ग्रन्थि (granthi)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 ग्रन्थि m.
  (-न्थिः)
	 1. The joint or knot of a reed or cane,  &c.
	 2. A tie, 
the knot of a cord,  &c.
	 3. A joint or articulation of the body,  4.
A plant,  commonly Ganthiala: see ग्रन्थिपर्ण.
	 5. Crookedness,  dis-
tortion. 
	 6. A complaint,  knotting of the vessels as in varicocele, 
&c.
 E.
  ग्रन्थ to connect,  &c. Unadi affix इन्.

Capeller Eng

English

 ग्रन्थि॑ m.
  knot,  tie,  joint (also of the body)
 N.
  of
sev.
  plants. 

Yates

English

 ग्रन्थि (न्थिः) 1.
m.
  The joint or knot of
a reed or cane
 a tie or knot
crookedness
 rheumatism. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	 knot
ग्रन्थि  	-	 granthi 	-	 m.
  	-	 node  [ computer ]
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  knot of a cord
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  bale
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  tie
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  difficulty
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  knot tied closely and therefore difficult to be undone
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  bell
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  doubt
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  knot tied in the end of a garment for keeping money
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  bunch or protuberance of any kind
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  joint of a reed or cane
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  point of a moustache
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  complaint
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  joint of the body
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  tumor
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  swelling and hardening of the vessels
ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	  crookedness

ग्रन्थि  	-	 granthi 	-	 m.
  	-	 node  [ computer ]
सन्धि  	-	 sandhi 	-	 m.
  	-	 node  [ computer ]
आहिक 	-	  Ahika 	-	 m.
  	-	  descending node
ऊर्ध्वकच 	-	  Urdhvakaca 	-	 m.
  	-	  descending node
केतुग्रह 	-	  ketugraha 	-	 m.
  	-	  descending node
पर्व 	-	  parva 	-	 n.
  	-	 node (of bamboo tree)
खेट 	-	  kheTa 	-	 m.
  	-	  ascending node or rAhu
पात 	-	  pAta 	-	 m.
  	-	 node in a planet's orbit
प्रतिग्रह 	-	  pratigraha 	-	 m.
  	-	  sun near the moon's node
अगु 	-	  agu 	-	 m.
  	-	  name of the ascending node
धूमकेतु 	-	  dhUmaketu 	-	 m.
  	-	  personified descending node
शिखावत् 	-	  zikhAvat 	-	 m.
  	-	  comet or the descending node
पर्वेश 	-	  parveza 	-	 m.
  	-	  regent of an astronomical node
आर्द्रालुब्धक 	-	  ArdrAlubdhaka 	-	 m.
  	-	  dragon's tail or descending node
केतु 	-	  ketu 	-	 m.
  	-	  dragon's tail or descending node
क्रान्तिपातगति 	-	  krAntipAtagati 	-	 f.
  	-	  motion of the nodes of the ecliptic
भयानक 	-	  bhayAnaka 	-	 m.
  	-	  rAhu or the ascending node personified
मरुवक 	-	  maruvaka 	-	 m.
  	-	  rAhu or the ascending node personified
गण्डान्त 	-	  gaNDAnta 	-	 n.
  	-	  first fourth of an asterism preceded by a node of asterisms
पर्वन् 	-	  parvan 	-	 n.
  	-	  day of the moon's passing the node at its opposition or conjunction
पर्वकाल 	-	  parvakAla 	-	 m.
  	-	  time at which the moon at its conjunction or opposition passes through the node

ग्रन्थि 	-	 granthi 	-	 m.
  	-	 knot
कन्दी 	-	  kandI 	-	 f.
  	-	 knot
ग्रन्थ 	-	  grantha 	-	 m.
  	-	 knot
ध्रुव 	-	  dhruva 	-	 m.
  	-	 knot
पर्वण 	-	  parvaNa 	-	 m.
  	-	 knot
कन्द 	-	  kanda 	-	 m.
 n.
  	-	 knot
पर्वन् 	-	  parvan 	-	 n.
  	-	 knot
नद्ध 	-	  naddha 	-	 n.
  	-	 knot
आग्रन्थन 	-	  Agranthana 	-	 n.
  	-	 knot
ग्रन्थिल 	-	  granthila 	-	 adj.
  	-	 knotty
ग्रथित 	-	  grathita 	-	 adj.
  	-	 knotty
परुष 	-	  paruSa 	-	 adj.
  	-	 knotty
पर्वत 	-	  parvata 	-	 adj.
  	-	 knotty
ग्रन्थिमत् 	-	  granthimat 	-	 m.
  	-	 knotty
ग्रन्थिल 	-	  granthila 	-	 adj.
  	-	 knotted
निर्ग्रन्थि 	-	  nirgranthi 	-	 adj.
  	-	 knotless
ओपश 	-	  opaza 	-	 m.
  	-	  top-knot
मौलि 	-	  mauli 	-	 m.
  	-	  top-knot
पञ्चपर्वन् 	-	  paJcaparvan 	-	 adj.
  	-	  5-knotted
पादग्रन्थि 	-	  pAdagranthi 	-	 m.
  	-	  foot-knot

Wilson

English

 ग्रन्थि
m.
  (-न्थिः)
1 The joint or knot of a reed or cane,  &c.
2 A tie,  the knot of a cord,  &c.
3 A joint or articulation of the body.
4 A plant,  commonly Ganṭhiāla: see ग्रन्थिपर्ण.
5 Crookedness,  distortion. 
6 A complaint,  knotting of the vessels as in varicocele,  &c.
E.
  ग्रन्थ to connect,  &c. Uṇādi affix इन्.

Apte

English

ग्रन्थिः [granthiḥ],  1 A knot,  bunch,  protuberance in general
 स्तनौ मांसग्रन्थी कनककलशावित्युपमितौ Bh.*
  3.2
 so मेदोग्रन्थि.

A tie or knot of a cord,  garment &c.
 
 इदमुपहितसूक्ष्म- ग्रन्थिना स्कन्धदेशे Ś.*
  1.19
 Mk.*
  1.1
 Ms.*
  2.4
 Bh.*
  1. 57.

A knot tied in the end of a garment for keeping money
 hence,  purse,  money,  property
 कुसीदाद् दारिद्य्रं परकरगतग्नन्थिशमनात् Pt.*
  1.11.

The joint or knot of a reed,  cane &c.
  Mv.*
  3.32.

A joint of the body.

Crookedness,  distortion,  falsehood,  perversion of truth.

Swelling and hardening of the vessels of the body.

A difficult portion
 ग्रन्थग्रन्थिं तदा चक्रे मुनिर्गूढं कुतूहलात् Mb.
 *  1.1.8.

A bell,  gong
 गृहीत्वा ग्रन्थिमुसलं मूढो भिक्षुरवादयत् Ks.*
  65.135. Comp.
   -छेदकः,  -भेदः,  -मोचकः a cut-purse,  a pick pocket
 अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे Ms.*
  9.277
 Y.*
  2.274
 Ś.*
  6.

पर्णः,  र्णम् N.
  of a fragrant tree
 न ग्रन्थिपर्णप्रणयाश्चरन्ति कस्तूरिकागन्धमृगा- स्तृणेषु Vikr.1.17.

a kind of perfume.

बन्धनम् tying together the garments of the bride and the bridegroom at the marriage ceremony.

tying a knot.

a ligament. -मूलम् garlic. -वज्रकः a kind of steel. -हरः a minister.

Apte 1890

English

 ग्रंथिः 1 A knot,  bunch,  protuberance in general
 स्तनौ मांसग्रंथी कनककलशावित्युपमितौ Bh. 3. 20
 so मेदोग्रंथि. 
2 A tie or knot of a cord,  garment &c.
 इदमुपहितसूक्ष्मग्रंथिना स्कंधदेशे Ś. 1. 18
 Mk. 1. 1
 Ms. 2. 43
 Bh. 1. 57. 
3 A knot tied in the end of a garment for keeping money
 hence,  purse,  money,  property
 कुसीदाद् दारिद्र्यं परकरगतग्रंथिशमनात् Pt. 1. 11. 
4 The joint or knot of a reed,  cane &c. 
5 A joint of the body. 
6 Crookedness,  distortion,  falsehood,  perversion of truth. 
7 Swelling and hardening of the vessels of the body. 
Comp. 
छेदकः,  
भेदः,  
मोचकः a cut-purse,  a pick pocket
 अंगुलीर्ग्रंथिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे Ms. 9. 277
 Y. 2. 274
 Ś. 6. 
पर्णः,  
र्णं {1} N. of a fragrant tree
 न ग्रंथिपर्णप्रणयाश्चरंति कस्तूरिकागंधमृगास्तृणेषु Vikr. 1. 17. {2} a kind of perfume. 
बंधनं {1} tying together the garments of the bride and the bridegroom at the marriage ceremony. {2} tying a knot. {3} a ligament. 
मूलं garlic. 
हरः a minister. 

Monier Williams Cologne

English

 1. ग्रन्थि॑ m.
  a knot,  tie,  knot of a cord,  knot tied in the end of a garment for keeping money (Pañcat. ),  bunch or protuberance of any kind (esp.   if produced by tying several things together),  RV.
   ix,  97,  18 & x,  143,  2
 AV.
  
 TS.
  &c.
  

 the joint of a reed or cane,  Prab.
  v,  1,  8

 joint of the body,  Mṛcch. i,  1
 Dhūrtas.
 
 Sāh.
 

 a complaint,  (knotting i.e.) swelling and hardening of the vessels (as in varicocele),  R.
 
 Suśr.

 ‘a knot tied closely and therefore difficult to be undone’,  difficulty,  doubt,  ChUp.
   
 KaṭhUp.
   
 MuṇḍUp.
   
 MBh.
   &c.

 a bell,  Kathās.
  lxv,  135 f.
 

 the point of a moustache,  Nalac.
  

 N.
  of several plants and bulbous roots (ग्रन्थि-पर्ण,  हितावली,  भद्र-मुस्ता,  पिण्डालु),  L.
  (cf.   उदर-,  कटु-,  काल-,  कृमि-,  केश-,  गो-,  दाम-,  &c.
  )

 2. ग्रन्थि m.
  crookedness (lit.  and fig.),  L.
 

Monier Williams 1872

English

 1. ग्रन्थि,  इस्,  m. a knot,  a tie,  the knot of a cord
&c.,  a knot,  bunch or protuberance of any kind
(especially if produced by tying several things to-
gether),  a knot tied in the end of a garment for
keeping money &c.
 the joint or knot of a reed or
cane &c.,  a joint or articulation of the body
 a com-
plaint,  knotting,  i. e. swelling and hardening of the
vessels as in varicocele
 a knot tied closely and
therefore difficult to be undone
 N. of several plants
and bulbous roots,  = ग्रन्थि-पर्ण,  हितावली,  भ-
द्र-मुस्ता,  पिण्डालु
 [cf. उदर-ग्°,  कटु-ग्°, 
काल-ग्°,  &c.]
—ग्रन्थि-च्छेदक,  अस्,  m. a purse-
cutter,  a cut-purse,  pickpocket
 [cf. ग्रन्थि-भेद।]
—ग्रन्थि-त्व,  अम्,  n. state of becoming knotty
hardening.
—ग्रन्थि-दल,  अस्,  m. a kind of per-
fume,  = चोरक
 (आ),  f.,  N. of a kind of bulbous
root.
—ग्रन्थि-दूर्वा,  f.,  N. of a plant,  = माला-
दूर्वा.
—ग्रन्थि-पत्त्र,  अस्,  m. a kind of perfume, 
= चोरक.
—ग्रन्थि-पर्ण,  अस्,  m. a kind of per-
fume,  = चोरक
 (आ),  f. a kind of plant,  = जतुका
(ई),  f. a kind of Dūrvā grass,  = गण्ड-दूर्वा
 (अम्), 
n. a kind of fragrant plant.
—ग्रन्थि-फल,  अस्, 
m.,  N. of several plants,  = Feronia Elephantum,  =
कपित्थ
 another plant,  Vanguiera Spinosa,  = म-
दन
 another plant,  = शाकुरुण्ड.
—ग्रन्थि-
बन्धन,  अम्,  n. tying a knot
 a ligament
 tying
together the garments of the bride and bridegroom
at the marriage ceremony.
—ग्रन्थि-बर्हिन्,  ई,  m., 
N. of a plant,  = ग्रन्थि-पर्ण.
—ग्रन्थि-भेद, 
अस्,  m. a purse-cutter,  cut-purse
 [cf. ग्रन्थि-च्छे-
दक।]
—ग्रन्थि-मत्,  आन्,  अती,  अत्,  tied,  bound
knotty,  bulbous
 (आन्),  m. the plant Heliotropium
Indicum
 [cf. अस्थि-संहारी।]
—ग्रन्थिमत्-फल, 
अस्,  m. the plant Artocarpus Lacucha (लकुच).
—ग्रन्थि-मूल,  अम्,  n. garlic,  = गृञ्जन
 (आ), 
f. a kind of Dūrvā grass,  = माला-दूर्वा.
—ग्रन्थि-
मोचक,  अस्,  m. a cut-purse,  thief.

 2. ग्रन्थि,  इस्,  m. crookedness,  distortion
 falsehood.

Macdonell

English

 ग्रन्थि granth-í,  m.
  knot
 knot in a garment 🞄for keeping money,  etc.
 joint: -ka,  m.
  🞄narrator,  rhapsodist
 astrologer
 -cchedaka,  🞄m.  cut-purse.

Benfey

English

 ग्रन्थि ग्रन्थ् + इ,  m.
 
 1. A tie,  a
knot,  Man.  2,  43.
 2. A joint,  Megh.
95.
 3. Swelling,  MBh. 12,  9121.
 -- Comp.
 
सुवर्ण-,  m.
  a knot made for keeping
gold,  Pañc. 134,  12.
मान-,  m.
  1. pride, 
2. fault, 
वस्त्र-,  m.
  the string by
which the lower garments are fastened
above the hips.

Apte Hindi

Hindi

ग्रन्थिः
पुं*
  - ग्रन्थ् - इन्
"गाँठ,  गुच्छा,  उभार"

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
"रस्सी का बंधन या गाँठ,  वस्त्र की गाँठ"

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
"रुपया पैसा रखने के लिए कपड़े के अंचल में गाँठ अतएव बटुवा,  धन,  सम्पत्ति"

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
"नरकुल की गाँठ,  गन्ने आदि की पोरों की गाँठ या जोड़"

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
शरीर के अवयवों का जोड़

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
"टेढ़ापन,  तोड़ना-मरोड़ना,  मिथ्यात्व,  सच्चाई में उलट-फेर"

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
"शरीर की वाहिकाओं में सूजन,  कठोरता"

ग्रन्थिः
स्त्री*
  - ग्रन्थ्+इन्
पुस्तक का कठिन स्थल

ग्रन्थिः
स्त्री*
  - ग्रन्थ्+इन्
"घण्टी,  जंग"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

ग्रन्थि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಂಟು /ಡುಬ್ಬು /ಉಬ್ಬು
निष्पत्तिः - > ग्रथि (कौटिल्ये) - "इः" (उ० ४-१३९)
ग्रन्थि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೆಣ್ಣು /ಕಬ್ಬು ಬಿದಿರು ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ಎಲೆ ಹೊರಡುವ ಭಾಗ /ಪರ್ವ
ग्रन्थि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಂಟು /ಕಟ್ಟು /ಬಂಧನ
प्रयोगाः - > "ग्रन्थिमुद्ग्रथयितुं हृदयेशे वाससः स्पृशति मानधनायाः"
उल्लेखाः - > माघ० १०-६३
ग्रन्थि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅವಯವಗಳ ಸಂಧಿ /ಶರೀರದಲ್ಲಿರುವ ಎಲುಬುಗಳ ಕೀಲು
ग्रन्थि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮರಗಳ ರೆಂಬೆ ಹೊರಡುವ ಜಾಗ
ग्रन्थि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಂಟು /ವಸ್ತುಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ಕಟ್ಟುವ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೂಟೆ
ग्रन्थि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಶಯ /ಅಜ್ಞಾನ /ಮಾಯಾಪಾಶ
प्रयोगाः - > "भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः"
उल्लेखाः - > भाग० १-२-२१
ग्रन्थि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೌಟಿಲ್ಯ /ವಕ್ರವಾಗಿರುವಿಕೆ /ಡೊಂಕು
ग्रन्थि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗ್ರಂಥಿಪರ್ಣವೃಕ್ಷ /ಮಾಚಿಪತ್ರೆಯ ಗಿಡ
ग्रन्थि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭದ್ರಮುಸ್ತೆ

L R Vaidya

English

 graMTi {% m. %} 1. A knot,  a protuberance in general,  स्तनौ मांसग्रंथी कनककलशावित्युपमितौ Bhartr.iii.20
a tie,  a knot of a cord,  Bhartr.i.57,  M.ii.43
the joint or knot of a reed,  cane &c.
a joint of the body
crookedness,  distortion
falsehood
wealth,  property,  e.g. कुसीदाद्दारिद्र्यं परकरगतग्रंथिशमनात्.

Bopp

Latin

 ग्रन्थि m. (r. ग्रन्थ् s. इ)
1) conjunctio,  contextus,  nexus.
MAH. 1. 8.
2) nodus,  articulus. BHAR. 3. 17.)

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 ग्रन्थि Zipfel (des Schnurrbartes),  Damayantīk. 122.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

skud pa
१) अनुलिम्पति २) कच ३) केश ४) ग्रन्थि ५) लोचना ६) सूत्र

bcings pa
१) अवबन्ध २) आवृत्ति ३) ग्रन्थि ४) बद्ध ५) बन्ध ६) बन्धन

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
ग्रन्थिः पर्व परुर्बीजकोशी शिम्बा शमी शिमिः ॥ ११३० ॥
शिम्बिश्च पिप्पलोऽश्वत्थः श्रीवृक्षः कुञ्जराशनः ।
कृष्णावासो बोधितरुः प्लक्षस्तु पर्कटी जटी ॥ ११३१ ॥
-wordlist-
 
ग्रन्थि (पुं),  पर्वन् (क्ली),  परुस् (क्ली),  बीजकोशी (स्त्री),  शिम्बा (स्त्री),  शमी (स्त्री),  शिमि (स्त्री),  शिम्बि (स्त्री),  पिप्पल (पुं),  अश्वत्थ (पुं),  श्रीवृक्ष (पुं),  कुञ्जराशन (पुं),  कृष्णावास (पुं),  बोधितरु (पुं),  प्लक्ष् (पुं),  पर्कटिन् (पुं),  जटिन् (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ग्रन्थि
ग्रन्थि,  पर्वन्,  परु
बीजकोशी शमी शिम्बा ग्रन्थिः पर्व परुस्तथा ॥ १८९ ॥
verse 2.1.1.189
page 0024

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 ग्रन्थिः,  पुं,
   (ग्रन्थ ग सन्दर्भे + “स्वनिकष्यञ्ज्यसि-वसिवनिसनिध्वनिग्रन्थिचरिभ्यश्च ।” उणां । ४ ।१३९ । इति भावकरणादौ यथायथं इः ।)वंशादिसन्धिः । गाँटि इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।पर्व्व २ परुः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । १६२ ॥
काण्डसन्धिः ४ । (यथा,  आर्य्यासप्तशत्याम् । १६८ ।“इक्षोरिव सुन्दरि ! मानस्य ग्रन्थिरपि काम्यः ॥
”)भद्रमुस्ता । हितावली । पिण्डालुः । इति राज-निर्घण्टः ॥
 (अन्योन्याध्यासः । मायापाशः ।यथा,  भागवते । १ । २ । २१ ।“भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्व्वसंशयाः ॥
”)कौटिल्यम् । ग्रन्थिपर्णवृक्षः । (यथा,  चरकेसूत्रस्थाने तृतीयेऽध्याये ।“मनःशिला त्वक्कुटजात् सकुष्ठःसलोमशः सैडगजः करञ्जः ।ग्रन्थिश्च भौर्ज्जः करवीरमूलंचूर्णानि साध्यानि तुषोदकेन ॥
”)बन्धनम् । रुग्भेदः । इति मेदिनी । थे । ६ ॥
तस्य निदानसंप्राप्ती यथाह माधवकरः ।“वातादयो मांसमसृक्प्रद्रुष्टाःसन्दूष्य मेदाश्च तथा शिराश्च ।वृत्तोन्नतं विग्रथितन्तु शोथंकुर्व्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ॥
”तस्य वातिकरूपं यथा,  --“आयम्यते वृश्च्यति तुद्यते चप्रभ्रंश्यते मथ्यति भिद्यते च ।कृष्णो मृदुर्व्वस्तिरिवाततश्चभिन्नः स्रवेच्चानिलजेऽस्रमच्छम् ॥
”पैत्तिकरूपं यथा,  --“दंदह्यते धूप्यति चुष्यते चपापच्यते प्रज्वलतीव चापि ।रक्तः सपीतोऽप्यथवापि पित्तात्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम् ॥
”श्लैष्मिकरूपं यथा,  --“शीतो विवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डूःपाषाणवत्संहननोपपन्नः ।चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपा-द्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनञ्च पूयम् ॥
”(अथास्य ससम्प्राप्तिकलक्षणं यथा,  --“कफप्रधानाः कुर्व्वन्ति मेदोमांसास्रगामलाः ।वृत्तोन्नतं यं श्वयथुं सग्रन्थिर्ग्रथनात् स्मृतः ॥
दोषास्रमांसमेदोऽस्थि शिराव्रणभवा नव ।ते तत्र वातादायामतोदभेदान्वितोऽसितः ॥
स्थानात् स्थानान्तरगतिरकस्माद्धानिष्टद्धिमान् ।मृदुर्वस्तिरिवानद्धो विभिन्नोऽच्छस्रवत्यसृक् ॥
पित्तात् सदाहः पीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम् ।भिन्नोऽस्रमुष्णं स्रवति श्लेष्मणा नीरुजो घनः ॥
शीतः सवर्णः कण्डूमान् पक्वः पूयं स्रवेद्घनम् ।दोषैर्दुष्टेऽसृजि ग्रन्थिर्भवेन्मूर्च्छत्सु जन्तुषु ॥
शिरामांसञ्च संश्रित्य सस्वापः पित्तलक्षणः ।मांसलैर्दूषितं मांसाहारैश्च ग्रन्थिमावहेत् ॥
स्निग्धं महान्तं कठिनं शिरानद्धं कफाकृतिम् ।प्रवृद्धं मेदुरैर्मेदोनीतं मांसेऽथवा त्वचि ॥
वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम् ।श्लेष्मतुल्याकृतिं देहक्षयवृद्धिक्षयोदयम् ॥
स विभिन्नो घनं मेदस्ताम्रासितसितं स्रवेत् ।अस्थिभङ्गाभिघाताभ्यामुन्नतावनतन्तु यत् ॥
सोऽस्थियन्थिः पदान्ते च सहसाम्भोऽवगाहनात् ।व्यायामाद्वा प्रतान्तस्य शिराजालं सशोणितम् ॥
वायुः सम्पीड्य सङ्कोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य च ।निष्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स शिराह्वयः ॥
अरूढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्व्वरसाशिनः ।सार्द्रे वा बन्धरहिते गात्रेऽश्माभिहतेऽथवा ॥
वातास्रमस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम् ।कुर्य्यात् सदाहः कण्डूमान् व्रणग्रन्थिरयं स्मृतः ॥
साध्या दोषास्रमेदोजा न तु स्थूलखराश्चलाः ।मर्म्मकण्ठोदरस्थाश्च-- ॥
”इति वाभटेनोत्तरस्थाने २९ अध्याये उक्तम् ॥
)तस्य चिकितसा यथा,  --“स्वर्ज्जिकामूलकक्षारः शङ्खचूर्णसमन्वितः ।एतेन विहितो लेपो हन्ति ग्रन्थिं तथार्व्वुदम् ॥
ग्रन्थिर्न यो नश्यति भेषजेननिष्कास्य तं शस्त्रचिकितसकेन ।जात्यादिपक्वेन घृतेन वैद्योव्रण्येन त्तान्येन च सञ्चिकित्सेत् ॥
”ग्रन्थीनुद्धृत्य पश्चात्तु व्रणोक्तं क्रममाचरेत् ।शिराग्रन्थिं विहायान्ये शेषे शस्त्रं प्रयुञ्जते ॥
अन्ये आचार्य्याः ।” इति भावप्रकाशः ॥
(“ग्रन्थिष्वामेषु कर्त्तव्या यथास्वं शोफवत् क्रिया ।बृहतीचित्रकव्याघ्रीकणासिद्धेन सर्पिषा ॥
स्नेहयेच्छुद्धिकामञ्च तीक्ष्णैः शुद्धस्य लेपनम् ।संस्वेद्य बहुशो ग्रन्थिं विमृद्नीयात् पुनः पुनः ॥
एष वाते विशेषेण क्रमः पित्तास्रजे पुनः ।जलौकसो हिमं सर्व्वं कफजे वातिको विधिः ॥
तथाप्यपक्वं छित्त्वैनं स्थिते रक्तेऽग्निना दहेत् ।साध्यशेषं सशेषो हि पुनराप्यायते ध्रुवम् ॥
मांसव्रणोद्भवौ ग्रन्थी पाटयेदेवमेव च ।कार्य्यं मेदोभवेऽप्येतत्तप्तैः फालादिभिश्च तम् ॥
प्रमृद्यात्तिलदिग्धेन च्छन्नं द्विगुणवाससा ।शस्त्रेण पाटयित्वा वा दहेन्मेदसि सूद्धृते ॥
शिराग्रन्थौ नवे पेयं तैलं साहचरन्तथा ।उपनाहोऽनिलहरैर्वस्तिकर्म्मशिराव्यघः ॥
अङ्गैकदेशेष्वनिलादिभिः स्यात्स्वरूपधारी स्फुरणः शिराभिः ।ग्रन्थिर्महान्मांसभवस्त्वनर्त्ति-र्मेदोभवः स्निग्धतमश्चलश्च ॥
तं शोधितं स्वेदितमश्मकाष्ठैःसाङ्गुष्ठदण्डैर्विनयेदपक्वम् ।विपाट्य चोद्धृत्य भिषक् सकोषंशस्त्रेण दग्ध्वा व्रणवच्चिकित्सेत् ॥
अदग्ध ईषत् परिशोधितश्चप्रयाति भूयोऽपि शनैर्विवृद्धिम् ।तस्मादशेषः कुशलैः समन्ता-च्छेद्यो भवेद्वीक्ष्य शरीरदेशान् ॥
शोषे कृते पाकवशेन शीर्य्येत्ततः क्षतोत्थः प्रसरेद्विसर्पः ।उपद्रबं तं प्रतिवारयेज्ज्ञःस्वैर्भेषजैः पूर्व्वतरैर्यथोक्तैः ॥
ततः क्रमेणास्य यथाविधानंव्रणं व्रणज्ञस्त्वरया चिकित्सेत् ॥
”इति चरके चिकित्सास्थाने १७ अध्यायः ॥
अपरा चिकित्सा च यथा,  --“ग्रन्थिष्वथामेषु भिषग्विदध्या-च्छोफक्रियायां विहितं विधिज्ञः ।रक्षेद्बलञ्चापि नरस्य नित्यंतद्रक्षितं व्याधिबलं निहन्ति ॥
तैलं पिबेत् सर्पिरथो द्वयं वादत्त्वा वसां वा त्रिवृतं विदध्यात् ।अपेहि वातादशमूलसिद्धंवैद्यश्चतुःस्नेहमथो द्वयं वा ॥
हिंस्राथ रोहिण्यमृताथ भार्गीश्योनाकविल्वागुरुकृष्णगन्धाः ।गोजी च पिष्टा सह तालपत्र्याग्रन्थौ विधेयोऽनिलजे प्रलेपः ॥
स्वेदोपनाहान् विविधांश्च कुर्य्या-त्तथा प्रसिद्धानपरांश्च लेपान् ।विदार्य्य वा पक्वमपोह्य पूयंप्रक्षाल्य विल्वार्कनरेन्द्रतोयैः ॥
तिलैः सपञ्चाङ्गुलपत्रमिश्रैःसंशोधयेत् सैन्धवसंप्रयुक्तैः ।शुद्धं व्रणं वाप्युपरोपयेयु-स्तैलेन रास्ना सवलान्वितेन ॥
विडङ्गयष्टीमधुकामृताभिःसिद्धेन वाक्षीरसमन्वितेन ।जलौकसः पित्तकृते हितास्तुक्षीरोदकाभ्यां परिषेचनञ्च ॥
काकोलिवर्गस्य च शीतलानिपिबेत् कषायाणि सशर्कराणि ।द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वापिचूर्णं पिबेच्चापि हरीतकीनाम् ॥
मधूकजम्ब्वर्ज्जुनवेतसानांत्वग्भिःप्रदाहानवचारयेत ।सशर्करैर्वा तृणशून्यकन्दै-र्दिह्यादभीक्ष्णं मुचुकुन्दजैर्व्वा ॥
विदार्य्य वा पक्वमपोह्य पूयंधावेत् कषायेण वनस्पतीनाम् ।तिलैः सयष्टीमधुकैर्विशोध्यसर्पिः प्रयोज्यं मधुरैर्विपक्वम् ॥
हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्व्याग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्थिते तु ।स्विन्नस्य विम्लापनमेव कुर्य्या-दङ्गुष्ठलोहोपलवेणुदण्डैः ॥
विकङ्कतारग्बधकाकणन्तीकाकादनी तापसवृक्षमूलैः ।आलेपयेत् पिण्डफलार्कभार्गीकरञ्जकालामदनैश्च विद्वान् ॥
अमर्म्मजातं शममप्रयात-मपक्वमेवापहरेद्बिदार्य्य ।दहेत् स्थिते वासृजि सिद्धकर्म्मासद्यः क्षतोक्तञ्च विधिं विदध्यात् ॥
या मांसकन्द्यः कठिना बृहत्य-स्ताष्वेष योज्यश्च विधिर्विधिज्ञैः ।शस्त्रेण व्यापाद्य सुपकमाशुप्रक्षालयेत् पथ्यतमैः कषायैः ॥
संशोधनैस्तञ्च विशोधयेयुःक्षारोत्तरैः क्षौद्रघृतप्रगाढैः ।शुद्धे च तैलं त्ववचारणीयंविडङ्गपाठारजनीविपक्वम् ॥
मेदः समुत्थे तिलकल्कदिग्धंदत्त्वोपरिष्ठाद्द्विगुणं पटान्तम् ।हुताशतप्तन मुहुः प्रमृज्या-ल्लोहेन धीमान् दहनं हिताय ॥
प्रलिप्य दार्व्वीमथ लाक्षया वाप्रतप्तया स्वेदनमस्य कार्य्यम् ।निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो-दहेत् सुपक्वन्त्वथवा विदार्य्यम् ॥
प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलैः सुपिष्टैःसुवर्च्चिकाद्यैर्हरितालमिश्रैः ।ससैन्धवैः क्षौद्रघृतप्रगाढैःक्षारोत्तरैरेनमभिप्रशोध्य ॥
”इति सुश्रुते चिकित्सितस्थानेऽष्टादशेऽध्याये ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 ग्रन्थि पु०
  ग्रन्थ--संदर्भे भावे करणादौ वा यथायथं सर्व्वधा-तुभ्य,  इन् नित्स्वरः,  “खनिकृष्यज्यसीत्यादिना इर्वा स्वरेभेदः । १ वंशादिपर्व्वणि (गाँट) अमरः । २ काण्डसन्धो३ भद्रमुस्तायाम् ४ हितावल्यां ५ पिण्डालौ राजनि० ।६ बन्धने ७ रोगभेदे मेदि० । ८ मायापाशे “भिद्यते हृद-यग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्व्वसंशयाः” तैत्ति० उप० । ग्रथि-कौठिल्ये भावे इन् । ९ कौटिल्ये । कर्त्तरि इन् । १० ग्रन्थि-पर्ण्णवृक्षे मेदि० । रोगभेद निदानादि सुश्रुते दर्शितं यथा“अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्या-स्यामः । वातादयो मांसमसृक्प्रदुष्टाः सन्दूष्य मदश्चकफानुविद्धम् । वृत्तोन्नतं विग्रथितन्तु शोफं कुर्व्वन्त्य-तोग्रन्थिरिति प्रदिष्टः । आयम्यते व्यथ्यत एति तोदंप्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम् । कृष्णोऽमृदुर्व्वस्तिरिवात-तश्च भिन्नः स्रवच्चानिलजोऽस्रमच्छम । दन्दह्यते धूप्यतिचातिमात्रं पापच्यते प्रज्वलतीव चापि । रक्तः सपी-तोऽप्यथ वापि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णगतीव चास्रम् । शीतोविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डुः पाषाणवत्संहननोपपन्नः ।विराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनञ्च पूयम् ।शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धोमहानल्परुजोऽति-कण्डुः । मेदःकृतो गच्छति चातिभिन्ने पिण्याकसर्पिः-प्रतिमन्तु मेदः । व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्यवायुर्हि शिराप्रतानम् । संपीड्य सङ्कोच्य विशोष्य वापिग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् । ग्रन्थिः सिराजः स तुकृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात्सरुजश्चलश्च । अरुक् सए-वाप्यचलोमहांश्च मर्म्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः”

Capeller

German

 ग्रन्थि॑ m.
  Knoten. 

Grassman

German

 granthí,  m.,  Knoten.
-ím {809, 18}
 {969, 2} (dṛḍhám).

Burnouf

French

 ग्रन्थि ग्रन्थि m.
  ligature,  point de jonction,  nœud
nœud d'une tige
 articulation d'un membre
		 rhumatisme,  douleur
articulaire.
		 Construction,  liaison entre les parties de la phrase
transition dans le discours
 membre de phrase dans son rapport avec
l'ensemble.
		 Petit sac,  bourse,  gibecière. -- Courbure,  distorsion. 
Cf.  ग्रथे (ग्रथ्).
ग्रन्थिक m.
  astrologue,  diseur de bonne aventure.
		 Le
करीर ou caprier. -- S. n.
  racine de poivre long
		 le bdellium, 
sorte de résine
		 sorte de parfum. 
ग्रन्थिपर्ण m.
  esp. de plante ou de parfum. 
ग्रन्थिमत् a. (sfx. मत्) noueux,  articulé. -- S. m.
 
héliotrope de l'Inde.
ग्रन्थिल a. (sfx. ल) noueux,  articulé. -- S. m.
  flacourtia
sapida et caprier,  bot. -- S. n.
  gingembre frais.
ग्रन्थिहर m.
  (हृ) conseiller,  ministre [qui dénoue les
difficultés].
ग्रन्थीक m.
  racine de poivre long
 cf.  ग्रन्थिक।

Stchoupak

French

 ग्रन्थि-
 m.
  nœud,  nodosité,  jointure,  articulation,  varice 
enchevêtrement,  difficulté,  doute 
 (cloche ?) 
 -मन्त्- a. noueux, 
noué.
°च्छेदक- °भेद- -क- ag. coupeur de nœuds (qui servent de
bourses).
°पर्ण- m.
  n.
  d'une plante.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.