| YouTube Channel

गानं (gAnaM)

 
Apte 1890
English
गानं [गै भावे ल्युट्] 1 Singing, a song.
2 A sound.
3 Going.
4 Praise.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गानं,
क्ली,
 (गीयते इति । गै + भावे ल्युट् ।)गीतम् । इत्यमरः । १ । ७ । २५ ॥
(यदुक्तम्, --“जपकोटिगुणं ध्यानं ध्यानकोटिगुणो लयः ।लयकोटिगुणं गानं गानात् परतरं न हि ॥
”)तत्पर्य्यायः । गेयम् २ गीतिः ३ गान्धर्व्वम् ४ ।इति हेमचन्द्रः । २ । १९४ ॥
(गानं हि वैदिक-लौकिकभेदात् द्विविधम् । तत्र वैदिकगानन्तुमुक्तिप्रदं अन्यत् लोकरञ्जनकरम् । वैदिक-लौकिकयोर्मार्गदेशीति नामान्तरमपि श्रूयते ।गानन्तु सामवेदादेव उत्पन्नं यदुक्तं सङ्गीतं-दर्पणटीकायाम् ।“ऋग्भिः पाठ्यममूद्गीतं सामभ्यः समपद्यत ।यजुर्भ्योऽभिनया जाता रसाश्चाथर्व्वणः स्मृताः ॥
”द्विविघसङ्गीतयोर्लक्षणमाह सङ्गीतदर्पणे । ३-६ ।“मार्गदेशीविभागेन सङ्गीतं द्विविधं मतम् ।द्रुहिणेन यदन्विष्टं प्रयुक्तं भरतेन च ।महादेवस्य पुरतस्तन्मार्गाख्यं विमुक्तिदम् ॥
तत्तद्देशस्थया रीत्या यत् स्याल्लोकानुरञ्जनम् ।देशे देशे तु सङ्गीतं तद्देशीत्यभिधीयते ॥
गीतवादित्रनृत्यानां रक्तिः साधारणो गुणः ।अतो रक्तिविहीनं यत् न तत् सङ्गीतमुच्यते ॥
”गानन्तु नादात्मकमेव नादस्तु यदा स्वयं राजतेतदा स्वर इति प्रसिद्धः स्यात् । स्वरस्तु षड्ज-ऋषभ-गान्धार-मध्यम-पञ्चम-धैवत-निषादभेदात्सप्तविधः । एतेषां विज्ञापनार्थं एतदाश्रयीभूत-द्वाविंशतिश्रुतीनां नामानि स्वरस्थितिश्च कथ्यन्ते ।यथा, सङ्गीतदर्पणे । ५३--५६ ।“तीव्राकुमुद्वतीमन्दाछन्दोवत्यस्तु षड्जगाः ।दयावती रञ्जनी च रतिका चर्षभे स्थिता ॥
रौद्री क्रोधा च गान्धारे वज्रिकाथ प्रसारिणी ।प्रीतिश्च मार्ज्जनीत्येताः श्रुतयो मध्यमाश्रिताः ॥
क्षिती रक्ता च सन्दीपन्यालापिन्यपि पञ्चमे ।मदन्ती रोहिणी रम्येत्येता धैवतसंश्रयाः ॥
उग्रा च क्षोभिणीति द्वे निषादे वसतः श्रुती ॥
”अन्यत् विशेषविवरणन्तु तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
गाने तु रागा रागिण्यश्च प्रयोक्तव्याः अतस्तेषांनामानि कथ्यन्ते । यथा, सङ्गीतदर्पणे स्वरा-ध्याये । १२--१९ ।पार्व्वत्युवाच ।“के रागाः काश्च रागिण्यः का वेला ऋतवश्च के ।किं रूपं कथमुद्धारो वद देव ! प्रसादतः ॥
”ईश्वर उवाच ।“श्रीरागोऽथ वसन्तश्च भैरवः पञ्चमस्तथा ।मेघरागो बृहन्नाटः षडेते पुरुषाह्वयाः ॥
”इति षट् रागाः ॥
अथ रागिण्यः ।“मालश्री त्रिवणी गौरी केदारी मधुमाधवी ।ततः पाहाडिका ज्ञेया श्रीरागस्य वराङ्गनाः ॥
देशी देवगिरी चैव वराटी तोडिका तथा ।ललिता चाथ हिन्दोली वसन्तस्य वराङ्गनाः ॥
भैरवी गुर्ज्जरी रामकिरी गुणकिरी तथा ।वाङ्गाली सैन्धवी चैव भैरवस्य वराङ्गनाः ॥
विभाषा चाथ भूपाली कर्णाटी वडहंसिका ।मालवी पटमञ्जर्य्या सहैताः पञ्चमाङ्गनाः ॥
मल्लारी सौरटी चैव सावेरी कौशिकी तथा ।गान्धारी हरशृङ्गारा मेघरागस्य योषितः ॥
कामोदी चैव कल्याणी आभिरी नाटिका तथा ।सारङ्गी नट्टहम्बीरा नट्टनारायणाङ्गनाः ॥
”इति षट्त्रिंशत् रागिण्यः ॥
रागरागिणीनां विशेषविवरणन्तु तत्तच्छब्देगानस्य अन्यद्विवरणं गीतशब्दे च दर्शनीयम् ॥
)ध्वनिः । इति धरणी ॥