| YouTube Channel

गुणविधि (guNavidhi)

 
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
गुणविधि mīm. Burnell 84^a.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गुणविधि
पु०
 गुणस्याङ्गस्य द्रव्यादेर्विधिः । प्राप्तस्याऽप्राप्तस्य वाकर्मणोऽङ्गद्रव्यविधाने । यथा “अग्निहोत्रं जुहोति स्वर्ग-कामः” इति विधिना स्वर्गसाधनत्वेन प्राप्तस्याग्निहोत्रादे-रङ्गं “दध्ना जुहोतीति” वाक्यन दधिद्रव्यं विदधत् गुण-विधिः । यत्र च कर्म अङ्गं च मानान्तरेणाप्राप्तंतत्रोभयविधानं यथाहि तस्य अङ्गरूपगुणविधानेन गुण-विधित्वं तथा कर्मस्वरूपप्रापकत्वेन उत्पत्तिविधित्वंचेत्युभयरूपत्वम् तदेतत् गौगाक्षिग्रन्थे विवृतं यथा“अज्ञातार्थज्ञापको लेदभागो विधिः । स च प्रयोजनवदर्थविधानेनाऽर्थवान् । तादृशञ्चार्थं प्रमाणान्तरेणाप्राप्तंविधत्ते । यथा “अग्निहोत्रं जुहुयाम् स्वगकामः इतिविधिः प्रमाणान्तरेणाप्राप्तस्वर्गप्रयोजनवद्धोमं वि-धत्ते अग्निहोत्रेण स्वर्ग भावयेदिति वाक्यार्थवोधः ।यत्र कर्म प्रमाणान्तरेण प्राप्तं तत्र तदुद्देशेन गुणमात्रंविधत्ते । यथा “दध्ना जुहोति” इत्यत्र होमस्य “अग्निहोत्रंजुहुयात्” इत्यनेन प्राप्तत्वाद्धोमीद्देशेन दधिमात्रविधानंदध्ना होमं भावयेदिति । यत्र तूभयमप्राप्तं, तत्र विशिष्टंविधत्ते । यथा “सोमेन यजेत” इत्यत्र सोमद्रव्ययागयो-रप्राप्तत्वात् सोमविशिष्टयागविधानम् । सोमपदे मत्यर्थ-लक्षणया सोमवता यागेनेष्टं भावगेदिति वाक्यार्थ-बोधः । न चोभयविधाने वाक्यभेदः, प्रत्येकमुभयस्या-विधानात् किन्तु विशिष्टस्यैकस्यैव विधानात् । नच “ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामोयजेतेति” प्राप्तयागोद्देशेनसोमरूपगुणविधानमेवास्तु सोमेन यागं भावयेदिति, किं मत्वर्थलक्षणयेति वाच्यम् । तस्याधिकारविधित्वे-नोत्पत्तिविधित्वासम्भवात् । ननु “उद्भिदा यजेत पशु-लाम” इत्यस्येव ज्योतिष्टोमेन इत्यस्याप्युत्पत्त्यधिकार-विघित्वमस्त्विति चेन्न दृष्टान्ते उत्पत्तिवाक्यान्तरा-भावेनान्यथानुपपत्त्या तथात्वाश्रयणात् । किञ्च ज्यो-तिष्टोमेनेत्यत्रोभयविधित्वे तेनैव यागस्तस्य फलसम्बन्धश्चबोधनीय इति सुदृढोवाक्य भेदस्तद्वरं सोमपदे मत्वर्थ-लक्षणया विशिष्टविधानम्” । अधिकं विधिशब्दे वक्ष्यते ।उभयविधाने अन्यदुदाहरणं तत्त्ववोथिन्यां दर्शितं यथा“प्रथमस्य चतुर्थे “वाजपेयेन स्वाराज्यकामोयजे-तेति” तत्र वाजपेयशब्देन वाजमन्नं पेयं सुरादीति ।तत्र तत्तद्यागमनूद्य वाजपेयद्रव्यरूपोगुणो विधीयते, किंवा वाजपेयनामा यागविशेषोऽनेन विधीयत इति संशयःतत्र विशिष्टयागान्तरकल्पने गौरवादन्नसुरात्मकं द्रव्यद्वयंगुणो विधीयते नच गुणविधित्वे वाजपेयकरणकयागेन स्वाराज्यं कुर्य्यादिति यागे वाजपेयकर-णत्वेन वाजपेयसाध्यत्वस्त्राराज्यसाधनत्वयोर्विरुद्धयोरेकज्ञानविषयत्वानभ्युपगमात् वाजपेयगुणवता यागेनस्वाराज्यं भावयेदिति मत्वर्थलक्षणा प्रसज्येतेतिवाच्यंसकृदुच्चरितस्य यजेतेत्यस्य तन्त्रेणोभयत्रान्वयाङ्गीकारात्बाजपेयेन द्रव्येण स्वाराज्याय यागं कुर्य्यादित्यर्थलाभान्नमत्वर्थलक्षणा । तथाच सूत्रं “नामधेये गुणाश्रुतेः स्याद्वि-धानमिति चेदिति” (जैमि० १ । ४ । ८ ।) प्राप्ते ब्रूमः यजेःफले द्रव्ये च उभयत्र सम्बन्धाङ्गीकारे विरुद्धं त्रिकद्वयमापद्येत । तथा हि उपादेयत्वं गुणत्वं विधेयत्व-ञ्चेत्येकं त्रिकम् उद्देश्यत्वमनुवाद्यत्वं मुख्यत्वञ्चेत्यपरंत्रिकं तत्रोद्देश्यत्वादयस्त्रयः स्वाराज्यफलनिष्ठा धर्माः ।उपादेयत्वादयस्त्रयः साधनीमूतयागनिष्ठा धर्माःफलमुद्दिश्य यागस्योपादानात् फलमनूद्य यागस्य विधा-नात् फलस्य च साध्यतया मुख्यत्वात् यागस्य साधन-त्वेनोपसर्ज्जनत्वात् तदेव च गुणत्वम् । अत्र चोपादेय-त्वोद्देश्यत्वयोः, गुणत्वमुख्यत्वयोरनुवाद्यत्वविधेयत्वयोर्वि-रोध इति त्रिकद्वयं विरुद्धम् । तथाचैकेनैकदा तादृशविरुद्धोभययोर्वोधकत्वं नाङ्गीक्रियत इति भावः । अथमा भूत्तन्त्रेण सम्बन्धः यजेतेनुषङ्गेण पृथक् फले द्रव्ये-चान्वयः स्वीक्रियतामिति चेन्न अनुषङ्गकल्पने वाजपेयद्रव्येण यजेत यागं कुर्य्यात् स्वाराज्याय यजेत यागेनस्वाराज्यं भावयेदिति वाक्यभेदापत्तेः तस्माद्वाजपेयशब्दो न द्रव्यवाचकः अपि तु यागनामधेयमिति । इत्थ-ञ्चानुषङ्गकल्पने वाक्यभेदरूपगौरवं दोष इत्यनुषङ्गा-धिकरणसिद्धान्तः । यत्र चानुषङ्गकल्पने विशेषप्रमाण-मस्ति तत्र प्रामाणिकत्वात् तत्कल्पने गौरवं न दोषायेतिध्येयम्” ।उभयत्र च द्रव्यमात्रगुणविधाननिराकरणम् प्रयो-जनम् । क्वचित्तु गुणमात्रविधानं जै० १ । ४ । ९ सूत्र-भाष्ययोर्दर्शितं यथा“तद्गुणास्तु विधीयेरन्नविभागाद्विधानार्थे न चेदन्येनशिष्टाः” ९ सू० । “यथा “आग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायांपौर्णमास्यां चाच्युतो भवति” इत्येवमादयः श्रूयन्तेतत्र सन्देहः, किम् ‘आग्नेयोऽग्नीषोमीयः’ इत्येवमादयोगुणविधयः, कर्मनामधेयानि वा? इति । किं तावत्प्राप्तम्? गुणविधी सत्यनेको गुणो विधीयेत, अग्नि-पुरोडाशाष्टाकपालाः इति, तस्मान्न गुणविधयः इत्येवंप्राप्ते ब्रूमः, तच्च कर्म, गुणाश्चास्य विधीयेरन्, अवि-भक्ता हि ते कर्मणो विधानार्थे तद्धितान्ते शब्दे, तत्रहि अष्टाकपालस्याग्नेयता विधीयते, स एष एव-माग्नेयो भवति, यद्यग्नये संकल्प्य दीयते, तेनायम्अनेन प्रकारेण यागो विहिती भवति, स एवं विधीय-मानो न शक्यते सम्बन्धिनावविधाय विहित इतिवक्तुम् । तस्मात् गुणविधयः, अष्टसु कपालेषु संस्क्रिय-माणो व्रीहिमयो वा पुरोडाश एव भवति, सोऽनुवादःसिद्धश्चात्राष्टाकपाल उच्यते, ‘कपालेषु श्रपयति’ इतिवचनात् नान्येन श्रपितं गृह्णन्ति, तेनास्मिन्पक्षेवाक्यभेदो भवति, ‘न चेदन्येन शिष्टाः’ यत्र पुनरन्येवचनेन शिष्टा गुणा भवन्ति तत्र नामधेयं, यथ‘अग्निहोत्रं जुहोति ।’