| YouTube Channel

गलः (galaH)

 
Apte
English
गलः [galḥ], [गल्-भक्षणे बा˚ करणे अच्]
The throat, neck
शितिना गलेन विलसन्मरीचिना
Ki.*
 12.23
न गरलं गले कस्तूरीयम्
cf.
 अजागलस्तन
Bh.*
 1.64
Amaru.*
 88.
The resin of the Śāla tree.
A kind of musical instrument.
A rope.
A kind of fish.
A large kind of grass (बृहत्काश).
Comp.
 -अङ्कुरः a particular disease of the throat (inflammation). -उद्भवः the tuft of hair on the neck of a horse. -ओघः tumor in the throat. -कम्बलः a bull's dewlap.
गण्डः enlargement of the glands of the neck.
goitre.
ग्रहः, ग्रहणम् seizing by the throat, throttling, smothering.
a kind of disease
Mb.
 * 12.33.5.
N.
 of certain days in the dark fortnight of a month: i. e. the 4th, 7th, 8th, 9th, 13th and the three following days.
a day on which a course of study is commenced, but immediately preceding a day on which it is prohibited.
study, begun but immediately interrupted. -चर्मन्n. the gullet, throat. -द्वारम् the mouth. -मेखला a necklace. -वार्त
a.
safe in the work of the throat, able to eat much and digest it, healthy, sound
दृश्यन्ते चैव तीर्थेषु गलवार्तास्तपस्विनः
Pt.*
 3. v. l.
a parasite.-विद्रधिः tumor and abscess in the throat. -व्रतः a peacock. -शुण्डिका the uvula. -शुण्डी swelling of the glands of the neck. -स्तनी (also गलेस्तनी) a she-goat.
हस्तः seizing by the throat, throttling, collaring
अनिच्छन्गलहस्तेन ताभिर्निर्वासितस्ततः
Ks.*
 4.68.
an arrow with a crescent-shaped head
cf.
 अर्धचन्द्र. -हस्तित
a.
 seized by the throat, throttled, strangled
अर्धेन्दुलीलैर्गल- हस्तितेव
N.*
 6.25.
Apte 1890
English
गलः [गल्-भक्षणे बा°करणे अच्] 1 The throat, neck
न गरलं गले कस्तूरीयं
cf. अजागलस्तन
Bh. 1. 64
Amaru. 88.
2 The resin of the Śāla tree.
3 A kind of musical instrument.
4 A rope.
Comp.
अंकुरः a particular disease of the throat (inflammation).
उद्भवः the tuft of hair on the neck of a horse.
ओघः tumor in the throat.
कंबलः a bull's dewlap.
गंडः {1} enlargement of the glands of the neck. {2} goitre.
ग्रहः,
ग्रहणं {1} seizing by the throat, throttling, smothering. {2} a kind of disease. {3} N. of certain days in the dark fortnight of a month:
i. e. the 4th, 7th, 8th, 9th, 13th and the three following days. {4} a day on which a course of study is commenced, but immediately preceding a day on which it is prohibited. {5} study. begun but immediately interrupted.
चर्मन् n. the gullet, throat.
द्वारं the mouth.
मेखला a necklace.
वार्त a. {1} safe in the work of the throat, able to eat much and digest it, healthy, sound
दृश्यंते चैव तीर्थेषु गलवार्तास्तपस्विनः Pt. 3. v. l. {2} a parasite.
विद्रधिः tumor and abscess in the throat.
व्रतः a peacock.
शुंडिका the uvula.
शुंडी swelling of the glands of the neck.
स्तनी (also गलेस्तनी) a she goat.
हस्तः {1} seizing by the throat, throttling, collaring. {2} an arrow with a crescent-shaped head
cf. अर्धचंद्र.
हस्तित a. seized by the throat, throttled, strangled.
Apte Hindi
Hindi
गलः
पुं*
 - गल् - अच्
"कंठ, गर्दन"
गलः
पुं*
 - गल् - अच्
साल वृक्ष की लाख
गलः
पुं*
 - गल् - अच्
एक प्रकार का वाद्ययन्त्र
गलः
पुं*
 - गल्+अच्
एक मछली की मछली
गलः
पुं*
 - गल्+अच्
एक प्रकार की घास
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कण्ठः, गलः, कृकः
noun
अवयवविशेषः ग्रीवायाः पुरोभोगः येन गीर्यते।
"पुरुषाणां ग्रीवायां कण्ठः दृश्यते। / विकचसरसिजायाः स्तोकनिर्मुक्तकण्ठ। "
Synonyms:
 कण्ठः, गलः
noun
कण्ठे स्थिता सा नलिका यस्मात् अन्नस्य अधोगमनं भवति ध्वनिः च आगच्छति।
"समुद्रमन्थने प्राप्तस्य विषस्य पानेन भगवान् शिवस्य कण्ठः नीलः अभवत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गलः,
पुं,
 (गलति भक्षयत्यनेन । गल् + करणेअप् । यद्बा गीर्य्यतेऽनेन । गॄ + करणे अप् ।)कण्ठः । इत्यमरः । २ । ३ । ८८ ॥
गलाइति भाषा ॥
(यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । १६४ ।“प्रजा न रञ्जयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः ।अजागलस्तनस्येव तस्य राज्यं निरर्थकम् ॥
” * ॥
गलति क्षरति शालवृक्षादेरिति । गल् + पचा-द्यच् ।) सर्ज्जरसः । इति मेदिनी । ले । १३ ॥
धुना इति भाषा ॥
वाद्यभेदः । (गलतिनिःसरति जालादेरिति ।) गडकमत्स्यः । इतिशब्दरत्नावली ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“गल अदने”@} 2 धातूनामनेकार्थत्वात् स्रवणेऽप्ययं धातुः इति क्षीरस्वामी।
गालकः-लिका, गालकः-लिका, जिगलिषकः-षिका, जागलकः-लिका
गलिता-त्री, गालयिता-त्री, जिगलिषिता-त्री, जागलिता-त्री
गलन्-न्ती, 3 गालयन्-न्ती, जिगलिषन्-न्ती
-- गलिष्यन्-न्ती-ती, गालयिष्यन्-न्ती-ती, जिगलिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- -- जागल्यमानः, जागलिष्यमाणः
सुगल्-सुगलौ-सुगलः
-- -- -- गलितम्-तः-तवान्, गालितः, जिगलिषितः, जागलितः-तवान्
4 5 गलः 6, निगलः 7, 8 सुगाली, गालः, जिगलिषुः, जागलः
गलितव्यम्, गालयितव्यम्, जिगलिषितव्यम्, जागलितव्यम्
गलनीयम्, गालनीयम्, जिगलिषणीयम्, जागलनीयम्
गाल्यम्, गाल्यम्, जिगलिष्यम्, जागल्यम्
ईषद्गलः-दुर्गलः-सुगलः
-- -- गल्यमानः, गाल्यमानः, जिगलिष्यमाणः, जागल्यमानः
गालः, गालः, जिगलिषः, जागलः
गलितुम्, गालयितुम्, जिगलिषितुम्, जागलितुम्
9 गलितिः, गालना, जिगलिषा, जागला
विगलनम्, गालनम्, जिगलिषणम्, जागलनम्
गलित्वा, गालयित्वा, जिगलिषित्वा, जागलित्वा
निगल्य, निगाल्य, प्रजिगलिष्य, प्रजागल्य
गालम् २, गलित्वा २, गालम् २, गालयित्वा २, जिगलिषम् २, जिगलिषित्वा २, जागलम् २
जागलित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३८७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५४६। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[२। अस्य धातोः परस्मैपदित्वात् शानच् न। ण्यन्तात् ‘निगरणचलनार्थेभ्यः--’ (१-३-८७) इति निषेधात् ‘णिचश्च’ (१-३-७४) इति प्राप्तः शानजपि न। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति वचनात् सन्नन्तादपि न।]]
04
=>
 [पृष्ठम्०३८०+ २५]
05
=>
 [[आ। ‘सुमार्गशेलात् स्खलतां खलात्मनां गलच्छिदार्थं सलितं महीतलम्। दलत्तनुप्रश्वलितान् परान् प्रति प्रश्वल्लिताखोडसुदर्शनायुधम्।।’ धा। का। १-७०।]]
06
=>
 [[१। गलति = भक्षयतीति कर्तरि पचाद्यच्। ‘गोचरसञ्चर--’ (३-३-११९) इति सूत्रे चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थकत्वात् घञपवादो घः संज्ञायाम्--इति माधवधातुवृत्तौ।]]
07
=>
 [[B। ‘चरमतश्च ऋणादिव देवकीपतिरमुच्यत शृङ्खलतः स्थिरात्। निखिलबन्धनिवर्तकसन्निधौ विगलनं निगलस्य किमद्भुतम्।।’ यादवाभ्युदये--३-११।]]
08
=>
 [[२। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः।]]
09
=>
 [[३। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनाम्--’ (वा। ७-२-९) इति वचनात् इड् भवति, ग्रहादयो = ग्रहप्रकारा इत्युक्तत्वात्।]]
1 {@“गॄ निगरणे”@} 2 किरादिः।
“ज्ञाने गारयते, गिरेन्निगरणे, शब्दे गृणाति त्रयम् युक्तं, ग्रो गरतीति सेकविषये ह्रस्वान्तधातोः शपि।” 3 इति देवः।
‘निपूर्वताप्राचुर्योपदर्शनार्थो निः।’ इति पुरुषकारः।
गारकः-रिका, 4 गालकः-लिका, गारकः-रिका, गालकः-लिका, 5 6 जिगरिषकः, जिगलिषकः-षिका, 7 जेगिरकः-रिका, जेगिलकः-लिका
8 गरिता-गरीता, गलिता-गलीता-त्री, गारयिता-गालयिता-त्री, जिगरिषिता-जिगलिषिता-त्री, जेगिरिता-जेगिलिता-त्री
9 गिरन्-गिलन्-न्ती-ती, 10 गारयन्-गालयन्-न्ती, जिगरिषन्-जिगलिषन्-न्ती
-- गरिष्यन्-गलिष्यन्-गरीष्यन्-गलीष्यन्-न्ती-ती, गारयिष्यन्-गालयिष्यन्-न्ती-ती, जिगरिषिष्यन्-जिगलिषिष्यन्-न्ती-ती
-- 11 अवगिरमाणः- 12 संगिरमाणः, 13 अवगिलमानः-संगिलमानः, 14 अवजिगरिषमाणः, -अवजिगलिषमाणः, अवगरिष्यमाणः, अवगलिष्यमाणः, अवजिगरिष्यमाणः -अवजिगलिष्यमाणः, सञ्जिगरिष्यमाणः, सञ्जिगलिष्यमाणः, 15 जेगिल्यमानः, जेगिलिष्यमाणः
16 17 गीः-गिरौ-गिरः
-- -- -- 18 गीर्णः-गीर्णम्-गीर्णवान्, गारितः-गालितः, जिगरिषितः-जिगलिषितः, जेगिरितः-जेगिलितः, तवान्
19 गरः, गलः, 20 अजगरः, मुद्गरः, 21 तिमिङ्गिलः-गिलगिलः, गारः, गालः, 22 जिगरिषुः-जिगलिषुः, जेगिरः-जेगिलः
गरितव्यम्-गरीतव्यम्, गलितव्यम्-गलीतव्यम्, गारयितव्यम्-गालयितव्यम्, जिगरिषितव्यम्-जिगलिषितव्यम्, जेगिरितव्यम्-जेगिलितव्यम्
गरणीयम्-गलनीयम्, गारणीयम्-गालनीयम्, जिगरिषणीयम्-जिगलिषणीयम्, जेगिरणीयम्-जेगिलनीयम्
23 गार्यम्, गार्यम्-गाल्यम्, जिगरिष्यम्-जिगलिष्यम्, जेगिर्यम्-जेगिल्यम्
ईषद्गरः-ईषद्गलः-दुर्गरः-दुर्गलः-सुगरः, -सुगलः
-- -- 24 गीर्यमाणः, गार्यमाणः-गाल्यमानः, जिगरिष्यमाणः-जिगलिष्यमाणः, जेगीर्यमाणः
25 26 गरः, गलः, 27 उद्गारः 28 -निगारः, निगालः, जिगरिषः -जिगलिषः, जेगिरः-जेगिलः
गरितुम्-गरीतुम्, गलितुम्-गलीतुम्, गारयितुम्-गालयितुम्, जिगरिषितुम्-जिगलिषितुम्, जेगिरितुम्-जेगिलितुम्
29 गीर्णिः, गारणा-गालना, जिगरिषा-जिगलिषा, जेगिरा-जेगिला
निगरणम्- 30 गिरणम्-निगलनम्, गारणम्-गालनम्, जिगरिषणम्-जिगलिषणम्
जेगिरणम्-जेगिलनम्
गीर्त्वा, गारयित्वा-गालयित्वा, जिगरिषित्वा-जिगलिषित्वा, जेगिरित्वा-जेगिलित्वा
संगीर्य, संगार्य-संगाल्य, सञ्जिगरिष्य-सञ्जिगलिष्य, सञ्जेगिर्य
गारम् २, गालम् २, गीर्त्वा २, गारम् २, गालम् २, गारयित्वा २, गालयित्वा २, जिगरिषम् २, जिगलिषम् २, जिगरिषित्वा २, जिगलिषित्वा २, जेगिरम् २, जेगिलम् २, जेगिरित्वा २, जेगिलित्वा २
31 कुप्रत्यये, उकारस्यान्तादेशे च रूपम्।
गिरति = अर्थविशेषान् इति गुरुः = आचार्यः पूज्यो जनश्च।]] गुरुः
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४२७)
02
=>
 (६-तुदादिः-१४१०। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ३३)
04
=>
 [[३। ‘अचि विभाषा’ (८-२-२१) इति लत्वविकल्पः। एवं सर्वत्राजादिप्रत्यये परतः बोध्यम्।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०४१९+ २४]
06
=>
 [[१। ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इति वैकल्पिकेडागमे प्राप्ते, ‘किरश्च पञ्चभ्यः’ (७-२-७५) इति नित्यमिट्। ‘द्विर्वचनेऽचि’ (१-१-५९) इति गुणनिषेधात् ‘गॄ’ शब्दस्य ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वम्। अभ्यासकार्यम्। उत्तरखण्डे गुणः। इडाग- मस्य ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति दीर्घविकल्पस्तु न
\n\n ‘अत्रेटो दीर्घो नेष्टः’ (भाष्येष्टिः ७-२-७५) इति भाष्यात्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[२। गर्हितं गिरति--इत्यर्थे ‘लुपसदचरजपजभदहदशगॄभ्यो भावगर्हायाम्’ (३-१-२४) इति यङ्। ‘ऋत इद्धातोः’ (७-१-१००) इति इत्त्वे रपरत्वे च ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्त्वम्। न चात्र ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः शङ्क्यः। लत्वदृष्ट्या दीर्घस्यासिद्धत्वात्। ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यलोपः। अल्लोपः। अनन्तरम्, अजादिप्रत्ययपरकत्वात् वैकल्पिकं लत्वम्। एवं यङ्न्ते सर्वत्र।]]
08
=>
 [[३। ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति इटो दीर्घविकल्पः। एवं तव्यत्तुमुनादिषु ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [[४। ‘तुदादिभ्यः--’ (३-१-७७) इति शविकरणप्रत्ययः। इत्त्वं, रपरत्वं च। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम् विकल्पेन भवति।]]
10
=>
 [[५। ‘निगरणचलनार्थेभ्यः--’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् शतैव।]]
11
=>
 [[६। ‘अवाद् ग्रः’ (१-३-५१) इति शानच्।]]
12
=>
 [[७। ‘समः प्रतिज्ञाने’ (१-३-५२) इति शानच्। वैयाकरणाः शब्दं नित्यं सङ्गिरमाणा भवन्ति।]]
13
=>
 [[आ। ‘वसूनि देशांश्च निवर्तयिष्यन् रामं नृपः स्पङ्गिरमाण एव। तयाऽवजज्ञे भरताभिषेको विषादशङ्कुश्च मतौ निचस्वने।।’ भ। का। ३। ८।]]
14
=>
 [[८। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तात् शानचू।]]
15
=>
 [[९। ‘ग्रो यङि’ (८-२-२०) इति नित्यं लत्वम्।]]
16
=>
 [पृष्ठम्०४२०+ २१]
17
=>
 [[१। इत्त्वे रपरत्वे च ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः’ (८-२-७६) इति दीर्घः।]]
18
=>
 [[२। ‘श्रयुकः क्विति’ (७-२-११) इतीण्णिषेधः। इत्त्वरपरत्वयोः, ‘रदाभ्याम्--’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वे णत्वे च रूपम्।]]
19
=>
 [[३। ‘अचि विभाषा’ (८-२-२१) इति विभाषा प्राप्तस्य लत्वस्य, ‘देवत्रातो गलो ग्राहः इतियोगे च सद्विधिः। मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः।।’ इति भाष्येण (१-४-५३) व्यवस्थितविभाषात्वलाभात् प्राण्यङ्गे नित्यं लत्वम्। विषे तु गर इत्येव। लत्वं न।]]
20
=>
 [[४। पचादिषु (३-१-१३४) पाठात् अच्। अजं गिरति = इति अजगरः। ‘श्वपच- चक्रधरवत् अकारादनुपपदात् कर्मोपपदे विप्रतिषेधेन’ (भाष्यम्-१-४-२) इति क्षीरतरङ्गिणी। एवं मुदं गिरतीति मुद्गरः इत्यत्रापि ज्ञेयम्।]]
21
=>
 [[५। तिमि गिलतीति तिमिङ्गिलः = जलजन्तुविशेषः। ‘कप्रकरणे मूलविभुजा- दिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-५) इति कः। ‘गिलेऽगिलस्य’ (वा। ६-३-७०) इति मुम्। ‘अगिलस्य’ (वा। ६-३-७०) इत्युक्तत्वात् गिलशब्दे परे मुम् न।]]
22
=>
 [[आ। ‘लोकानशिशिषोस्तुल्यः कृतान्तस्य विपर्यये। वने चिकरिषोर्वृक्षान् बलं जिगरिषुः कपेः।।’ भ। का। ९। ५४।]]
23
=>
 [[६। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यत्। वृद्धिः।]]
24
=>
 [[७। इत्वरपरत्वयोः ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः। एवं ‘जेगीर्यमाणः’ इति यङन्तात् कर्मणि यक्यपि ज्ञेयम्।]]
25
=>
 [पृष्ठम्०४२१+ २२]
26
=>
 [[१। ‘ऋदोरप्’ (३-३-५७) इति भावेऽप्।]]
27
=>
 [[२। ‘उन्नयोर्ग्रः’ (३-३-२९) इति घञ्। अबपवादः। उद्गारः = वीच्यादिभिः समुदस्योद्रेकः। ‘उद्गारः = अतिप्रवृत्तो ध्वनिः’ इति प्र। कौमुदीव्या- ख्यायाम्। निगारः देवदत्तस्य। भक्षणमित्यर्थः।]]
28
=>
 [[आ। ‘सदोद्गारसुगन्धीनां फलानामलमाशिताः। उत्कारेषु च धान्यानामनभीष्टपरिग्रहाः।।’ भ। का। ७। ३८।]]
29
=>
 [[३। ‘ॠल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावद् वाच्यः’ (बा। ८-२-४४) इति क्तिनस्तकारस्य नत्वे इत्वरपरत्वदीर्घेषु णत्वम्।]]
30
=>
 [[४। ‘ठु वम उद्गिरणे’ इति धातुपाठे निर्देशात् क्ङिति प्रत्यये परतः विहितम् इत्वम् ल्युट्यपीष्टमिति केचित्। तेन ‘गिरणम्’ इत्यपि साधु--इति प्रक्रिया- सर्वस्वे।]]
31
=>
 [[५। औणादिके [द। उ। १-१०९]