| YouTube Channel

ग्रहः (grahaH)

 
Apte
English
ग्रहः [grahḥ], [ग्रह्-अच्]
Seizing, grasping, laying hold of, seizure, रुरुधुः कचग्रहैः
R.*
 19.31.
A grip, grasp, hold
विक्रम्य कौशिकं खड्गं मोक्षयित्वा ग्रहं रिपोः
Mb.
 * 3.157.11
कर्कटक- ग्रहात्
Pt.*
 1.26.
Taking, receiving, accepting
receipt.
Stealing, robbing
अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे
Ms.*
 9.277
so गोग्रहः.
Booty, spoil.
Eclipse
see ग्रहण.
A planet, (sometimes more particularly 'Rāhu'
वध्यमाने ग्रहेणाथ आदित्ये मन्युराविशत्
Mb.
 * 1.24.7.) (the planets are nine: सूर्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहा नव ॥)
नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि (रात्रिः)
R.*
 6.22
3.13
12.28
गुरुणा स्तनभारेण मुखचन्द्रेण भास्वता । शनैश्चराभ्यां पादाभ्यां रेजे ग्रहमयीव सा ॥
Bh.*
 1.17.
Mentioning
utterance, repeating (as of a name) नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः
Ms.*
 8.271
Amaru.*
 85.
A shark, crocodile.
An imp in general.
A particular class of evil demons supposed to seize upon children and produce convulsions
&c.
cf.
Mb.
 Crit. ed. 3.219.26
कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदीदृशम्
Bhāg.*
 7.4.38.
Apprehension, perception
ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः. ...... श्रोत्रं गुणग्रहः
Bhāg.*
 2.1.21-22.
An organ or instrument of apprehension
Bṛi.
Up.*
 3.2.1.
Tenacity, perseverance, persistence
नृणां स्वत्वग्रहो यतः
Bhāg.*
 7.14.11.
Purpose, design.
Favour, patronage.
The place of a planet in the fixed zodiac.
The number 'nine'.
Any state of mind which proceeds from magical influences.
A house.
A spoonful, ladleful
ग्रहान्त्सोमस्य मिमते द्वादश
Rv.*
 1.114.5.
A ladle or vessel
चमसानां ग्रहाणां च शुद्धिः प्रक्षालनेन तु
Ms.*
 5.116.
The middle of a bow.
A movable point in the heavens.
Keeping back, obstructing.
Taking away, depriving
प्राण˚
Pt.*
 1.295.
Preparation for war
ग्रहो$वग्रहनिर्बन्धग्रहणेषु रणोद्यमे । सूर्यादौ पूतनादौ च सैंहिकेये$पि तत् त्रिषु । Nm.
A guest (अतिथि)
यथा सिद्धस्य चान्नस्य ग्रहायाग्रं प्रदीयते
Mb.
 * 13.1.6.
Imprisoning, imprisonment
Mb.
 * 13.136.11.
Comp.
 -अग्रेसरः the moon
Dk.*
 8.1. -अधीन
a.
 subject to planetary influence. -अवमर्दनः an epithet of Rāhu. (-नम्) friction of the planets. -अधीशः the sun. -आधारः, -आश्रयः polar star (as the fixed centre of the planets).
आमयः epilepsy.
demoniacal possession. -आलुञ्चनम् pouncing on one's prey, tearing it to pieces
श्येनो ग्रहालुञ्चने
Mk.*
 3.2. -आवर्तः horoscope.-ईशः the sun. -एकत्वन्यायः the rule according to which the gender and number of उद्देशपद is not necessarily combined along with the action laid down in the विधेयपद. This is discussed by जैमिनि and शबर at MS. III.1.13-15 (opp. of अरुणान्याय or पश्वेकत्वन्याय).-कल्लोलः an epithet of Rāhu. -कुण्डलिका the mutual relation of planets and prophecy derived from it.-गणितम् the astronomical part of a ज्योतिःशास्त्र. -गतिः the motion of the planets. -ग्रामणी the sun. -चिन्तकः an astrologer. -दशा the aspect of a planet, the time during which it continues to exercise its influence.-देवता the deity that presides over a planet.
नायकः the sun.
an epithet of Saturn. -निग्रहौ (du. ) reward and punishment.
नेमिः the moon.
the section of the moon's course between the asterisms मूल and मृगशीर्ष.
पतिः the sun.
the moon
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव
Mb.
 * 12.118.15.
पीडनम्, पीडा oppression caused by a planet.
an eclipse
शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनम्
Bh.*
 2.91
H.*
 1.51
Pt.*
 2.19.-पुषः the sun. -भक्तिः
f.
 division of countries
&c.
 with respect to the presiding planets.
भोजनः oblation offered to the planets.
a horse. -मण्डलम्, -ली the circle of the planets. -यज्ञः, -यागः worship or sacrifice offered to the planets. -युतिः, -योगः conjunction of planets. -युद्ध opposition of planets.
राजः the sun.
the moon.
Jupiter. -लाघवम्
N.
 of an astronomical work of the 16th century. -वर्षः the planetary year. -विप्रः an astrologer. -शान्तिः
f.
 propitiation of planets by sacrifices
&c.
 -शृङ्गाटकम् triangular position of the planets with reference to one another. -सङ्गमः conjunction of planets. -स्वरः the Ist note of a musical piece.
Apte 1890
English
ग्रहः [ग्रह् अच्] 1 Seizing, grasping, laying hold of, seizure, रुरुधुः कचग्रहैः R. 19. 31.
2 A grip, grasp, hold
कर्कटकग्रहात् Pt. 1. 260.
3 Taking, receiving, accepting
receipt.
4 Stealing, robbing
अंगलीग्रंथिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे Ms. 9. 277
so गोग्रहः.
5 Booty, spoil.
6 Eclipse
see ग्रहण.
7 A planet, (the planets are nine:
सूर्यश्चंद्रो मंगलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहा नव ॥)
नक्षत्रताराग्रहसकुलापि (रात्रि) R. 6. 22, 3. 13
12. 28
गरुणा स्तनभरेण मुखचंद्रेण भास्वता । शनैश्चराभ्यां पाद भ्यां रेजे ग्रहमयीव सा ॥ Bh. 1. 17.
8 Mentioning
utterance, repeating (as of a name)
नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः Ms. 8. 271
Amaru. 83.
9 A shark, crocodile.
10 An imp in general.
11 A particular class of evil demons supposed to seize upon children and produce convulsions &c.
12 Apprehension, perception.
13 An organ or instrument of apprehension.
14 Tenacity, perseverance, persistence.
15 Purpose, design.
16 Favour, patronage.
17 The place of a planet in the fixed zodiac.
18 The number ‘nine’.
19 Any state of mind which proceeds from magical influences.
20 A house.
21 A spoonful, ladleful.
22 A ladle or vessel.
23 The middle of a bow.
24 A moveable point in the heavens.
25 Keeping back, obstructing.
26 Taking away, depriving
प्राण° Pt. 1. 295.
Comp.
अधीन a. subject to planetary influence.
अवमर्दनः an epithet of Rāhu. (
नं) friction of the planets.
अधीशः the sun.
आधारः,
आश्रयः polar star (as the fixed centre of the planets).
आमयः {1} epilepsy. {2} demoniacal possession.
आलुंचनं pouncing on one's prey, tearing it to pieces
श्येनो ग्रहालुंचने Mk. 3. 20.
ईशः the sun.
कल्लालः an epithet of Rāhu.
गतिः the motion of the planets.
चिंतकः an astrologer.
दशा the aspect of a planet, the time during which it continues to exercise its influence.
देवता the deity that presides over a planet.
नायकः {1} the sun. {2} an epithet of Saturn
निग्रहौ (du.) reward and punishment.
नेमिः the moon.
पतिः {1} the sun. {2} the moon.
पीडनं,
पीडा {1} oppression caused by a planet. {2} an eclipse
शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनं Bh. 2. 91
H. 1. 51
Pt. 2. 19.
पुषः the sun.
भक्तिः f. division of countries &c. with respect to the presiding planets.
भोजनः oblation offered to the planets.
मंडलं,
ली the circle of the planets.
यज्ञः,
यागः worship or sacrifice offered to the planets.
युतिः conjunction of planets. युद्ध opposition of planets.
राजः {1} the sun. {2} the moon. {3} Jupiter.
वर्षः the planetary year.
विप्रः an astrologer.
शातिः f., propitiation of planets by sacrifices &c.
शृंगाटकं triangular position of the planets with reference to one another.
संगमः conjunction of planets.
Apte Hindi
Hindi
ग्रहः
पुं*
 - ग्रह - अच्
"पकड़ना, ग्रहण करना, अधिकार जमाना, अभिग्रहण"
ग्रहः
पुं*
 - -
"पकड़, ग्रहण, प्रभाव"
ग्रहः
पुं*
 - -
"लेना, प्राप्त करना, स्वीकार करना, प्राप्ति"
ग्रहः
पुं*
 - -
"चुराना, लूटना"
ग्रहः
पुं*
 - -
"लूट का माल, बटमारी"
ग्रहः
पुं*
 - -
"ग्रहण लगना, "
ग्रहः
पुं*
 - -
ग्रह
ग्रहः
पुं*
 - -
"उल्लेख, उच्चारण, गुहराना"
ग्रहः
पुं*
 - -
"मगरमच्छ, घड़ियाल"
ग्रहः
पुं*
 - -
"पिशाचशिशु, भूतना"
ग्रहः
पुं*
 - -
अनिष्टकर राक्षसों का एक विशेष वर्ग जो बच्चों से चिपटकर उन्हें ऐंठन मरोड़ या कुमेड़ों से ग्रस्त कर देता हैं
ग्रहः
पुं*
 - -
"ग्रहण, प्रत्यक्षीकरण"
ग्रहः
पुं*
 - -
समझने का अंग या उपकरण
ग्रहः
पुं*
 - -
"दृढ़ग्राहिता, धैर्य, अध्यवसाय"
ग्रहः
पुं*
 - -
"प्रयोजन, आकल्पन"
ग्रहः
पुं*
 - -
"अनुग्रह, संरक्षण"
ग्रहः
पुं*
 - ग्रह्+अच्
युद्ध की तैयारी
ग्रहः
पुं*
 - ग्रह्+अच्
अतिथि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ग्रहणम्, ग्रहः, धृतिः, प्रग्रहणम्, समाहारः, प्रग्राहः, संग्रहः, ग्रसनम्
noun
ग्राहस्य क्रिया।
"ये मत्स्यानां ग्रहणं करिष्यन्ति तैः अर्थदण्डः दातव्यः।"
Synonyms:
 यत्नः, प्रयत्नः, चेष्टा, चेष्टितम्, विचेष्टितम्, चेष्टनम्, उद्यमः, उद्योगः, व्यवसायः, अध्यवसायः, अध्यवसानम्, प्रवृत्तिः, व्यापारः, आयासः, घटनम्, घटना, घटा, ग्रहः, गुरणम्, गूरणम्, गोरणम्, उपक्रमः, कर्मयोगः, प्रयोगः, व्यायामः, उत्साहः
noun
ईप्सितसिद्ध्यर्थं क्रियमाणं कार्यम्।
"उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति। दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥"
Synonyms:
 ग्रहः, खगः, खेचरः, विहगः, भ्रमन्, तारा, तारका, तारकम्, ज्योतिः, ज्योतिष्कः
noun
खगोलीयपिण्डः यः सूर्यं परितः परिभ्रमति।
"पृथ्वी सूर्यमालायाः तृतीयः ग्रहः अस्ति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: ग्रहः
Root: ग्रह
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ house
⇒ booty
⇒ spoil
⇒ grasp
⇒ seizer
⇒ effort
⇒ favour
⇒ taking
⇒ planet
⇒ seizing
⇒ holding
⇒ robbing
⇒ eclipse
⇒ seizure
⇒ spoonful
⇒ ladleful
⇒ tenacity
⇒ choosing
⇒ stealing
⇒ receiving
⇒ taking up
⇒ reception
⇒ employing
⇒ obtaining
⇒ crocodile
⇒ mentioning
⇒ perception
⇒ perceiving
⇒ recognising
⇒ imprisoning
⇒ obstructing
⇒ number nine
⇒ apprehension
⇒ imprisonment
⇒ keeping back
⇒ understanding
⇒ insisting upon
⇒ laying hold of
⇒ anything seized
⇒ perseverance in
⇒ rAhu or the dragon's head
⇒ seizure of the sun and moon
⇒ beginning of any piece of music
⇒ place of a planet in the fixed zodiac
⇒ middle of a bow or that part which is grasped when the bow is used
⇒ as much as can be taken with a ladle or spoon out of a larger vessel
⇒ any ladle or vessel employed for taking up a portion of fluid out of a larger vessel
⇒ any state which proceeds from magical influences and takes possession of the whole man
Shloka(s):
3|3|237|1 ► दलेऽपि बर्हं निर्बन्धोपरागार्कादयो ग्रहाः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|237|1 ⇢ ग्रहः (ग्रह) (पुं) ⇒ house, booty, spoil, grasp, seizer, effort, favour, taking, planet, seizing, holding, robbing, eclipse, seizure, spoonful, ladleful, tenacity, choosing, stealing, receiving, taking up, reception, employing, obtaining, crocodile, mentioning, perception, perceiving, recognising, imprisoning, obstructing, number nine, apprehension, imprisonment, keeping back, understanding, insisting upon, laying hold of, anything seized, perseverance in, rAhu or the dragon's head, seizure of the sun and moon, beginning of any piece of music, place of a planet in the fixed zodiac, middle of a bow or that part which is grasped when the bow is used, as much as can be taken with a ladle or spoon out of a larger vessel, any ladle or vessel employed for taking up a portion of fluid out of a larger vessel, any state which proceeds from magical influences and takes possession of the whole man
Related word(s):
जातिः ➡ ग्रहः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सूर्यपार्श्वस्थः
गुण-गुणी-भावः ➡ ग्रहणम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ग्रहः,
पुं,
 (गृह्णाति गतिविशेषानिति । यद्वा, गृह्णाति फलदातृत्वेन जीवानिति । ग्रह् +“विभाषा ग्रहः ।” ३ । १ । १४३ । इति पक्षेअच् ।) सूर्य्यादिनव । यथा । रविसोममङ्गल-बुधबृहस्पतिशुक्रशनिराहुकेतवः । (यदुक्तम्, --“सूर्य्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः ।शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति नव ग्रहाः ॥
”“लोकानद्रीन् स्वरान् धातून् मुनीन् द्बीपान्ग्रहानपि ।समिधः सप्त सङ्ख्याताः सप्तजिह्वा हविर्भुजः ॥
”इत्यनेन ग्रहाणां यत् सप्तत्वमुक्तं तत् वराह-मतानुसारेणेत्यवधेयम् । एतेन राहुकेत्वोर्ग्रहत्वंसर्व्वे नाद्रियन्ते इति सूचितम् ॥
) तेषामष्टधागतिर्यथा । वक्रा १ अतिवक्रा २ कुटिला ३मन्दा ४ मन्दतरा ५ समा ६ शीघ्रा ७ शीघ्र-तरा ८ । इति ज्योतिषम् ॥
तेषां ध्यानानि यथा ।तत्र सूर्य्यस्य ध्यानम् ।“क्षत्त्रियं काश्यपं रक्तं कालिङ्गं द्वादशाङ्गुलम् ।पद्महस्तद्वयं पूर्व्वाननं सप्ताश्ववाहनम् ॥
शिवाधिदैवतं सूर्य्यं वह्निप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
सोमस्य ध्यानम् ।“सामुद्रं वैश्यमात्रेयं हस्तमात्रं सिताम्बरम् ।श्वेतं द्विबाहुं वरदं दक्षिणं सगदेतरम् ॥
दशाश्वं श्वेतपद्मस्थं विचिन्त्योमाधिदैवतम् ।जलप्रत्यधिदैवञ्च सूर्य्यास्यमाह्वयेत्तथा ॥
” * ॥
मङ्गलस्य ध्यानम् ।“आवन्त्यं क्षत्त्रियं रक्तं मेषस्थं चतुरङ्गुलम् ।आरक्तमाल्यवसनं भारद्बाजं चतुर्भुजम् ॥
दक्षिणोर्द्ध्वक्रमाच्छक्तिवराभयगदाकरम् ।आदित्याभिमुखं देवं तद्वदेव समाह्वयेत् ॥
स्कन्दाधिदैवतं भौमं क्षितिप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
बुधस्य ध्यानम् ।“मागधं द्व्यङ्गुलात्रेयं वैश्यं पीतं चतुर्भुजम् ।वामोर्द्ध्वक्रमतश्चर्म्मगदावरदखड्गिनम् ॥
सूर्य्यास्यं सिंहगं सौम्यं पीतवस्त्रं तथाह्वयेत् ।नारायणाधिदैवञ्च विष्णुप्रत्यधिदैवतमे ॥
” * ॥
बृहस्पतेः ध्यानम् ।“द्बिजमाङ्गिरसं पीतं सैन्धवञ्च षडङ्गुलम् ।ध्यात्वा पीताम्बरं जीवं सरोजस्थं चतुर्भुजम् ॥
दक्षोर्द्ध्वादक्षवरदकरकादण्डमाह्वयेत् ।ब्रह्माधिदैवं सूर्य्यास्यमिन्द्रप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
शुक्रस्य ध्यानम् ।“शुक्रं भोजकटं विप्रं भार्गवञ्च नवाङ्गुलम् ।पद्मस्थमाह्वयेत् सूर्य्यमुखं श्वेतं चतुर्भुजम् ॥
सदाक्षवरकरकादण्डहस्तं सिताम्बरम् ।शक्राधिदैवतं ध्यायेत् शचीप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
शनेर्ध्यानम् ।“सौराष्ट्रं काश्यपं शूद्रं सूर्य्यास्यं चतुरङ्गुलम् ।कृष्णं कृष्णाम्बरं गृध्रगतं सौरिं चतुर्भुजम् ॥
तद्वद्बाणवरं शूलंधनुर्हस्तं समाह्वयेत् ।यमाधिदैवतं प्राजापतिप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
राहोर्ध्यानम् ।“राहुं मलयजं शूद्रं पैठीनं द्वादशाङ्गुलम् ।कृष्णं कृष्णाम्बरं सिंहासनं ध्यात्वा तथाह्वयेत् ।चतुर्ब्बाहुं खड्गवरशूलचर्म्मकरन्तथा ।कालाधिदैव सूर्य्यास्यं सर्पप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
केतूनां ध्यानम् ।“कौशद्वीपं केतुगणं जैमिनीयं षडङ्गुलम् ।धूम्रं गृध्रगतं शूद्रमाह्वयेद्विकृताननम् ॥
सूर्य्यास्यं धूम्रवसनं वरदं गदिनं तथा ।चित्रगुप्ताधिदैवञ्च ब्रह्मप्रत्यधिदैवतम् ॥
”इति ग्रहयागतत्त्वम् ॥
तेषां कामरूपे स्थानानि ध्यानमन्त्रादिश्च यथा, “पूर्व्वं सुमदनायास्तु ब्रह्मक्षेत्रस्य पश्चिमे ।महाक्षेत्रं यत्र देव आदित्यः सततं स्थितः ॥
भैरवस्य हितार्थाय यदा सर्व्वे सुराः स्थिताः ।कामरूपे महापीठे ब्रह्मेन्द्रवरुणादयः ॥
तदा तत्त्वाह्वये शैले श्रीसूर्य्योऽपि व्यवस्थितः ।त्रिस्रोता नाम तस्यास्ति नदी पूर्व्वदिशि स्थिता ॥
कापोतं करणं पश्चाद्यस्य कुण्डद्वयं स्थितम् ।कापोतकुण्डे विधिवत् स्नात्वा करणकुण्डके ॥
तत्त्वाचलं समारुह्य संपूज्य च दिवाकरम् ।सकृदेव नरो याति भास्करस्य गृहं प्रति ॥
सूर्य्यरश्मिसमुद्भूत ! कापोत ! करणामृत ! ।पुण्यतोय ! महाघोरं पापं कापोत ! मे हर ! ॥
इत्यनेन तु मन्त्रेण स्नात्वा कापोतपुष्करे ।करणं समुपस्पृश्य तत्त्वशैले रविं यजेत् ॥
त्रिविधं ब्रह्मबीजन्तु सहस्रपदमन्ततः ।रश्मयेति चतुर्थ्यन्तं देवतायाः शुचेस्ततः ॥
अङ्गबीजमिदं प्रोक्तमादित्यस्यातिकामदम् ॥
”ध्यानं यथा, --“पद्मासनः पद्मकरः पद्मगर्भसमद्युतिः ।सप्ताश्वः सप्तरज्जुश्च द्विभुजो भास्करः सदा ॥
वर्त्त्लं मण्डलं चास्य अष्टपत्रसमन्वितम् ।अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीनान्तु हृदादीनां तथा च षट् ॥
अङ्गमन्त्रेण संयुक्त उपान्त्यो वह्निसंयुतः ।सर्व्वन्यासे समुद्दिष्टो मन्त्रः सर्व्वफलप्रदः ॥
हृच्छिरस्तु शिखावर्ष्मनेत्रास्योदरपृष्ठतः ।वाह्वोः पाण्योर्ज्जङ्घयोस्तु पादयोश्चापि विन्यसेत् ॥
जघने तु समस्तानि क्रमान्मन्त्राक्षराणि तु ।क्रमश्चोत्तरतन्त्रोक्तः पूजनेऽस्य प्रकीर्त्तितः ॥
विसर्ज्जनं तथैशान्यां विद्याद्या दलशक्तयः ।निर्म्माल्यधृगुग्रचण्डो माठराद्यास्तु पार्ष्णयः ॥
बीजमुत्तरतन्त्रस्य पूर्व्वतः प्रतिपादितम् ।अनेन विधिना तत्र पूजयित्वा सुरोत्तमम् ॥
स कामानखिलान् प्राप्य इह लोके स उत्तमः ।सुखी शेषे ततो गच्छेद्भास्करस्यालयं प्रति ॥
१ ॥
”इति कालिकापुराणे ८० अध्यायः ॥
“पूर्व्वं वायुगिरेः शैलश्चन्द्रकूट इति स्मृतः ।त्रिकोणस्ताम्रसंकाशस्तदूर्द्ध्वे चन्द्रमण्डलम् ॥
द्बितीयवर्गस्याद्यन्तु विन्द्बिन्दुभ्यामलङ्कृतम् ।चन्द्रबीजमिति प्रोक्तं तेन चन्द्रं प्रपूजयेत् ॥
अद्यापि प्रतिदर्शे तु पर्व्वतं तं निशापतिः ।प्रदक्षिणीकरोत्येव दशभिश्चाश्वभिर्युतः ॥
तस्यैव पूर्व्वभागे तु सोमकुण्डाह्वयं सरः ।तत्र स्नात्वा च पीत्वा च नरः कैवल्यमश्नुते ॥
स्वर्गादवभृतश्चन्द्रः कामाख्यासेवने यदा ।तदा तद्रश्मिसङ्घातनिःसृतास्तोयराशयः ॥
तैस्तोयैर्व्वासवः कुण्डमकरोदिन्द्रचन्द्रयोः ।मध्ये पुण्यतमस्थाने स्वयं ब्रह्मशिलोपरि ॥
चन्द्ररश्मिसमुद्भूतचन्द्रकुण्ड महोदधे ।सुधास्रवण साह्वाद त्वं चन्द्र कलुषं हर ॥
इत्यनेन तु मन्त्रेण यः स्नात्वा चन्द्रपाथसि ।चन्द्रकूटं समारुह्य पूजयेद्यस्तु तं नरः ॥
अविच्छिन्ना सन्ततिस्तु सुकान्ता तस्य जायते ।परत्र चन्द्रभवनं भित्त्वा याति परं पदम् ॥
”ध्यानं यथा, --“श्वेतः श्वेताम्बरधरो दशाश्वो हेमभूषितः ।गदापाणिर्द्विबाहुश्च स्मर्त्तव्यो वरदः शशी ॥
२ ॥
पूर्व्वस्यां कर्पटाख्यात्तु शैलाच्चित्र इति स्मृतः ।यः पूर्व्वभागप्रान्तोऽभूद्दिश्याग्नेय्यां व्यवस्थितः ॥
पीठस्य ब्राह्मग्रावस्तु अर्ब्बाक् पर्व्वत उच्यते ।तस्मिन् वसन्ति सततं ग्रहा राजन् ! यथेच्छया ॥
तत्र तान् पूजयेद्यस्तु स नाप्नोत्यापदं क्वचित् ।रूपं मन्त्रञ्च सूर्य्यस्य चन्द्रस्य प्रतिपादितम् ।सप्तानामितरेषान्तु मन्त्रं रूषं शृणुष्व मे ॥
रक्ताम्बरधरः शूली शक्तिमांश्च गदाधरः ।चतुर्भुजो मेषरथो वरदो मङ्गलो मतः ॥
३ ॥
पीताम्बवधरः शूली पीतमाल्यानुलेपनः ।खड्गचर्म्मगदापाणिः सिं हस्थो वरदो बुधः ॥
४ ॥
स्वर्णगौरः पीतवासाः स्वर्णपङ्कजसंस्थितः ।मालां कमण्डलुं दण्डं वामेन वरदायकम् ॥
चतुर्भुजं सुसम्बद्धं चिन्तयेंद्देवतीर्थकम् ।सव्वैर्दवगणैर्नित्यं नम्यमानं मनोहरम् ॥
५ ॥
शुक्लवस्त्रं शुक्लवर्णं शङ्खनागोपरिस्थितम् ।चतुर्भुजं चाक्षमालां पुस्तकञ्च वराभये ॥
क्रमाद्दक्षिणवामाभ्यां धत्ते दैत्यगुरुः सदा ॥
६ ॥
इन्द्रनीलनिभः शूली वरदो गृध्रवाहनः ।पाशबाणासनधरो ध्यातव्योऽर्कसुतः सदा ॥
७ ॥
कामदेवस्य बीजन्तु मन्त्रं भौमस्य कीर्त्तितम् । मं ।दुर्गाया नेत्रबीजस्य यत्तु मध्याक्षरं शुभम् ।तन्मन्त्रं शशिपुत्त्रस्य सर्व्वकामफलप्रदम् ॥
बु ॥
भकारपञ्चमो यस्तु चतुर्थस्वरसंयुतः ।गणेशबीजं तदिदं गुरोर्म्मन्त्रं प्रकीर्त्तितम् ॥
बृ ॥
बिन्द्बिन्दुसंयुतञ्चापि पूर्व्ववर्णद्बयं पुनः ।सप्तमस्वरसंयुक्तो भकारस्वादिरन्तरम् ॥
प्रान्तवर्गाद्यक्षरन्तु बिन्द्विन्दुभ्यां समन्वितम् ।भवेंच्छुक्रस्य बीजन्तु सर्व्वकामसमृद्धिदम् ॥
शु ॥
प्रान्तवर्गाद्यक्षरन्तु चन्द्रबिन्दुसमन्वितम् ।आद्यमन्त्यस्वरोपेतं तदेवेन्द्वादिसंयुतम् ।शनैश्चरस्य मन्त्रोऽयं सर्व्वदोषविनाशनः ॥
श ॥
बिन्दुचन्द्रसमायुक्तं नामाद्यक्षर एव वा ।तेषां सर्व्वग्रहाणां वै मन्त्रसङ्घः प्रकीर्त्तितः ॥
शान्तिके पौष्टिके कृत्ये एभिर्मन्त्रैर्ग्रहानिमान् ।पूजयेत् सर्ब्बदा धीरो भूतिकामो महामतिः ॥
वरदाभयहस्तश्च खड्गचर्म्मधरस्तथा ।सिंहासनगतः कृष्णो राहुधींरैः प्रचक्ष्यते ॥
८ ॥
धूम्रवर्णो विशालाक्षः पुच्छरूपी चतुर्भुजः ।खड्गचर्म्मगदाबाणपाणिः केतुः शवासनः ॥
९ ॥
उपान्तादिद्वादशेन स्वरेण सहितः पुनः ।उपान्तपञ्चमेनेन्दुबिन्दुभ्यां सहितावुभौ ॥
मन्त्रोऽयमनुलोमेन राहोः केतोर्विलोमतः ।आद्याक्षरं बिन्दुमद्वा मन्त्रमुक्तं तथैतयोः ॥
रा । केएवं चित्रे शैलवरे पूजयित्वा नवग्रहान् ।अभीष्टान् लभते कामान्नरः शान्तिं तथोत्तमाम् ॥
”इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥
* ॥
(अथ ग्रहयुत्यधिकारो यथा, --“ताराग्रहाणामन्योन्यं स्यातां युद्धसमागमौ ।समागमः शशाङ्केन सूर्य्येणास्तमनं सह ॥
शीघ्रे मन्दाधिकेऽतीतः संयोगो भवितान्यथा ।द्बयोः प्राग्यायिनोरेवं वक्रिणोस्तु विपर्य्ययात् ॥
प्राग्यायिन्यधिकेऽतीतो वक्रिण्येष्यः समागमः ॥
ग्रहान्तरकलाः स्वस्वभुक्तिलिप्तासमाहताः ।भुक्यन्तरेण विभजेदनुलोमविलोमयोः ॥
द्बयोर्वक्रिण्यथैकस्मिन् भुक्तियोगेन भाजयेत् ॥
लब्धं लिप्तादिकं शोध्यं गते देयं भविष्यति ।विपर्य्ययाद्वक्रगत्योरेकस्मिंस्तु धनव्ययौ ॥
समलिप्तौ भवेतां तौ ग्रहौ भगणसंस्थितौ ।विवरं तद्वदुद्धृत्य दिनादि फलमिष्यते ॥
कृत्वा दिनक्षपामानं तथा विक्षेपलिप्तिकाः ।नतोन्नतं साधयित्वा स्वकाल्लग्नवशात्तयोः ॥
विषुवच्छाययाभ्यस्ताद्विक्षेपाद् द्वादशोद्धृतात् ।फलं स्वनतनाडीघ्नं स्वदिनार्द्धविभाजितम् ॥
लब्धं प्राच्यामृणं सौम्याद्विक्षेपात् पश्चिमे धनम् ।दक्षिणे पाक्कपाले स्वं पश्चिमे तु तथा क्षयः ॥
सत्रिभग्रहजक्रान्तिभागघ्नाः क्षेपलिप्तिकाः ।विकलाः स्वमृणं क्रान्तिक्षेपयोर्भिन्नतुल्ययोः ॥
नक्षत्रग्रहयोगेषु ग्रहास्तोदयसाधने ।शृङ्गोन्नतौ तु चन्द्रस्य दृक्कर्म्मादाविदं स्मृतम् ॥
तात्कालिकौ पुनः कार्य्यौ विक्षेपौ च तयोस्ततः ।दिक् तुल्ये त्वन्तरं भेदे योगः शिष्टं ग्रहान्तरम् ॥
कुजार्किज्ञामरेज्यानां त्रिंशदर्द्धार्द्धवर्द्धिताः ।विष्कम्भाश्चन्द्रकक्षायां भृगोः षष्टिरुदाहृता ॥
त्रिचतुःकर्णयुक्त्याप्तास्ते द्विघ्नास्त्रिज्यया हताः ।स्फुटाः स्वकर्णास्तिथ्याप्ता भवेयुर्मानलिप्तिकाः ॥
छायाभूमौ विपर्य्यस्ते स्वच्छायाग्रे तु दर्शयेत् ।ग्रहः स्वदर्पणान्तस्थः शङ्ङ्क्वग्रे सम्प्रदृश्यते ॥
पञ्च हस्तोच्छ्रितौ शङ्कू यथादिग्भ्रमसंस्थितौ ।ग्रहान्तरेण विक्षिप्तावधो हस्तनिखातगौ ॥
छायाकर्णौ ततो दद्याच्छायाग्राच्छङ्कुमूर्द्धगौ ।छायाकर्णाग्रसंयोगे संस्थितस्य प्रदर्शयेत् ॥
स्वशङ्कमूर्द्धगौ व्याम्नि ग्रहौ दृक्तुल्यतामितौ ।उल्लेखं तारकास्पर्शाद्भेदे भेदः प्रकीर्त्त्यते ॥
युद्धशंमुविमर्द्दाख्यमंशुयोगे परस्परम् ।अंशादूनेऽपसव्याख्यं युद्धमेकोऽत्र चेदणुः ॥
समागमोऽंशादधिके भवतश्चेद्बलान्वितौ ।अपसव्ये जितो युद्धे पिहितोऽणुरदीप्तिमान् ॥
रूक्षो विवर्णो विध्वस्तो विजितो दक्षिणाश्रितः ।उदकस्थो दीप्तिमान् स्थूलो जयी याम्येपि योबली ॥
आसन्नावप्युभौ दीप्तौ भवतश्चेत् समागमः ।स्वल्पौ द्वावपि विध्वस्तौ भवेतां कूटविग्रहौ ॥
उदक्स्थो दक्षिणस्थो वा भार्गवः प्रायशो जयी ।शशाङ्केनैवमेतेषां कुर्य्यात् संयोगसाधनम् ॥
भावाभावायलोकानां कल्पनेयं प्रदर्शिता ।स्वमार्गगाः प्रवान्त्येते दूरमन्योन्यमाश्रिताः ॥
”इति सूर्य्यसिद्धान्ते ग्रहयुत्यधिकारः ॥
अथ ग्रहाणां राश्यधिपत्वकथनं ग्रहभावप्रकाशेयथा, --“मेषवृश्चिकयोर्भौमः शुक्रो वृषतुलाभृतोः ।बुधः कन्यामिथुनयोः प्रोक्तः कर्कस्य चन्द्रमाः ॥
स्यान्मीनधन्विनोर्जीवः शनिर्मकरकुम्भयोः ।सिंहस्याधिपतिः सूर्य्यः कथितो गणकोत्तमैः ॥
”अथ ग्रहाणामुच्चनीचत्वकथनं तत्रैव यथा, --“रवेर्मेषतुले प्रोक्ते चन्द्रस्य वृषवृश्चिकौ ।भौमस्य मृगकर्कौ च कन्यामीनौ बुधस्य तु ॥
जीवस्य कर्कमकरौ मीनकन्ये सितस्य च ।तुलामेषौ च मन्दस्य उच्चनीचाबुदाहृतौ ॥
”अथ ग्रहाणामन्योन्यं मित्रशात्रवमाह तत्रैव ।“रवीन्दुभौमगुरवो ज्ञशुक्रशनिराहवः ।स्वस्मिन् मित्राणि चत्वारि परस्मिन् शत्रवःस्मृताः ॥
राहुरव्योः परं वैरं गुरुभार्गरयोरपि ।हिमांशुबुधयोर्वैरं विवस्वन्मन्दयोरपि ॥
”अथ ग्रहाणां प्रभातादिकालज्ञानमाह तत्रैव, “प्रभातमिन्दुजगुरू मध्याह्नं रविभूमिजौ ।अपराह्णं भार्गवेन्दू सन्ध्या मन्दभुजङ्गमौ ॥
”अथ ग्रहाणां दृष्टिकथनं तत्रैव यथा, --“तिर्य्यग्दृशौ बुधसितौ भौमार्कौ व्योमदर्शिनौ ।जीवेन्दू समदृष्टी च शनिराहू अधोदृशौ ॥
”अथ ग्रहाणां विचरणस्थानानि तत्रैव यथा, --“भार्गवेन्दू जलचरौ ज्ञजीवौ ग्रामचारिणौ ।राहुक्षितिजमन्दार्कान् ब्रुवतेऽरण्यचारिणः ॥
”अथ ग्रहाणां पित्तादिधातुज्ञानमाह तत्रैव, “पित्तं प्रभाकरक्ष्माजौ श्लेष्मा भार्गवशीतगू ।ज्ञगुरू समधातू च पवनौ राहुमन्दगौ ॥
”अथ ग्रहाणां रसज्ञानमाह तत्रैव ।“कुजार्कौ कटुकौ जीवो मधुरस्तुवरो बुधः ।क्षाराम्लौ चन्द्रभृगुजौ तीक्ष्णौ सर्पार्कनन्दनौ ॥
”अथ ग्रहाणां धातुमूलादिचिन्ताज्ञानमाह ।“मन्देन्दूरगभौमाः स्युर्धातुः सवितृभार्गवौ ।मूलं जीवश्च सौम्यश्च जीवं प्राहुर्महाधियः ॥
”अथ ग्रहाणां पदज्ञानमाह तत्रैव ।“द्बिपदौ भार्गवगुरू भूपुत्त्रार्कौ चतुष्पदौ ।पक्षिणौ बुधशौरी च चन्द्रराहू सरीसृपौ ॥
”अथ ग्रहाणां जातिविशेषमाह ।“विप्रौ शुकगुरू क्षत्त्रौ कुजार्कौ शूद्र इन्दुजः ।इन्दर्वैश्यः स्मृतौ म्लेच्छौ सैहिकेयशनैश्चरौ ॥
”अथ ग्रहाणां देहादीनां स्वरूपमाह ।“स्थूल इन्दुः सितः षण्डः चतुरस्रौ कुजो भृगुः ।वर्त्तुलौ सोमधिषणौ दीर्घौ शनिभुजङ्गमौ ॥
”अथ ग्रहाणां वणस्वरूपमाह तत्रैव ।“रक्तवर्णः कुजः प्रोक्तो धिषणः कनकद्युतिः ।शुकपिच्छसमः सौम्यो गौरकान्तिरथोष्णगुः ॥
मन्दारस्यार्कपुष्पस्य समद्युतिरनुष्णगुः ।कविरत्यन्तधवलः फणी कृष्णः शनिस्तथा ॥
”ग्रहाणां धातुचिन्तामाह तत्रैव ।“शुक्रे चन्द्रे भवद्राप्यं बुधे स्वर्णमुदाहृतम् ।गुरौ रत्नयुतं हेम सूर्य्ये मौक्तिकमुच्यते ॥
भोमे त्रपुः शनौ लौहं राहावश्मानि कीर्चयेत् ।घातोर्विनिश्चये ज्ञाते विशेषः स्यादुदाहृतः ॥
शुक्रे चन्द्रे जलाधारो देवतावसतिर्गुरौ ।रवौ चतुष्पदाश्मानमिष्टकानिचयो बुधे ॥
भृगौ स्थानं कुजे प्रोक्तं शनिराहू च वाह्यभूः ।अमीभिर्हि बुकस्थाने नष्टभूमिं विलोकयेत् ॥
”अथ ग्रहाणां लिङ्गज्ञानमाह तत्रैव ।“जीवमङ्गलमार्त्तण्डानुशन्ति पुरुषान् बुधाः ।सोमसोमजमन्दा हि भृगुपुत्त्रास्तु योषितः ॥
”अथ ग्रहाणां वयोज्ञानमाह तत्रैव ।“युवा कुजः शिशुः सौम्यः शशिशुक्रौ च मध्यमौ ।मन्दमार्त्तण्डदेवेज्यफणिनः स्थविरा ग्रहाः ॥
”अथ ग्रहाणां प्रकृतिस्वरूपमाह तत्रैव ।“भौममन्दार्कमोगीन्द्राः प्रकृत्या दुःखदायकाः ।ज्ञगुरुश्वेतकिरणशुक्राः सुखकराः सदा ॥
”अथ ग्रहाणां राशिभोगकालनिरूपणं यदुक्तंज्योतिषे ।“रविर्मासं निशानाथः सपाददिवसद्वयम् ।पक्षत्रयं भूमिपुत्त्रो बुधोऽष्टादशवासरान् ॥
वर्षमेकं सुराचार्य्यश्चाष्टाविंशदिनं भृगुः ।शनिः सार्द्धद्वयं वर्षं स्वर्भानुः सार्द्धवत्सरम् ॥
”ग्रहाणां स्तुत्यादिकन्तु नवग्रहशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)तेषां दशा तत्फलादि च दशाशब्दे गरुड-पुराणे ६० अध्याये च द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
अथ नवग्रहयागविधानादि यथा, --याज्ञवल्क्य उवाच ।“श्रीकामः शान्तिकामो वा वृद्ध्यायुरभिचार-वान् ।ग्रहयज्ञं समं कुर्य्यात् ग्रहाश्चैते बुधैः स्मृताः ॥
सूर्य्यः सोमो मङ्गलश्च बुधश्चैव बृहस्पतिः ।शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुः कुर्य्यात् ग्रहांस्तथा ॥
ताम्रकात् स्फटिकाद्रक्तचन्दनात् स्वर्णकादुभौ ।रजतादयसः सीसात् कांस्यात् वर्णान् निबोधत ॥
रक्तः शुक्लस्तथा रक्तः पीतः पीतः सितोऽसितः ।कृष्णः कृष्णः क्रमाद्वर्णा द्रव्याणि मुनयस्ततः ॥
स्थापयेद्ग्रहवर्णानि होमार्थं प्रलिखेत् पटे ।सवर्णानि प्रदेयानि वासांसि कुसुमानि च ॥
गन्धाश्च वलयश्चैव धूपो देयश्च गुग्गुलुः ।कर्त्तव्यास्तत्र मन्त्रैश्च चरवः प्रतिदैवतम् ॥
आकृष्णेन इमं देवा अग्निर्मूर्द्ध्वा दिवः ककुत् ।उद्वुध्यस्वेति जुहुयादृग्भिरेव यथाक्रमम् ॥
बृहस्पतेऽतियदर्य्यति सर्व्वेऽन्नात् परिस्रुतः ।शन्नो देवीस्ततः काण्डात् केतुं कृन्वन्निति क्रमात् ॥
अर्कः पलाशः स्वदिरश्चापामार्गोऽथ पिप्पलः ।औडम्बरः शमी दूर्व्वा कुशश्च समिधः क्रमात् ॥
होतव्या मधुसर्पिर्भ्यां दध्ना चैव समन्विताः ।गुडौदनं पायसञ्च हविष्यं क्षीरयष्टिकम् ॥
दध्योदनं हविः पूपान्मांसं चित्रान्नमेव च ।दद्याद्ग्रहक्रमादेतान् ग्रहेभ्यो भोजनं ततः ॥
घेनुः शङ्खस्तथानड्वान् हेम वासो हयस्तथा ।कृष्णा गौरायसश्छाग एता वै दक्षिणाः क्रमात् ॥
ग्रहाः पूज्याः सदा यस्माद्राज्यादि प्राप्यतेफलम् ॥
”इति गारुडे १०१ अध्यायः ॥
अथ वेदभेदे ग्रहादोनां मन्त्रभेदाः क्रमशः प्रदर्श्यन्ते ।ऋग्वेदिनाम् यजुर्व्वेदिनाम् सामवेदिनाम् अथर्व्ववेदिनाम्सूर्य्यस्य आकृष्णेण रजसा । १ । ३५ । २ आ कृष्णेण रजसा । वाः ३३ । ४३ उदु त्यं जातवेदसम् १ । १ । १ । ३ । ११**) बण्महांअसि १ । ३ । २ । ४ । ४ विषासहिं सहमानम् १७ । १ । १सोमस्य आप्यायस्व समेतु ते १ । ९१ । १६ इमं देवा असपत्नम् । वाः ९ । ४० सन्ते पयांसि । वाः १२ । ११३†) सोमं राजानम् १ । १ । २ । ५ । १ शक्रधूमं नक्षत्राणि ६ । १२८ । १मङ्गलस्य अग्निर्मूर्द्धा दिवः ८ । ४४ । १६ अग्निर्मूर्द्धा दिवः । वाः १५ । २० अग्निर्मूर्द्धा दिवः १ । १ । १ । ३ । ७ त्वया मन्यो सरथम् ४ । ३२ । १बुधस्य अग्ने विवस्वत् १ । ४४ । १ उद्बुध्यस्वाग्ने । वाः १५ । ५४ अग्ने विवस्वत् १ । १ । १ । ४ । ६ यद्राजानो विभजन्तः ३ । २९ । १बृहस्पतेः बृहस्पते परि दीया १० । १०३ । ४ बृहस्पते अतियदर्य्यः । वाः २६ । ३ बृहस्पते परि दीया २ । ९ । ३ । २ । १‡)बृहद्वयो हि । १ । १ । २ । ४ । ८ बृहस्पतिर्नः परिपातु ७ । ५१ । १शुक्रस्य शुक्रं ते अन्यत् ६ । ५८ । १ अन्नात् परिस्रुतः । वाः १९ । ७५ शुक्रं ते अन्यत् १ । १ । २ । ३ । ३ हिरण्यवर्णाः शुचयः १ । ३३ । १शनैश्चरस्य शन्नोदेवीरभीष्टये १० । ९ । ४ शन्नो देवीरभीष्टये । वाः ३६ । १२ शन्नो देवीरभीष्टये १ । १ । १ । ३ । १३ सहस्रबाहुः पुरुषः १९ । ६ । १राहोः कया नश्चित्रः ४ । ३१ । १ काण्डात् काण्डात् । वाः १३ । २० कया नश्चित्रः १ । २ । २ । ३ । ५ दिव्यं चित्रमृतुघाःकेतोः केतुं कृण्वन्नकेतवे १ । ६ । ३ केतुं कृण्वन्नकेतवे । वाः २९ । ३७ केतुं कृण्वन्नकेतवे २ । ६ । ३ । १२ । ३ यस्ते पृथुः स्तनयित्नुः ७ । ११ । १सूर्य्यादिदेवेश्वरस्य आ वो राजानम् ४ । ३ । १ त्र्यम्बकं यजामहे । वाः ३ । ६० आ वो राजानम् १ । १ । २ । २ । ७ मानो विदन् विव्याधिनः १ । १९ । १सोमाधिदेवो-मायाः गौरीर्म्मिमाय १ । १६४ । ४१ श्रीश्चते लक्ष्मीश्च । वाः ३१ । २२ आपो हि ष्ठा २ । ९ । २ । १० । १ आपो हि ष्ठा १ । ५ । १कुजाधिदेव-स्कन्दस्य कुमारं माता ५ । २ । १ यदक्रन्दः प्रथमम् । वाः २९ । २२ स्योना पृथिवि । वाः ३५ । २१ अग्निरिव मन्यो त्विषितः ४ । ३१ । २बुधाधिदेवहरेः इदं विष्णुर्विचक्रमे १ । २२ । १७ विष्णोरराटमसि । वाः ५ । २१ इदं विष्णुर्विचक्रमे १ । ३ । १ । ३ । ९ प्र तद्विष्णुः स्तवते ७ । २६ । २जीवाधिदेव-ब्रह्मणः त्वमित् सप्रथाः ८ । ६० । ५ आ ब्रह्मन् ब्राह्मणः । वाः २२ । २२ त्वमित् सप्रथाः १ । १ । १ । ४ । ८ ब्रह्म जज्ञानम् ४ । १ । १शुक्राधिदेवेन्द्रस्य इन्द्रं वो विश्वतः १ । ७ । १० सजोषा इन्द्रः । वाः ७ । ३७ इन्द्रमित् देवतातये १ । ३ । २ । १ । ७ इन्द्रेमं प्रतरम् ६ । ५ । २शन्यधिदेवयमस्य यमाय सोमं सुनुत १० । १४ । १३ यमाय त्वाङ्गिरस्वते । वाः ३८ । ९ आयं गौः पृश्निः २ । ६ । १ । ११ । १ यः प्रथमं प्रवतमाससाद ६ । २८ । ३राह्वधिदेव-कालस्य ब्रह्म जज्ञानम् । वाः । १३ । ३ कार्षिरसि समुद्रस्य । वाः ६ । २८ ब्रह्म जज्ञानम् । १ । ४ । १ । ३ । ९ रोहितः कालः १३ । २ । ३९केत्वधिदेव-चित्रगुप्तस्य उषो वाजं हि १ । ४८ । ११ चित्रावसो स्वस्ति । वाः ३ । १८ चित्र इच्छिशोः १ । १ । २ । २ । २ । आज्ञातं यदनाज्ञातम्सूर्य्यप्रत्यधि-देवाग्नेः अग्निं दूतं वृणीमहे १ । १२ । १ अग्निं दूतं पुरोदधे । वाः २२ । १७ अग्निं दूतं वृणीमहे १ । १ । १ । १ । ३ समास्त्वाग्ने ऋतवः २ । ६ । १सोमप्रत्यधि-देवजलस्य अप्सु मे सोमः १ । २३ । २० आपो हि ष्ठा । वाः ११ । ५० उदुत्तमं वरुण पाशम् । वाः १२ । १२ शन्नो देवीरभीष्टये । वाः ३६ । १२कुजप्रत्यधि-देवक्षितेः स्योना पृथिवि १ । २२ । १५ स्योना पृथिवि । वाः ३५ । २१ पृथिव्यन्तरीक्षम् । तैः आः ७ । ७ । ३ भूमे मातर्निधेहि १२ । १ । ६३बुधप्रत्यधि-देवविष्णोः सहस्रशीर्षा पुरुषः १० । ९० । १ इदं विष्णुर्विचक्रमे । वाः ५ । १५ सहस्रशीर्षा पुरुषः । वाः ३१ । १ इदं विष्णुंर्विचक्रमे ७ । २६ । ४जीवप्रत्यधि-देवेन्द्रस्य इन्द्रायेदो मरुत्वते ९ । ६४ । २२ इन्द्र आसां नेता । वाः १७ । ४० इन्द्रायेन्दो १ । ५ । २ । ४ । ६ इन्द्र जुषस्व प्र वहा २ । ५ । १शुक्रप्रत्यधि-देवशच्याः उत्तापर्णे सुभगे १० । १४५ । २ अदित्यै रास्नासि । वाः १ । ३० एकाष्टका तपसे । अः ३ । १० । १२ प्रेतं पादौ १ । २७ । ४शनिप्रत्यधि-देवप्रजापतेः प्रजापते न त्वद् १० । १२१ । १० प्रजापते न त्वद् । वाः १० । २० प्रजापते न त्वद् । वाः १० । २० नक्तं जातास्योषधे १ । २३ । १राहुप्रत्यधि-देवसर्पाणाम् आयं गौः पृश्निः १० । १८९ । १ नमोऽस्तु सर्पेभ्यः । वाः १३ । ६ तवेन्द्रिद्रावमम् १ । ३ । २ । ३ । ८ शेरभक शेरभ २ । २४ । १केतुप्रत्यधि-देवब्रह्मणः ब्रह्म जज्ञानम् । वाः १३ । ३ ब्रह्म जज्ञानम् । वाः १३ । ३ एष ब्रह्मा य ऋत्विजः १ । ५ । २ । १ । २ ये दिशामन्तर्देशेभ्यः ४ । ४० । ८पाटान्तराणि प्रदर्श्यन्ते, --(गृह्यते अनुगृह्यते अभ्युपपद्यते इति । ग्रह +“ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इतिअप् ।) अनुग्रहः । निर्ब्बन्धः । (यथा, आर्य्या-सप्तशत्याम् । ४४५ ।“महति स्नेहे निहितः कुसुमं बहु दत्तमर्च्चितोबहुशः ।वक्रस्तदपि शनैश्चर इव सखि ! दुष्टग्रहोदयितः ॥
”“दुष्टो ग्रह आग्रहो यस्य पक्षे दुष्टश्चासौ ग्रह-श्चेति विग्रहः ।” इति तट्टीका ॥
) ग्रहणम् ।(यथा, भागवते । ३ । १५ । ३५ ।“सद्योहरेरनुचरावुरु विभ्यतुस्तत्-पादग्रहावपततामतिकातरेण ॥
”)रणोद्यमः । पूतनादयः । ते तु बालग्रहाः ।(एतेषां नामानि विवरणञ्च बालग्रहशब्दे द्रष्ट-व्याणि ॥
* ॥
) सैंहिकेयः । (यथा, रघुः । १२ । २८ ।“सन्ध्याभ्रकपिशस्तस्य विराधो नाम राक्षसः ।अतिष्ठम्मार्गमावृत्य रामस्येन्दोरिव ग्रहः ॥
”)उपरागः । स तु चन्द्रसूर्य्ययोर्ग्रहणम् । इतिमेदिनी । हे । ३ ॥
(यदुक्तं तिथितत्त्वे ।“भत्रिपादान्तरे राहोः केतोर्व्वा संस्थितो रविः ।चतुष्पादान्तरे चन्द्रस्तदा सम्भाव्यते ग्रहः ॥
”ग्रहाणां नवसंख्यात्वेन ग्रहशब्देनापि नवमसंख्याउच्यते । यथा, देवीभागवते । १ । ३ । ३ ।“चतुर्द्दशसहस्रञ्च मात्स्यमाद्यं प्रकीर्त्तितम् ।तथा ग्रहसहस्रन्तु मार्कण्डेयं महाद्भुतम् ॥
”महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ३७ ।“चन्द्रः सूर्य्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्व्वरः ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ग्रह उपादाने”@} 2 ग्रह्यादिः।
उपादानम् = स्वीकारः।
‘ण्यन्तस्य ग्रहणे गृहेर्गृहयते, तत्रानदन्ताद् गृहेः भूवादेः शपि गर्हते, श्नि तु पदे गृह्णात्यगृह्णीत च।
3 गर्हेर्वा णिचि निन्दनार्थविषये गर्हेत् तथा, गर्हयेद् भूवादेः शपि कुत्सनार्थविषये गर्हेर्भवेद् गर्हते।।’ 4 इति देवः।
ग्राहकः-हिका, ग्राहकः-हिका, 5 जिघृक्षकः-क्षिका, 6 जरीगृहकः-हिका
7 ग्रहीता-त्री, ग्राहयिता-त्री, जिघृक्षिता-त्री, 8 जरीगृहिता-त्री
9 गृह्णन्-ती, विगृह्णन्, ग्राहयन्-न्ती, जिघृक्षन्-न्ती
-- ग्रहीष्यन्-न्ती-ती, ग्राहयिष्यन्-न्ती-ती, जिघृक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- गृह्णानः, ग्राहयमाणः, जिघृक्षमाणः, जरीगृह्यमाणः
ग्रहीष्यमाणः, ग्राहयिष्यमाणः, जिघृक्षिष्यमाणः, जरीगृहिष्यमाणः
10 विघृट्-विघृड्-विगृहौ-विगृहः
-- -- 11 गृहीतम्-तः, 12 पाणिगृहीती-पाणिगृहीता, ग्राहितः, जिघृक्षितः, जरीगृहितः-तवान्
13 14 ग्राही, 15 गुणग्राही, 16 ग्राहः- 17 ग्रहः, 18 गृहम्-गृहाः, 19 शक्तिग्रहः, लाङ्गलग्रहः, अङ्कुशग्रहः, यष्टिग्रहः, तोमरग्रहः, घटग्रहः, घटी ग्रहः घनुर्ग्रहः, 20 सूत्रग्रहः, 21 फलेग्रहिः 22, ग्राहः, 23 जिघृक्षुः, 24 विजिग्राहयिषुः, जरीगृहः
ग्रहीतव्यम्, ग्राहयितव्यम्, जिघृक्षितव्यम्, जरीगृहितव्यम्
ग्रहणीयम्, ग्राहणीयम्, जिघृक्षणीयम्, जरीगृहणीयम्
ग्राह्यम्, 25 प्रतिगृह्यम्-अपिगृह्यम्, 26 प्रगृह्यम् 27 28, गृह्यकाः 29 30, अगृह्या, ग्रामगृह्या नगरगृह्या, 31, ग्रामग्राह्यः, वासुदेवगृह्या, अर्जुनगृह्या-देवगृह्या, 32, ग्राह्यम्, जिघृक्ष्यम्, जरीगृह्यम्
ईषद्-ग्रहः-दुर्ग्रहः-सुग्रहः
-- -- गृह्यमाणः, ग्राह्यमाणः, जिघृक्ष्यमाणः, जरीगृह्यमाणः
33 ग्रहः, 34 उद्ग्राहः 35, 36 सङ्ग्राहः 37, सङ्ग्रहः, 38 अवग्राहः-निग्राहः, अवग्रहः 39, निग्रहः 40, 41 प्रग्राहः, 42 परिग्राहः, परिग्रहः 43, 44 अवग्राहः-अवग्रहः, 45 46 तुलाप्रग्राहः- 47 तुलाप्रग्रहः, 48 49 प्रग्राहः-प्रग्रहो वा, 50 51 ग्लहः, 52 ग्राहः, जिघृक्षः, जरीगृहः
53 ग्रहीतुम्, ग्राहयितुम्, जिघृक्षितुम्, जरीगृहितुम्
54 निगृहीतिः, ग्राहणा, जिघृक्षा, जरीगृहा
ग्रहणम्, ग्राहणम्, जिघृक्षणम्, जरीगृहणम्
55 गृहीत्वा, ग्राहयित्वा, जिघृक्षित्वा, जरीगृहित्वा
विगृह्य, विग्राह्य, विजिघृक्ष्य, विजरीगृह्य
56 जीवग्राहं, 57 58, 59 नामग्राहं, 60 61
62 हस्तग्राहं, 63, 64 यष्टिग्राहं 65, 66 केशग्राहं युध्यन्ति
ग्राहम् २, गृहीत्वा २, ग्राहम् २, जिघृक्षम् २, जरीगृहम् २
ग्राहयित्वा २, जिघृक्षित्वा २, जरीग्र्हित्वा २। 67
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४४१)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१५३३। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [पृष्ठम्०४३६+ २५]
04
=>
 (श्लो। १९४)
05
=>
 [[१। ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वे, अभ्यासकार्ये, ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ (७-२-१२) इतीण्णिषेधः। ‘रुदविदमुषग्रहिस्वपिप्रच्छः संश्च’ (१-२-८) इति कित्त्वे ‘ग्रहि- ज्या--’ (६-१-१६) इति सम्प्रसारणे, उत्तरखण्डे हकारस्य ढत्वे, भष्भावे च कृते, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति कत्वे षत्वे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया बोध्या।]]
06
=>
 [[२। यङ्निमित्तके सम्प्रसारणे द्वित्वे, अभ्यासस्य ‘रीगृत्वत इति वक्तव्यम्’ (वा। ७-४-९०) इति रीगागमे यलोपाल्लोपयोः रूपम्। एवं यङन्ते सर्वत्रापि ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[३। ‘ग्रहोऽलिटि दीर्घः’ (७-२-३७) इतीटो दीर्घः। एवं इडागमे सर्वत्र दीर्घो बोध्यः।]]
08
=>
 [[४। ‘ग्रहोऽलिटि दीर्घः’ (७-२-३७) इति दीर्घः नात्र प्रवर्तते। अल्लोपस्य स्थानिवद्भा- वात्। एवं सर्वत्र यङन्तस्थले बोध्यम्।]]
09
=>
 [[५। ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्नाप्रत्यये, ‘सार्वधातुकमपित्’ (१-२-४) इत्यनेन श्नाप्रत्ययस्य ङिद्वद्भावात् ‘ग्रहिज्यावयि--’ (६-१-१६) इत्यादिना सम्प्र- सारणे, ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे, ‘ऋवर्णान्नस्य--’ (वा। ८-४-१) इति णत्वे च रूपम्। एवं शानजन्तेऽपि ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[६। क्विपि, ‘ग्रहिज्या--’ (६-१-१६) इत्यादिना सम्प्रसारणे पूर्वरूपे च, हस्य ढत्वे भष्भावे, चर्त्वविकल्पे च रूपम्।]]
11
=>
 [[७। सम्प्रसारणे पूर्वरूपे, इटो दीर्घे चं रूपम्।]]
12
=>
 [[८। ‘पाणिगृहीती भार्यायाम्’ (वा। ४-१-५२) इति ङीषन्तो निपात्यते। भार्याया अन्यत्र पाणिगृहीता।]]
13
=>
 [पृष्ठम्०४३७+ ३४]
14
=>
 [[१। ‘नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः’ (३-१-१३४) इत्यनेन ग्रह्यादित्वात् णिनिः।]]
15
=>
 [[२। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः।]]
16
=>
 [[३। ‘विभाषा ग्रहः’ (३-१-१४३) इति कर्तरि णो वा। पक्षे पचाद्यच् (३-१-१३४)। अत्र व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् जलचरे जन्तौ ग्राहः इत्येव। ज्योतिषि बाच्ये ग्रहः इति बोध्यम्। ‘देवत्रातो गलो ग्राह इतियोगे च सद्विधिः। मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः।।’ (भाष्यम्-७-४-४१) इति व्यवस्थितविभाषा।]]
17
=>
 [[आ। ‘समाविष्टं ग्रहेणेव ग्राहेणेवोत्तमार्णवे। दृष्ट्वा गृहान् स्मरस्येव वनान्तान्मम मानसम्।।’ भ। का। ६-८३।]]
18
=>
 [[४। ‘गेहे कः’ (३-१-१४४) इति कर्तरि कः। कित्त्वात् सम्प्रसारणम्। गृहाः = गृहिणी। तात्स्थ्यात् ताच्छब्द्यम्।’ गृहाः पुंसि च भूम्न्येव--’ इत्यमरः।]]
19
=>
 [[५। ‘शक्तिलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरघटधटीधनुःषु ग्रहेरुपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-९) इति कर्मण्युपपदेऽच् प्रत्ययः। कर्मण्यणोऽपवादः।]]
20
=>
 [[६। ‘सूत्रे च धार्येऽर्थे’ (वा। ३-२-९) इति अच्। कर्मण्यणोऽपवादः।]]
21
=>
 [[७। ‘फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च’ (३-२-२६) इति इन्प्रत्ययान्तो निपात्यते। उपपदस्य एदन्तत्वं निपातनाद्भवति। फलानि गृह्णातीति फलेग्रहिः ‘रजोग्रहिः मलग्राहिरिति केचित्।’ इति प्रक्रियाकौमुदी।]]
22
=>
 [[B। ‘आत्मम्भरिस्त्वं पिशितैर्नराणां फलेग्रहीन् हंसि वनस्पतीनाम्। शौवस्तिकत्वं विभवा न येषां व्रजन्ति तेषां दयसे न कस्मात्।।’ भ। का। २-३३।]]
23
=>
 [[C। ‘विदित्वा शक्तिमात्मीयां रावणं विजिघृक्षवः। उक्तं पिपृच्छिषूणां वो मा स्म भूत सुषुप्सवः।।’ भ। का। ७-९८।]]
24
=>
 [[ड्। ‘खरदूषणयोर्भ्रात्रोः पर्यदेविष्ट सा पुरः। विजिग्राहयिषू रामं दण्डकारण्यवासिनोः।।’ भ। का। ४-३४।]]
25
=>
 [[८। ‘प्रत्यपिभ्यां ग्रहेः’ (३-१-११८) इति क्यपू। ‘छन्दसीति वक्तव्यम्’ (वा। ३-१-११८) इति वचनात् छन्दसि विषये प्रतिगृह्यम्-अपिगृह्यम् इति रूपे ज्ञेये। ‘भाषायां वा’ इति केचित् -- इति प्रक्रियाकौमुदी।]]
26
=>
 [[९। ‘पदास्वैरिबाह्यापक्ष्येषु च’ (३-१-११९) इति क्यपू। ‘बाह्या’ इति स्त्रीलिङ्ग- निर्देशात् लिङ्गान्तरे मा भूदिति, तेन ‘ग्रामग्राह्यश्चण्डालः’ इत्यत्र ण्यदेव भवतीति मा। धा। वृत्तिः।]]
27
=>
 [[E। ‘प्रगृह्यपदवत् साध्वीं स्पष्टरूपामविक्रियाम्। अगृह्यां वीतकामत्वात् देवगृह्यामनिन्दिताम्।।’ भ। का। ६-६१।]]
28
=>
 [पदम्]
29
=>
 [पृष्ठम्०४३८+ ३०]
30
=>
 (परतन्त्राः शुकाः)
31
=>
 [ग्रामात् नगराद्वा बाह्या सेना]
32
=>
 [तत्पक्षाश्रिता]
33
=>
 [[१। ‘ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च’ (३-३-५८) इत्यप्। घञ्पवादः।]]
34
=>
 [[२। ‘उदि ग्रहः’ (३-३-३५) इति घञ्। अबपवादः।]]
35
=>
 [मल्लस्य]
36
=>
 [[३। ‘समि मुष्टौ’ (३-३-३६) इति घञ्। अबपवादः। अन्यत्र ‘द्रव्यस्य सङ्ग्रहः’ इत्येव।]]
37
=>
 [द्रव्यस्य]
38
=>
 [[४। ‘आक्रोशेऽवन्योर्ग्रहः’ (३-३-४५) इति घञ्। आक्रोशादन्यत्र, ‘अवग्रहः पदस्य, निग्रहः चोरस्य’ इत्यत्र अबेव।]]
39
=>
 [पदस्य]
40
=>
 [चोरस्य]
41
=>
 [[५। ‘प्रे लिप्सायाम्’ (३-३-४६) इति घञ्। ‘पात्रप्रग्राहेण चरति भिक्षुः’ इत्यत्र लिप्सा गम्यते।]]
42
=>
 [[६। ‘परौ यज्ञे’ (३-३-४७) इति घञ्। ‘उत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति’ इति श्रुतिः। यज्ञविषयादन्यत्र परिग्रहः इत्येव। ‘पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः।’ इति अमरः।]]
43
=>
 [धान्यस्य]
44
=>
 [[७। ‘अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे’ (३-३-५१) इति वा घञ्। पक्षेऽप्।]]
45
=>
 [[आ। ‘रावणावग्रहक्लान्तम् इति वागमृतेन सः। अभिवृष्य मरुत्सस्यं कृष्णमेघस्तिरोदधे।।’ रघुवंशे १०-४८।]]
46
=>
 [[८। ‘प्रे वणिजाम्’ (३-३-५२) इति वा घञ्। तुलाप्रग्राहेण चरति वणिक्।]]
47
=>
 [[B। ‘वणिक् प्रग्राहवान् यद्वत् काले चरति सिद्धये। देशापेक्षास्तथा यूयं यातादायाङ्गुलीयकम्।।’ भ। का। ७-४९।]]
48
=>
 [अश्वस्य]
49
=>
 [[९। ‘रश्मौ च’ (३-३-५३) इति वा घञ्। ‘प्रग्राहः = खलीसूत्रम्।’ इति प्रक्रियाकौमुदीव्याख्यायाम्।]]
50
=>
 [अक्षः]
51
=>
 [[१०। ‘अक्षेषु ग्लहः’ (३-३-७०) इत्यनेन ग्रहेः अप्प्रत्ययसन्नियोगेन रेफस्य लत्वं निपात्यते। यत् पणरूपेण ग्राह्यं तत् ग्लहः इति बोध्यम्।]]
52
=>
 [[C। ‘मुग्धत्वादविदितकैतवप्रयोगा गच्छन्त्यः सपदि पराजयं तरुण्यः। ताः कान्तैः सह करपुष्करेरिताम्बु व्यात्युक्षीमभिसरणग्लहामदीव्यन्।।’ शिशुपालवधे ८-३२।]]
53
=>
 [पृष्ठम्०४३९+ २२]
54
=>
 [[१। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ७-२-९) इति वचनात् इण्णिषेधो न। दीर्घः, सम्प्रसारणम्।]]
55
=>
 [[२। ‘रुदविदमुषग्रहिस्वपिप्रच्छः संश्च’ (१-२-८) इति कित्त्वम्। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इत्यस्यापवादः। सम्प्रसारणादिकं ज्ञेयम्।]]
56
=>
 [[३। ‘समूलाकृतजीवेषु हङ्कृञ्ग्रहः’ (३-४-३६) इति णमुल्। ‘कषादिषु यथा- विधि--’ (३-४-४६) इत्यनुप्रयोगः। जीवन्तं गृह्णातीत्यर्थः।]]
57
=>
 [[आ। ‘भिन्नानस्त्रैर्मोहभाजोऽभिजातान् हन्तुं लोलं वारयन्तः स्ववर्गम्। जीवग्राहं ग्राहयामासुरन्ये योग्येनार्थः कस्य न स्याज्जनेन।।’ शिशुपालवधै १८-६६।]]
58
=>
 [गृह्णाति]
59
=>
 [[४। ‘नाम्न्यादिशिग्रहोः’ (३-४-५८) इति द्वितीयान्ते उपपदे णमुल्।]]
60
=>
 [[B। ‘सम्प्राप्य राक्षससभं चक्रन्द क्रोधविह्वला। नामग्राहमरोदीत् सा भ्रातरौ रावणान्तिके।।’ भ। का। ५-५।]]
61
=>
 [आह्वयति]
62
=>
 [[५। ‘हस्ते वर्तिग्रहोः’ (३-४-३९) इति करणे उपपदे णमुल्। हस्तेन गृह्णातीत्यर्थः। हस्तशब्दः अर्थग्रहणार्थः। तेन करग्राहं गृह्णातीत्यपि उदाहार्यम्। कषादित्वात् (३-४-४६) पूर्ववत् यथाविध्यनुप्रयोगः।]]
63
=>
 [गृह्णाति]
64
=>
 [[६। ‘द्वितीयायां च’ (३-४-५३) इति परीप्सायां गम्यमानायां णमुल्। एवं नाम त्वरन्ते, यदायुधग्रहणमपि नाद्रियन्ते, यष्ट्यादिकं यत्किञ्चिदासन्नं तद्गृहीत्वा युष्यन्तीत्यर्थः।]]
65
=>
 [युध्यन्ति]
66
=>
 [[७। ‘समासत्तौ’ (३-४-५०) इति सप्तम्यां तृतीयायां चोपपदे समासत्तौ गम्यमानायां णमुल्।]]
67
=>
 [पृष्ठम्०४४०+ २५]