| YouTube Channel

गरुडः (garuDaH)

 
Apte
English
गरुडः [garuḍḥ], [गरुद्भयां डयते, डी-ड पृषो˚ तलोपः, गॄ-उडच्
U.*
 4. 166.]
N.
 of the king of birds. [He is a son of Kaśyapa by his wife Vinatā. He is the chief of the feathered race, an implacable enemy of serpents, and elder brother of Aruṇa. In a dispute between his mother and Kadrū, her rival, about the colour of उचैःश्रवस् Kadrū defeated Vinatā, and, in accordance with the conditions of the wager, made her her slave. Garuḍa brought down the heavenly beverage (Amṛita) to purchase her freedom, not, however, without a hard struggle with Indra for the same. Vinatā was then released
but the Amṛita was taken away by Indra from the serpents. Garuḍa is represented as the vehicle of Visnu, and as having a white face, an aquiline nose, red wings and a golden body.]
A building or architecture (such as चिति) shaped like Garuḍa
गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणो$ष्टादशात्मकः
Rām.*
 1.14. 29.
N.
 of a particular military array.
Comp.
 -अग्रजः an epithet of Aruṇa, the charioteer of the sun
विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन
Śi.*
 4.14. -अङ्कः an epithet of Viṣṇu. -अङ्कितम्, -अश्मन्
m.
 -उत्तीर्णम् an emerald. -ध्वजः an epithet of Viṣṇu
समाहितमतिश्चैव तुष्टाव गरुडध्वजम् V.
P.
 -व्यूहः a particular military array.
Apte 1890
English
गरुडः [गरुद्भ्यां डयते, डी-ड पृषो° तलोपः
गॄ-उडच् Uṇ. 4. 166.] 1 N. of the king of birds. [He is a son of Kaśyapa by his wife Vinatā. He is the chief of the feathered race, an implacable enemy of serpents, and elder brother of Aruṇa. In a dispute between his mother and Kadrū, her rival, about the colour of उच्चैःश्रवस् Kadrū defeated Vinatā, and, in accordance with the conditions of the wager, made her her slave. Garuḍa brought down the heavenly beverage (Amṛta) to purchase her freedom, not, however, without a hard struggle with Indra for the same. Vinatā was then released
but the Amṛta was taken away by Indra from the serpents. Garuḍa is represented as the vehicle of Viṣṇu, and as having a white face, an aquiline nose, red wings and a golden body].
2 A building shaped like Garuḍa.
3 N. of a particular military array.
Comp.
अग्रजः an epithet of Aruṇa, the charioteer of the sun.
अंकः an epithet of Viṣṇu.
अंकितं,
अश्मन् m.
उत्तीर्णं an emerald.
ध्वजः an epithet of Viṣṇu.
व्यूहः a particular military array.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गरुडः, गरुत्मान्, तार्क्ष्यः, वैनतेयः, खगेश्वरः, नागान्तकः, विष्णुरथः, सुपर्णः, पन्नगाशनः, महावीरः, पक्षिसिंहः, उरगाशनः, शाल्मली, हरिवाहनः, अमृताहरणः, नागाशनः, शाल्मलिस्थः, खगेन्द्रः, भुजगान्तकः, तरक्षी, तार्क्ष्यनायकः
noun
पुराणेषु वर्णितं भगवतः विष्णोः वाहनम्।
"गरुडः भगवतः विष्णोः परमः भक्तः अस्ति।"
Synonyms:
 गरुडः, गरुत्मान्, तार्क्ष्यः, वैनतेयः, खगेश्वरः, नागान्तकः, विष्णुरथः, सुपर्णः, पन्नगाशनः, महावीरः, पक्षिसिंहः, उरगाशनः, शाल्मली, परिवाहनः, अमृताहरणः, नागाशनः, शाल्मलीस्थः, खगेन्द्रः, भुजगान्तकः, तरस्वी, तार्क्ष्यनायकः
noun
खगविशेषः बृहत्खगः यः खगानां नृपः इति मन्यते।
"अस्य वृक्षस्य अस्यां शाखायां गरुडः स्थितः।"
Synonyms:
 गरुडः
noun
कृष्णस्य पुत्रः ।
"गरुडस्य उल्लेखः हरिवंशे वर्तते"
Synonyms:
 गरुडः
noun
कल्पविशेषः ।
"गरुडः चतुर्दशतमः कल्पः अस्ति"
Synonyms:
 गरुडः
noun
एकः अनुचरः ।
"गरुडः षोडशस्य अर्हतः अनुचरः अस्ति"
Synonyms:
 गरुडः
noun
सैन्यस्य विशिष्टा व्यूहरचना ।
"गरुडस्य उल्लेखः मनुस्मृत्यां वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: गरुडः
Root: गरुड
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
Meaning(s):
⇒ Vehicle of Viṣṇu
Shloka(s):
1|1|37|1 ► गरुडः काश्यपसुतो गुरुत्मानुरगाशनः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|37|2 ► सुपर्णीतनयस्तार्क्ष्यो वैनतेयो महेन्द्रजित्॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|38|1 ► पन्नगारिर्विष्णुरथः सुपर्णो विहगाधिपः। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|37|1 ⇢ गरुडः (गरुड) (पुं) ⇒ Vehicle of Viṣṇu ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|37|1 ⇢ काश्यपसुतः (काश्यपसुत) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|37|1 ⇢ गरुत्मान् (गरुत्मत्) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|37|1 ⇢ उरगाशनः (उरगाशन) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|37|2 ⇢ सुपर्णीतनयः (सुपर्णीतनय) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|37|2 ⇢ तार्क्ष्यः (तार्क्ष्य) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|37|2 ⇢ वैनतेयः (वैनतेय) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|37|2 ⇢ महेन्द्रजित् (महेन्द्रजित्) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|38|1 ⇢ पन्नगारिः (पन्नगारि) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|38|1 ⇢ विष्णुरथः (विष्णुरथ) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|38|1 ⇢ सुपर्णः (सुपर्ण) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
➠ 1|1|38|1 ⇢ विहगाधिपः (विहगाधिप) (पुं) ⇒ Epithet of Garuḍa ⇒ विनतागर्भजातः काश्यपात्मजः पक्षिविशेषः- विष्णुवाहनः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ विष्णुः
जातिः ➡ अलौकिकप्राणी
उपाधि ➡ वाहनम्
अमरकोशः
Sanskrit
Word: गरुडः
Root: गरुड
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ building shaped like garuDa
Shloka(s):
1|1|29|1 ► गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|29|2 ► नागान्तको विष्णुरथः सुपर्णः पन्नगाशनः॥ (स्वर्गवर्गः)
3|3|30|1 ► केकि तार्क्ष्यावहिभुजौ दन्तविप्राण्डजा द्विजाः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|1|29|1 ⇢ गरुत्मान् (गरुत्मत्) (पुं)
➠ 1|1|29|1 ⇢ गरुडः (गरुड) (पुं)
➠ 1|1|29|1 ⇢ तार्क्ष्यः (तार्क्ष्य) (पुं) ⇒ bird, gold, ziva, cart, snake, horse, sort of antidote
➠ 1|1|29|1 ⇢ वैनतेयः (वैनतेय) (पुं)
➠ 1|1|29|1 ⇢ खगेश्वरः (खगेश्वर) (पुं)
➠ 1|1|29|2 ⇢ नागान्तकः (नागान्तक) (पुं)
➠ 1|1|29|2 ⇢ विष्णुरथः (विष्णुरथ) (पुं)
➠ 1|1|29|2 ⇢ सुपर्णः (सुपर्ण) (पुं) ⇒ ray, cock, night, horse, particular drug, particular array, species of creeper, having beautiful wings, any large bird of prey, having beautiful leaves, any mythical or supernatural bird, large bird of prey [vulture, eagle], Indian laburnum tree [Cassia fistula - Bot.]
➠ 1|1|29|2 ⇢ पन्नगाशनः (पन्नगाशन) (पुं)
➠ 3|3|30|1 ⇢ अहिभुजः (अहिभुज) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ विष्णुः
अन्यसंबन्धाः ➡ विष्णुः
जातिः ➡ अलौकिकप्राणी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गरुडः,
पुं,
 (गरुद्भ्यां पक्षाभ्यां डयते उड्डयते । इतिगरुत् + डी + डः । पृषोदरात् तलोपे साधुः ।यद्वा, “गिर उडच् ।” उणां ४ । १५५ ।इति उडच् ।) स्वनामख्यातपक्षी । तत्-पर्य्यायः । गरुत्मान् २ तार्क्ष्यः ३ वैनतेयः ४खगेश्वरः ५ नागान्तकः ६ विष्णु रथः ७ सुपर्णः ८पन्नगाशनः ९ । इत्यमरः । २ । २ । ३२ ॥
महा-वीरः १० पक्षिसिंहः ११ उरगाशनः १२ । इतिजटाधरः ॥
शाल्मली १३ हरिवाहनः १४अमृताहरणः १५ नागाशनः १६ । इति हारा-वली ॥
शाल्मलिस्थः १७ खगेन्द्रः १८ भुजगा-न्तकः १९ तरस्वी २० तार्क्ष्यनायकः २१ । इतिराजनिर्घण्टः ॥
* ॥
तस्योत्पत्तिकारणं यथा, --“यजतः पुत्त्रकामस्य कश्यपस्य प्रजापतेः ।साहाय्यमृषयो देवा गन्धर्व्वाश्च ददुः किल ॥
तत्रेध्मानयने शक्रो नियुक्तः कश्यपेन ह ।मुनयो वालिखिल्याश्च ये चान्ये देवतागणाः ॥
शक्रस्तु वीर्य्यसदृशमिष्मभारं गिरिप्रभम् ।समुत्क्षिप्यानयामास नातिकृच्छ्रादिव प्रभुः ॥
अथापश्यदृषीन् ह्रस्वानङ्गुष्ठोदरवर्ष्मणः ।पलाशवृन्तिकामेकां सहितान् वहतः पथि ॥
तान् सर्व्वान् विस्मयाविष्टो वीर्य्योन्मत्तः पुरन्दरः ।अवहस्याभ्ययाच्छीघ्रं लङ्घयित्वावमन्य च ॥
तेऽथ रोषसमाविष्टाः सुभृशं जातमन्यवः ।आरेभिरे महत् कर्म्म तदा शत्रुभयङ्करम् ॥
कामवीर्य्यः कामगमो देवराजभयप्रदः ।इन्द्रोऽन्यो सर्व्वदेवानां भवेदिति यतव्रताः ॥
तद्बुद्ध्वा भृशसन्तप्तो देवराजः शतक्रतुः ।जगाम शरणं तत्र कश्यपं शंसितव्रतम् ॥
तच्छ्रुत्वा देवराजस्य कश्यपोऽथ प्रजापतिः ।बालिखिल्यानुपागम्य कर्म्मसिद्धिमपृच्छत ॥
अथ ते तं महात्मानं प्रत्यूचुः सत्यवादिनः ।तान् कश्यप उवाचेदं सान्त्वपूर्व्वं प्रजापतिः ॥
”तस्य पक्षीन्द्रत्वकारणं यथा, --“अयमिन्द्रस्त्रिभुवने नियोगात् ब्रह्मणः कृतःइन्द्रार्थञ्च भवन्तोऽपि यत्नवन्तस्तपोधनाः ॥
न मिथ्या ब्रह्मणो वाक्यं कर्त्तुमर्हथ सत्तमाः ।भवतां हि न मिथ्यायं संकल्पो वै चिकीर्षितः ॥
भवत्वेष पतत्त्रीणामिन्द्रोऽतिबलसत्ववान् ।प्रसादः क्रियतामस्य देवराजस्य याचतः ॥
बालिखिल्या ऊचुः ।अपत्यार्थं समारम्भो भवतश्चायमीप्सितः ।तथा चैवं विधत्स्वात्र यथाश्रेयोऽनुपश्यसि ॥
एतस्मिन्नेव काले तु देवी दाक्षायणी शुभा ।विनता नाम कल्याणी पुत्त्रकामा यशस्विनी ॥
तपस्तप्ता व्रतपरा स्नाता पुंसवने शुचिः ।उपचक्राम भर्त्तारं तामुवाचाथ कश्यपः ॥
आरम्भः सफलो देवि ! भवितायं तवेप्सितः ।जनयिष्यसि पुत्त्रौ द्वौ वीरौ त्रिभुवनेश्वरौ ॥
तपसा बालिखिल्यानां मम सङ्कल्पजौ तथा ।एतौ सर्व्वपतत्त्रीणामिन्द्रत्वं कारयिष्यतः ॥
विनता चापि सिद्धार्था बभूव मुदिता तथा ।जनयामास पुत्त्रौ द्वावरुणं गरुडं तथा ॥
विकलाङ्गोऽरुणस्तत्र भास्करस्य पुरःसरः ।पतत्त्रीणान्तु गरुड इन्द्रत्वेनाभ्यषिच्यत ॥
” * ॥
तस्य जन्मकालीनरूपं यथा, --“एतस्मिन्नन्तरे चापि गरुडः काल आगते ।विना मात्रा महातेजा विदार्य्याण्डमजायत ॥
महासत्वबलोपेतः सर्व्वा विद्योतयन्दिशः ।कामरूपी कामगमः कामबीर्य्यो विहङ्गमः ॥
अग्निराशिरिवोद्भासन् समिद्धोऽतिभयङ्करः ।विद्युद्विस्पष्टपिङ्गाक्षो युगान्ताग्निसमप्रभः ॥
प्रवृद्धः सहसा पक्षी महाकायो नभो गतः ।घोरो घोरस्वनो रौद्रो वह्निरौर्व्व इवापरः ॥
” * ॥
तस्य विष्णुवाहनत्वे कारणं यथा, --“अपीत्वा चामृतं पक्षी परिगृह्याशु निःसृतः ।अगच्छदपरिश्रान्त आवार्य्यार्कप्रभां खगः ॥
विष्णुना तु तदाकाशे वैनतेयः समेयिवान् ।तस्य नारायणस्तुष्टस्तेनालौल्येन कर्म्मणा ॥
तमुवाचाव्ययो देवो वरदोऽस्मीति खेचरम् ।स वव्रे तव तिष्ठेयमुपरीत्यन्तरीक्षगः ॥
उवाच चैनं भूयोऽपि नारायणमिदं वचः ।अजरश्चामरश्चास्याममृतेन विनाप्यहम् ।एवमस्त्विति तं विष्णुरुवाच विनतासुतम् ॥
प्रतिगृह्य वरौ तौ तु गरुडो विष्णुमब्रवीत् ।भवतेऽपि वरं दद्मि वृणोतु भगवानपि ॥
तं वव्रे वाहनं कृष्णो गरुत्मन्तं महाबलम् ।ध्वजञ्च चक्रे भगवानुपरि स्थास्यतीति तम् ॥
”इति महाभारते । १ । ३१-३३ । अध्यायेषु ॥
(व्यूहविशेषः । यथा, मनुः । ७ । १८७ ।“वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गरुडेन वा ॥
”“सूक्ष्ममुखपश्चाद्भागः पृथुमध्यो वराहव्यूहः । एषएवपृथुतरमध्यो गरुडव्यूहः ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥
)