| YouTube Channel

गन्धकः (gandhakaH)

 
Apte
English
गन्धकः [gandhakḥ], Sulphur.
Comp.
 -पेषिका
a.
 female servant who grinds or prepares perfumes.
Apte Hindi
Hindi
गन्धकः
पुं*
 - गन्ध - कन्
गंधक
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तीक्ष्णगन्धकः, शोभाञ्जनः, शिग्रुः, तीक्ष्णगन्धकः, अक्षीवः, तीक्ष्णगन्धः, सुतीक्ष्णः, घनपल्लवः, श्वेतमरिचः, तीक्ष्णः, गन्धः, गन्धकः, काक्षीवकः, स्त्रीचित्तहारी, द्रविणनाशनः, कृष्णगन्धा, मूलकपर्णी, नीलशिग्रुः, जनप्रियः, मुखमोदः, चक्षुष्यः, रुचिराञ्जनः
noun
सः वृक्षः यस्य दीर्घबीजगुप्तिः शाकार्थे उपयुज्यते।
"श्यामः तीक्ष्णगन्धकस्य बीजगुप्तिम् उञ्छति।"
Synonyms:
 गन्धकः, गन्धिकः, गन्धपाषाणः, पामाघ्नः, गन्धमोदनः, पूतिगन्धः, अतिगन्धः, वरः, गन्धमोदनम्, सुगन्धः, दिव्यगन्धः, रसगन्धकः, कुष्ठारि, शुल्वारिः, पानारिः, स्वर्णरिः, धातुवैरी, शुकपुच्छः, गन्धपाषाणः, क्रूरगन्धः, कीटघ्नः, शरभूमिजः, गन्धी
noun
रासायनिकधातुविशेषः, यस्य गन्धः अतीव उग्रः अस्ति तथा च आयुर्वेदे अस्य अतिवह्निकारित्वं विषकुष्ठकण्डूतिस्वजुत्वगदोषनाशित्वादयः गुणाः प्रोक्ताः।
"प्रयोगशालायां वैज्ञानिकाः गन्धकस्य सम्बन्धिताः प्रयोगाः कुर्वन्ति। / चतुर्धा गन्धकः प्रोक्तो रक्तः पीतः सितः असितः।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: गन्धकः
Root: गन्धकः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ perfumes
⇒ having the smell of
⇒ drumstick tree [Hyperanthera Moringa - Bot.]
Shloka(s):
2|9|102|1 ► रसगर्भं तार्क्ष्यशैलं गन्धाश्मनि तु गन्धिकः। (वैश्यवर्गः)
2|9|102|2 ► सौगन्धिकश्च चक्षुष्याकुलाल्यौ तु कुलत्थिका॥ (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|102|1 ⇢ गन्धाश्मन् (गन्धाश्मन्) (पुं)
➠ 2|9|102|1 ⇢ गन्धक: (गन्धक) (पुं) ⇒ perfumes, having the smell of, drumstick tree [Hyperanthera Moringa - Bot.]
➠ 2|9|102|2 ⇢ सौगन्धिकः (सौगन्धिक) (पुं) ⇒ sulphur, fragrant, sweet-scented, sexually weak man, dealer in perfumes, balmy [nice-smelling], balsamic [nice-smelling], balsamous [nice-smelling], kind of worm infesting the bowels
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ तुत्थाञ्जनम्
जातिः ➡ मूलकम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गन्धकः,
पुं,
 (उग्रो गन्धोऽस्यास्तीति । “अर्श आदि-भ्योऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इत्यच् ततः स्वार्थे कन् ।)शोभाञ्जनवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥
उपधातु-विशेषः । तत्पर्य्यायः । गन्धाश्मा २ सौग-न्धिकः ३ । इत्यमरः । २ । ९ । १०२ ॥
गन्धिकः ४सुगन्धिकः ५ । इति तट्टीका ॥
गन्धपाषाणः ६पामाघ्नः ७ । इति रत्नमाला ॥
गन्धमोदनः ८पूतिगन्धः ९ अतिगन्धः १० वरः ११ सुगन्धः १२दिव्यगन्धः १३ गन्धः १४ रसगन्धकः १५कुष्ठारिः १६ क्रूरगन्धः १७ कीटघ्नः १८ शर-भूमिजः १९ गन्धी २० । इति शब्दरत्नावली ॥
अस्य गुणाः । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । तीव्र-गन्धत्वम् । अतिवह्निकारित्वम् । विषकुष्ठकण्डूति-खजुत्वगदोषनाशित्वश्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
कृमिप्लीहनेत्ररोगनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥
तस्य भेदाः ।“श्वेतो रक्तश्च पीतश्च नीलश्चति चतुर्व्विधः ।गन्धको वर्णतो ज्ञेयो भिन्नभिन्नगुणाश्रयः ॥
श्वेतः कुष्ठापहारी स्याद्रक्तो लोहप्रयोगकृत् ।पीतो रसे प्रयोगार्हो नीलो वर्णान्तरोचितः ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अथ गन्धकस्योत्पत्तिनामलक्षणगुणाः ।“श्वेतद्वीपे पुरा देव्याः क्रीडन्त्या रजसाप्लुतम् ।दुकूलं तेन वस्त्रेण स्नातायाः क्षीरनीरधौ ।प्रसृतं यद्रजस्तस्माद्गन्धकः समजायत ॥
गन्धको गन्धिकश्चापि गन्धपाषाण इत्यपि ।सौगन्धिकश्च कथितो वलिर्वलबसापि च ॥
चतुर्द्धा गन्धकः प्रोक्तो रक्तः पीतः सितोऽसितः ।रक्तो हेमक्रियासूक्तः पीतश्चैव रसायने ।व्रणविलेपने श्वेतः कृष्णः श्रेष्ठः सुदुर्ल्लभः ॥
”श्रेष्ठो हेमक्रियादिषु सर्व्वत्र प्रशस्ततरः ॥
* ॥
“गन्धकः कटुकस्तिक्तो वीर्य्योष्णस्तुवरः सरः ।पित्तलः कटुकः पाके कण्डू वीसर्पजन्तुजित् ॥
हन्ति कुष्ठक्षयप्लीहकफवातान् रसायनः ।अशोधितो गन्धक एष कुष्ठंकरोति तापं विषमं शरीरे ।सौख्यञ्च रूपञ्च बलं तथौजःशुक्रं निहन्त्येव करोति चास्रम् ॥
” * ॥
तस्य शोधनविधिर्यथा, --“लोहपात्रे विनिःक्षिप्य घृतमग्नौ प्रतापयेत् ।तप्ते घृते तत् समानं क्षिपेद्गन्धकजं रजः ॥
विद्रुतं गन्धकं दृष्ट्वा तनुवस्त्रे विनिःक्षिपेत् ।यथा वस्त्राद्विनिःसृत्य दुग्धमध्येऽखिलं क्षिपेत् ॥
एवं स गन्धकः शुद्ध्व्येत् सर्व्वकर्म्मोचितो भवेत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
“शोधितो यस्तु गन्धः स्यात् जरामृत्युरुजापहः ।अग्निसन्दीपनः श्रेष्ठो वीर्य्यवृद्धिकरोऽस्थिकृत् ॥
”इति प्रयोगामृतम् ॥