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्’ (४-१-६३) इति टाबपवादो ङीप्।]]
09
=>
 [[६। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति ताच्छीलिको युच्।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०४४९+ २५]
11
=>
 [[१। ‘घटादयः षितः’ (गणसूत्रं भ्वादौ) इति षित्त्वेन, ‘षिद्भिदादिभ्योऽङ्’ (३-३-१०४) इति क्तिनोऽपवादः स्त्रियामङ्।]]
12
=>
 [[आ। ‘गोपी घटाः प्रव्यथितास्तदानीं पृथूपतापप्रसमानचिन्ताः।’ धा। का। २।४।]]
13
=>
 [[२। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
14
=>
 [[३। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति दीर्घविकल्पः।]]
15
=>
 [[४। ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः’ [द। उ। ३।५]