| YouTube Channel

गङ्गा (gaGgA)

 
शब्दसागरः
English
गङ्गा
f.
 (-ङ्गा) The river Ganges, or its personification as a goddess.
E.
गम् to go, Unadi affix गन्, or गां the accusative of गो the earth, and
ग who goes, form
irr
 .
Capeller Eng
English
ग॑ङ्गा
f.
 the river Ganges (often personif. ).
Yates
English
गङ्गा (ङ्गा) 1.
f.
 The river Ganges
or the personification of it.
Spoken Sanskrit
English
गङ्गा gaGgA
f.
 Ganges
भागीरथी bhAgIrathI
f.
 Ganges
गङ्गका gaGgakA
f.
 Ganges
त्रिपथगा tripathagA
f.
 Ganges
त्रिस्रोतस् trisrotas
f.
 Ganges
दैवतसरित् daivatasarit
f.
 Ganges
द्युधुनि dyudhuni
f.
 Ganges
सागरगा sAgaragA
f.
 Ganges
समुद्रसुभगा samudrasubhagA
f.
 Ganges
सरिद्वरा saridvarA
f.
 Ganges
सरित् sarit
f.
 Ganges
सितसिन्धु sitasindhu
f.
 Ganges
हरशेखरा harazekharA
f.
 Ganges
हिमाद्रिजा himAdrijA
f.
 Ganges
हिमाद्रितनया himAdritanayA
f.
 Ganges
हिमवत्सुता himavatsutA
f.
 Ganges
सुरापगा surApagA
f.
 Ganges
सुरसरित् surasarit
f.
 Ganges
सुरतरङ्गिणी surataraGgiNI
f.
 Ganges
स्वःसरित् svaHsarit
f.
 Ganges
Wilson
English
गङ्गा
f.
 (-ङ्गा) The river Ganges, or its personification as a goddess.
E.
 गम to go, Uṇādi affix गन्, or गां the accusative of गो
the earth, and ग who goes, form
irr
 .
Apte
English
गङ्गा [gaṅgā], [गम्-गन्
Uṇ.*
 1.12]
The river Ganges, the most sacred river in India
अधोधो गङ्गेयं पदमुपगता स्तोकमथवा
Bh.*
 2.1
R.*
 2.26
13.57
(mentioned in
Rv.*
 1.75.5, along with other rivers considered sacred in India).
The Ganges personified as a goddess. [Gaṅgā is the eldest daughter of Himavat. It is said that a curse of Brahmā made her come down upon earth, where she became the first wife of King Śantanu. She bore him eight sons, of whom Bhīṣma, the youngest, became a well-known personage, renowned for his valour and life-long celibacy. According to another account she came down on earth being propitiated by Bhagīratha
see भगीरथ and जह्नु also
and
cf.
Bh.*
 2. 1]. इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति Mahānār.
Up.*
 5.4.Comp. -अम्बु, -अम्भस्
n.
water of the Ganges.
pure rain-water (such as falls in the month of आश्विन).
अवतारः the descent of the Ganges on the earth
भगीरथ इव दृष्टगङ्गावतारः
K.*
 32 (where गङ्गा˚ also means 'descent into the Ganges' for ablution).
N.
 of a sacred place. -अष्टकम् a collection of eight verses addressed to the Ganges
गङ्गाष्टकं पठति यः प्रयतः प्रभाते वाल्मीकिना विरचितं शुभदं मनुष्यः । -उद्भेदः the source of the Ganges. -क्षेत्रम् the river Ganges and the district two Koss on either of its banks. -चिल्ली Gangetic kite.
जः, सुतः
N.
 of Bhīṣma.
of Kārtikeya
गङ्गासुतस्त्वं स्वमतेन देव स्वाहामहीकृत्तिकानां तथैव
Mb.
 * 3.232.15. -जलम् the holy water (by which it is customary to administer oaths). -दत्तः an epithet of Bhīsma. -द्वारम् the place where the Ganges enters the plains (also called हरिद्वार)
गङ्गाद्वारं प्रति महान्बभूव भगवानृषिः
Mb.
 * 1.13.33.
धरः an epithet of Śiva.
the ocean. ˚पुरम्
N.
 of a town.
पुत्रः
N.
 of Bhīṣma.
of Kārtikeya.
a man of a mixed and vile caste whose business is to remove dead bodies.
a Brāhmaṇa who conducts pilgrims to the Ganges. -भृत्
m.
N.
 of Śiva.
the ocean. -मध्यम् the bed of the Ganges.
यात्रा a pilgrimage to the Ganges.
carrying a sick person to the river-side to die there. -लहरी
N.
 of poem by Jagannātha Paṇḍita. -सप्तमी the 7th day in the light half of वैशाख. -सागरः the place where the Ganges enters the ocean.
सुप्तः an epithet of Bhīsma.
of Kartikya. -ह्रदः
N.
 of a तीर्थ.
Apte 1890
English
गंगा [गम्-गन्
Uṇ. 1. 120] 1 The river Ganges, the most sacred river in India
अधोधो गंगेयं पदमुपगता स्तोकमथवा Bh. 2. 10
R. 2. 26
13. 57
(mentioned in Rv. 10. 75. 5 along with other rivers considered sacred in India).
2 The Ganges personified as a goddess. [Gaṅgā is the eldest daughter of Himavat. It is said that a curse of Brahmā made her come down upon earth, where she became the first wife of King Saṃtanu. She bore him eight sons, of whom Bhīṣma, the youngest, became a well-known personage, renowned for his valour and life-long celibacy. According to another account she came down on earth being propitiated by Bhagīratha: see भगीरथ and जह्नु also
and cf. Bh. 2. 10.].
Comp.
अंबु,
अंभस् n. {1} water of the Ganges. {2} pure rain-water (such as falls in the month of आश्विन).
अवतारः {1} the descent of the Ganges on the earth
भगीरथ इव दृष्टगंगावतारः K. 32 (where गं° also means ‘descent into the Ganges’ for ablution). {2} N. of a sacred place.
अष्टकं a collection of eight verses addressed to the Ganges.
उद्भेदः the source of the Ganges.
क्षेत्रं the river Ganges and the district two Koss on either of its banks.
चिल्ली Gangetic kite.
जः {1} N. of Bhīṣma. {2} of Kārtikeya.
दत्तः an epithet of Bhīma.
द्वारं the place where the Ganges enters the plains (also called हरिद्वार).
धरः {1} an epithet of Śiva. {2} the ocean. °पुरं N. of a town.
पुत्रः {1} N. of Bhīṣma. {2} of Kārtikeya. {3} a man of a mixed and vile caste whose business is to remove dead bodies. {4} a Brāhmaṇa who conducts pilgrims to the Ganges.
भृत m. {1} N. of Śiva. {2} the ocean.
मध्यं the bed of the Ganges.
यात्रा {1} a pilgrimage to the Ganges. {2} carrying a sick person to the river-side to die there.
लहरी N. of a poem by Jagannātha paṇḍita.
सागरः the place where the Ganges enters the ocean.
सुप्तः {1} an epithet of Bhīshma. {2} of Kārtikeya.
ह्रदः N. of a तीर्थ.
Monier Williams Cologne
English
ग॑ङ्गा
f.
 (√ गम्,
Uṇ.
 ) ‘swift-goer’, the river Ganges (personified and considered as the eldest daughter of Himavat and Menā,
R.
 i, 36, 15
as the wife of Śāntanu and mother of Bhīṣma,
MBh.
 i, 3800
Hariv.
 2967 ff.
or as one of the wives of Dharma,
PadmaP.
there is also a Gaṅgā in the sky [आकाश- or व्योम-ग्°, qq.vv.
cf.
 खापगा, गगनापगा
&c.
 ] and one below the earth,
Hariv.
 12782
Bhagī-ratha is said to have conducted the heavenly Gaṅgā down to the earth, 810 ff.
R.
 i, ch. 44),
RV.
 x, 75, 5
ŚBr.
 xiii
TĀr.
&c.
N.
 of the wife of Nīla-kaṇṭha and mother of Śaṃkara
ifc. See द्विवेद-गङ्ग.
Monier Williams 1872
English
गङ्गा गङ्गा, f. (said to be fr. rt. गम्, to go),
the river Ganges
the Ganges personified and con-
sidered as the eldest daughter of Himavat and Menā,
and wife of Śāntanu and mother of Bhīṣma, or as
one of the wives of Dharma
there is also a Gaṅgā
in the sky (आकाश-गङ्गा) and one under the earth
N. of the wife of Nīla-kaṇṭha and mother of Śaṅkara
(अस्), m., N. of a son of Nārāyaṇa, who was the
author of a commentary on the Vṛhad-araṇyakopa-
niṣad
he is also called Dviveda-gaṅga.
—गङ्ग-
दत्त, अस्, m. (the final आ being shortened), N. of a
king of the frogs.
—गङ्ग-दास, अस्, m., N. of a son
of Poviya, called Jñānānanda, author of a commentary
on the poem Khaṇḍa-praśasti.
—गङ्गा-क्षेत्र, अम्,
n. the sacred district of the Gaṅgā, i. e. the river
Ganges and two Krośas on either of its banks
all
dying within such limits go to heaven, whatever
their crimes.
—गङ्गा-चम्पू, ऊस्, f. title of a work.
—गङ्गा-चिल्ली, f. the black-headed gull, Larus Ridi-
bundus
(fr. गङ्गा and चिल्ली, a kite, considered by
the Hindūs as a species of that bird, the Gangetic
kite.)
—गङ्गा-ज, अस्, m. the son of Gaṅgā, an
epithet of Bhīṣma
and also of the deity Kārttikeya.
—गङ्गा-जल, अम्, n. the water of the Ganges,
the holy water by which it is customary to administer
oaths.
—गङ्गाटेय, अस्, ई, अम्, going in the Ganges
(अस्), m. a shrimp or prawn
also गलाविल.
—गङ्गा-
तीर, अम्, n. the bank of the Ganges.
—गङ्गा-
तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha.
—गङ्गा-दास, अस्,
m., N. of the author of the Chando-mañjarī and of
the Acyuta-carita
N. of a copyist who lived about
1542
N. of the author of the work Chando-govinda.
—गङ्गादित्य (°गा-आद्°), अस्, m. a form of the
sun.
—गङ्गा-द्वार, अम्, n. ‘the door of the Gan-
ges, ’ the place where the Ganges enters the plains
also called Haridvār.
—गङ्गाद्वार-माहात्म्य,
अम्, n. title of a part of the Skanda-Purāṇa.
—गङ्गा-
धर, अस्, m. ‘Ganges-receiver, ’ ‘Ganges-supporter, ’
the ocean
an epithet of Śiva, (according to the legend,
the Ganges in its descent from heaven first alighted
on the head of Śiva and continued for a long period
entangled in his hair)
N. of a man
N. of a lexi-
cographer
N. of a commentator on the Śārīraka-
sūtras
N. of a commentator on Bhāskara.
—गङ्गा-
धर-पुर, अम्, n., N. of a town.
—गङ्गाधर-
भट्ट, अस्, m., N. of a scholiast.
—गङ्गाधर-
माधव, अस्, m., N. of the father of Dādābhaï.
—गङ्गाधर-रस, अस्, m. term for a particular
prescription in medicine.
—गङ्गा-नागराज, अस्, m.,
N. of a Nāga.
—गङ्गा-नाथ, अस्, m., N. of the
founder of a sect.
—गङ्गा-पत्त्री, f., N. of a plant,
= पत्त्री, सु-गन्धा, गन्धपत्त्रिका.
—गङ्गा-
पार, अम्, n. the opposite bank of the Ganges.
—गङ्गा-पुत्र, अस्, m. son of Gaṅgā
an epithet of
Bhīṣma
a man of a mixed and vile caste, employed
to remove dead bodies
a Brāhman who conducts pil-
grims to the Ganges, especially at Benares.
—गङ्गा-
भृत्, त्, m. an epithet of Śiva
[cf. गङ्गा-धर।]
—गङ्गा-मध्य, अम्, n. the bed or stream of
the Ganges.
—गङ्गा-माहात्म्य, अम्, n. a poem
or any composition in praise of the Ganges.
—गङ्-
गाम्बु (°गा-अम्°), उ, n. or गङ्गाम्भस् (°गा-अम्°),
अस्, n. pure rain-water, such as falls in the month
Āśvina
Ganges-water.
—गङ्गा-यमुने, du. f. the
Ganges and Yamunā rivers.
—गङ्गा-यात्रा, f. pil-
grimage to the Ganges
carrying a sick person to
the river side to die there.
—गङ्गा-राम, अस्, m.,
N. of the father of Jaya-rāma and uncle of Rāma-
candra.
—गङ्गा-लहरी, f. title of a work (‘the
wave of the Ganges’).
—गङ्गावतरण-चम्पू-
प्रबन्ध, title of a poem by Śaṅkara-dīkṣita.
—गङ्गा-वाक्यावली (°य-आव्°), f. title of a work on
jurisprudence.
—गङ्गा-वासिन्, ई, इनी, इ, dwelling on
the Ganges.
—गङ्गा-शोण, अम्, n. the Ganges and
the Śone.
—गङ्गाष्टक (°गा-अष्°), अम्, n. eight
verses addressed to Gaṅgā.
—गङ्गा-सागर, अस्,
m. the mouth of the Ganges where it enters the
ocean.
—गङ्गा-सुत, अस्, m. son of Gaṅgā, epithet
of the deity Kārttikeya
also of Bhīṣma.
—गङ्गा-
स्तुति, इस्, f. or गङ्गा-स्तोत्र, अम्, n. the praise of
the Ganges.
—गङ्गा-स्नान, अम्, n. bathing in the
Ganges.
—गङ्गा-ह्रद, अस्, m., N. of a Tīrtha.
—गङ्गेश (°गा-ईश), अस्, m., N. of the author of
the Tattva-cintāmaṇi.
—गङ्गेश्वर (°गा-ईश्°), अस्,
m., N. of an author.
—गङ्गोदक (°गा-उद्°), अम्,
n. Ganges-water.
—गङ्गोद्भेद (°गा-उद्°), अस्, m.
the source of the Ganges, a sacred place of pilgrimage.
Macdonell
English
गङ्गा gáṅ-gā,
f.
 [fr. intv. of √ gam: the swift 🞄Goer], the Ganges, daughter of the Himavat.
Benfey
English
गङ्गा गङ्गा (from *गङ्गम् for जङ्-
गम्, frequentat. of गम्),
f.
 The river
Ganges, supposed to exist also in the
sky and in the lower regions, Rām.
1, 44, 14.
--
Comp.
 व्योमगङ्गा, i. e.
व्योमन्-,
f.
 the supposed Ganges of
the sky.
पाताल-,
f.
 that of the lower
regions.
Hindi
Hindi
गंगा नदी
Apte Hindi
Hindi
गङ्गा
स्त्री*
 - गम् - गन् - टाप्
"गंगा नदी, भारत की पवित्रतम् नदी"
गङ्गा
स्त्री*
 - -
गंगा देवी के रुप में मूर्त्त गंगा
Shabdartha Kaustubha
Kannada
गङ्गा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಂಗಾನದಿ /ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ನದಿ
निष्पत्तिः - > गल्मृ (गतौ) - "गन्" (उ० १-१२०)
व्युत्पत्तिः - > गच्छति
प्रयोगाः - > "गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरमाविवेश"
उल्लेखाः - > रघु० २-२६
L R Vaidya
English
gaMgA {% f. %} 1. The river Ganges, इमं मे गंगे यमुने सरस्वति शतद्रु स्तोमं सचता परुष्या R.V.x.75, R.ii.26 (this name is occasionally applied to several other rivers held sacred in India)
2. the Ganges personified as a goddess.
Bopp
Latin
गङ्गा f. (ut videtur, pro गङ्गमा, ar. गम्, cum syllabâ redupl.
गङ् e गम्, cf. Intens. जङ्गम्, gr. 569.) flumen Ganges.
Lanman
English
gáṅgā, f. the Ganges. [fr. √gam = gā,
w. intens. reduplication, 1002b.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
गङ्गा f. N. °einer Kuh, Kaṃs. III, 22b.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गङ्गा, मन्दाकिनी, जाह्नवी, पुण्या, अलकनन्दा, विष्णुपदी, जह्नुतनया, सुरनिम्नगा, भागीरथी, त्रिपथगा, तिस्त्रोताः, भीष्मसूः, अर्घ्यतीर्थम्, तीर्थरीजः, त्रिदशदीर्घिका, कुमारसूः, सरिद्वरा, सिद्धापगा, स्वरापगा, स्वर्ग्यापगा, खापगा, ऋषिकुल्या, हैमव्रती, सर्वापी, हरशेखरा, सुरापगा, धर्मद्रवी, सुधा, जह्नुकन्या, गान्दिनी, रुद्रशेखरा, नन्दिनी, सितसिन्धुः, अध्वगा, उग्रशेखरा, सिद्धसिन्धुः, स्वर्गसरीद्वरा, समुद्रसुभगा, स्वर्नदी, सुरदीर्घिका, सुरनदी, स्वर्धुनी, ज्येष्ठा, जह्नुसुता, भीष्मजननी, शुभ्रा, शैलेन्द्रजा, भवायना, महानदी, शैलपुत्री, सिता, भुवनपावनी, शैलपुत्री
noun
भारतदेशस्थाः प्रधाना नदी या हिन्दुधर्मानुसारेण मोक्षदायिनी अस्ति इति मन्यन्ते।
"धर्मग्रन्थाः कथयन्ति राज्ञा भगीरथेन स्वर्गात् गङ्गा आनीता। "
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
गङ्गा त्रिपथगा भागीरथी त्रिदशदीर्घिका ।
त्रिस्रोता जाह्नवी मन्दाकिनी भीष्मकुमारसूः ॥ १०८१ ॥
सरिद्वरा विष्णुपदी सिद्धस्वःस्वर्गिखापगा ।
ऋषिकुल्या हैमवती स्वर्वापी हरशेखरा ॥ १०८२ ॥
-wordlist-
गङ्गा (स्त्री), त्रिपथगा (स्त्री), भागीरथी (स्त्री), त्रिदशदीर्घिका (स्त्री), त्रिस्रोतस् (स्त्री), जाह्नवी (स्त्री), मन्दाकिनी (स्त्री), भीष्मकुमारसू (स्त्री), सरिद्वरा (स्त्री), विष्णुपदी (स्त्री), सिद्धापगा (स्त्री), स्वरापगा (स्त्री), स्वर्ग्यापगा (स्त्री), खापगा (स्त्री), ऋषिकुल्या (स्त्री), हैमवती (स्त्री), स्वर्वापी (स्त्री), हरशेखरा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
भागीरथी
भागीरथी, सुरसरित्, विष्णुपदी, जाह्नवी, गङ्गा, मन्दाकिनी, त्रिपथगा, सरिद्वरा, त्रिदशदीर्घिका
भागीरथी सुरसरिद्विष्णुपदी जाह्नवी तथा गङ्गा ।
मन्दाकिनी त्रिपथगा सरिद्वरा त्रिदशदीर्घिका प्रोक्ता ॥ ६७३ ॥
verse 3.1.1.673
page 0077
नाममाला
Sanskrit
भागीरथी, त्रिपथगा, जाह्नवी, हिमवत्सुता, मन्दाकिनी, गङ्गा
भागीरथी त्रिपथगा जाह्नवी हिमवत्सुता ।
मन्दाकिनी द्युपर्यायधुनी गङ्गानदीश्वरः ॥ ७१ ॥
verse 0.1.1.71
page 0036
त्रिवर्त्मा, त्र्यध्वा, त्रिसरणि, त्रिपथा, त्रिमार्गा, त्रिप्रचरा, त्रिसञ्चरा, गङ्गा
त्रिमार्गनामगा गङ्गा घोषो गोमण्डलं व्रजः ॥ १६२ ॥
verse 0.1.1.162
page 0078
Mahabharata
English
Gaṅgā^1, the river Ganges. § 11 (Parvasaṅgr.): I, 2, 386.-§ 17 (Uttaṅka): I, 3, 799 (bahūni nāgaveśmāni Gºāyās tīra uttare).--§ 71 (Ādivaṃśāvatāraṇap.): I, 61, 2241.--§ 79 (Bhīshma): I, 63, 2420 (mother of Bhīshma).--§ 130 (Aṃśāvat.): I, 67, 2710 (the eight Vasus were born as sons of Gaṅgā and Śāntanu, cf. § 163).--§ 133 (Dushyanta): I, 70, 2872 (Nara-Nārāyaṇasthānaṃ Gºayevopaśobhitaṃ).-§ 149 (Yayāti): I, 87, 3555 (Yayāti gave to Pūru the whole country Gº-Yamunayor madhye).--§ 156 (Pūruvaṃś.): I, 95, 3800 (Śāntanuḥ khalu Gaṅgāṃ Bhāgīrathīṃ upayeme | tasyām asya jajñe Devavrato nāma yam āhur Bhīshmam iti, cf. § 163).-§ 161 (Mahābhishop.): I, 96, 3846, v. 7 (only B., one śloka and a half are wanting in C. after v. 3848), (together with Mahābhisha G. is cursed to become born among men) (3857), (3859), (3861), 3864 (the Vasus made the arrangement with G. that, having born them to Śāntanu, she should throw them into the water, the eighth child excepted).--§ 162 (Śāntanūp.): I, 97, 3865, 3866 (settled with Pratīpa that she should marry his son, i.e. Śāntanu), 3889.--§ 163 (Bhīshmotpatti): I, 98, 3903 (Tripathagāminī), 3908, 3913 (Jahnusutā), 3919 (ºdattaṃ, i.e. Bhīshma
Śāntanu married G.
seven of the eight children whom Śāntanu begot with G. she threw into the water, the eighth (Bhīshma) was saved by Śāntanu).--§ 164 (Āpavop.): I, 99, 3923 (Jāhnavī), (3924), 3961 (G. told Śāntanu the history of the Vasus, then she disappeared, taking the child with her).--§ 165 (Satyavatīlābhop.): I, 100, 3989 (Bhāgīrathīṃ), 3993, 3996, 3997, (3999) (G. restored Bhīshma to Śāntanu).--§ 170 (Dīrghatamas): I, 104, 4204, 4205. --§ 195. (Pāṇḍu): I, 127, 4947.--§ 197 (Bhīmasenarasapāna): I, 128, 4992, 4999.--§ 200 (Droṇa): I, 130, 5103.--§ 207 (do.): I, 133, 5299.--§ 209 (Drupadaśāsana): I, 138, 5512 (Mākandīm atha Gºāyās tīre).--§ 213 (Jatugṛhap.): I, 149, 5851, 5853, 5854, 5855
150, 5874.-§ 217 (Caitrarathap.): I, 166, 6329.--§ 218 (do.): I, 167, 6360.--§ 221 (do.): I, 170, 6439, 6440, 6449, 6452, 6454 (b: G. issues from Hemaśṛṅga (cf. Harivaṃśa, v. 12850, PCR.: ‘the golden peaks’) of the Himavat, and falls into the ocean divided into seven streams. Gaṅgā, Yamunā, Sarasvatī (plakshajātāṃ, i.e. who issues from the plaksha, v. BR.), Rathasthā, Sarayū (C. Śº), Gomatī and Gaṇḍakī destroy the sins of those who drink of their water
in the celestial regions G. is called Alakanandā, and among the Pitṛs it becomes the Vaitaraṇī, which is difficult to cross for sinners (such is the statement of Kṛshṇa-Dvaipāyana)
this celestial river (devanadī) is without hindrance).--§ 238 (Pañcendrop.): I, 197, 7284 (devīṃ), 7285 (do.).--§ 248 (Arjunavanavāsap.): I, 214, 7786.--§ 249 (do.): I, 215, 7818.--§ 258 (Khāṇḍavadah.): I, 228, 8316 (ºodadhicarā jhashāḥ).--§ 263 (Sabhākriyāp.): II, 3, 68 (Bhāgīrathīṃ).--§ 275 (Rājasūyārambhap.): II, 17, 695 (º-Yamunayor madhye).--§ 276 (Jarāsandhavadhap.): II, 20, 796.--§ 290 (Śiśupālavadhap.): II, 42, 1484 (Trikūṭasthāṃ…Tripathagāṃ).--§ 317 (Arjunābhigamanap.): III, 12, 542.--§ 335 (Indralokābhigamanap.): III, 42, 1733.--§ 339 (do.): III, 47, 1891 (Siddha-Cāraṇasevitā, its source near Badarī).--§ 364 (Tīrthayātrāp.): III, 83, 6071.--§ 370 (do.): III, 84, 8013 (º-Yamunayor madhye), 8016 (ºāyāś ca…Sarasvatyāś ca saṅgame), 8059 (Gomatī Gºayoś caiva saṅgame)
85, 8146 (ºāyāḥ sāgarasya ca saṅgame).--§ 372 (do.): III, 85, 8209.-§ 373 (Prayāga): III, 85, 8217 (Yamunā Gºayā sārdhaṃ saṅgatā, at Prayāga), 8218 (º-Yamunayor madhye (so C., but read madhyaṃ with B.) pṛthivyā jaghanaṃ smṛtaṃ), 8228 (º-Yamunā-saṅgame).--§ 374 (Tīrthayātrāp.): III, 85, 8230. --§ 375 (do.): III, 85, 8230, 8231, 8232, 8233 (Gaṅgā Kaliyuge smṛtā, sc. puṇyā), 8234 (Magadheshu), 8236, 8238, 8239, 8240.--§ 377 (Dhaumyatīrthak.): III, 87, 8310 (yasyās tīre Bhagīrathaḥ | ayajat), 8314 (º-Yamunayor… saṅgamaṃ)
88, 8334
90, 8392 (bibheda tarasā Gaṅgā Gaṅgādvāraṃ), 8397 (ushṇatoyavahā Gºā śītatoyāvahā purā).-§ 378 (Tīrthayātrāp.): III, 93, 8467.--§ 379 (do.): III, 95, 8515 (º-Yamunayoś caiva saṅgame).--[§ 383b (do.): Issuing from the matted locks of Śambhu (i.e. Śiva) G. floods the southern country: III, 99, 8648 (Samudra mahishī)].--§ 389 (Gangāvataraṇa): III, 107, 9917 (ºāvataraṇe)
108, 9923, 9933, (9934), 9940, 9946
109, 9952, 9954 (Himavataḥ sutā), 9955 (gaganamekhalāṃ), 9962, 9963, 9964 (G. promised to Bhagīratha to descend and besprinkle the bodies of Sagara's sons
Bhagīratha gratified Śiva, who received the weight of G. when she fell from the sky on his forehead
G. fell down to the earth divided into three streams, and was led by Bhagīratha to the ocean where the bodies of Sagara's sons lay, then Bhagīratha adopted her as his daughter).--§ 392 (Tīrthayātrāp.): III, 114, 10096 (falls into the ocean).--§ 395 (Jamadagni): III, 115, 10153 (ºāyāṃ (so B.) Kānyakubje).--§ 412 (Ashṭāvakrīya): III, 134, †10656 (nadīshu Gaṅgā pravarā yathaiva). --§ 413 (Tīrthayātrāp.): III, 135, 10696.--§ 414 (Yavakrītop.): III, 135, 10723, 10727.--§ 418 (Tīrthayātrāp.): III, 139, 10821 (saptavidhā, b: there Agni blazes forth without intermission, a wonder which no man is able to see), 10833, †10835.--§ 436 (Yakshayuddhap.): III, 158, 11622 (mahāº, b: the celestial river, frequented by ṛshis and Kinnaras).--§ 457 (Vaivasvatop.): III, 187, 12764 (Samudramahishīṃ), 12766, 12768, 12769.--§ 459 (Mārkaṇḍeyas.): III, 188, 12907 (seen by Mārkaṇḍeya in the stomach of Nārāyaṇa).--§ 488 (Āngirasa): III, 217, 14103 (yathā Rudrāc ca sambhūto Gºāyāṃ Kṛttikāsu ca, sc. Skanda).-§ 494 (do.): III, 222, 14230 (among the rivers who are mothers of fires).--§ 514 (Ghoshayātrāp.): III, 252, 15201 (ºaughapratimā).--§ 547 (Karṇa): III, 308, 17150 (the basket with Karṇa passed from Yamunā into the G.).--§ 555 (Sainyodyogap.): V, 19, 599 (ºkūlañ ca, is filled up by the army of Duryodhana).--§ 561 (Yānasandhip.): V, 51, 2052 (ºvega iva).--§ 565 (Gālavacarita): V, 111, 3828 (atra-i.e. in the north--Gºāṃ Mahādevaḥ patantīṃ gaganāc cyutāṃ | pratigṛhya dadau loke mānushe, cf. § 389)
120, 4026 (º-Yamunā-saṅgame).--§ 566 (Yayāti): V, 121, 4060 (ºāṃ gām iva gacchantīm ālambya, sc. Yayāti).--§ 568 (Vidulāputraśāsana): V, 135, 4598 (gatvā Gaṅgeva sāgaraṃ).-§ 569 (Bhagavadyānap.): V, 139, 4714 (ºvega iva)
144, 4912 (ºtīre).--§ 570 (Sainyaniryāṇap.): V, 151, 5151 (ºeva pūrṇā)
158, 5362 (ºayeva pravṛddhayā).--§ 579 (Ulūkadūtāgamanap.): V, 160, 5422 (ºtīre).--§ 572 (Rathātirathasaṅkhyānap.): V, 166, 5757 (makarā iva…Gºāṃ vikshobhayishyanti).--§ 573 (Ambopakhyānap.): V, 178, 7122 (appeared to Bhīshma in order to make him desist from fighting with Rāma Jāmadagnya)
196, 7633 (ºeva pūrṇā).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 6, 223 (c: coming from the summit of the mountain, Gaṅgā Bhāgīrathī falls into the lake of Candramas. Śiva kept the G. on his head for 100, 000 years).--§ 574f (Bindusaras): VI, 6, 239 (Bhāgīrathīṃ), () 243 (coming from Brahmaloka, G. divided herself into seven streams: Vasvaukasārā, etc.), 245 (pl., sapta).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 9, 321, 344 (only B.).--§ 575b (Śākadvīpa): VI, 11, 432 (in Śākadvīpa).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 18, 694 (adṛśyata…Gºeva Yamunāntare (B. ºrā))
19, 708 (ºeva pūrṇā).--§ 584 (Bhīshmavadhop.): VI, 83, 3643 (ºāyāḥ suranadyā vāi svādubhūtaṃ yathodakaṃ).--§ 587 (do.): VI, 119, 5664 (Himavataḥ sutā).--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 10, 370 (ºsrotaḥsu).--§ 591 (Saṃśaptakavadhap.): VII, 17, 721 (º-Sarayvau vegena pravṛshīva).--§ 592 (do.): VII, 30, 1331 (iva).--§ 594 (Mṛtyu): VII, 54, 2096.-§ 595 (Shoḍaśarāj. v. Bhagīratha): VII, 60, 2249 (Bhāgīrathī), 2254 (tasyāṅke nishasāda ha | tathā Bhāgīrathī Gºā Urvaśī śābhavat purā), 2256 (became the adopted daughter of Bhagīratha)
(do., v. Bharata): VII, 68, 2384.--§ 596 (Pratijñāp.): VII, 80, 2847 (in the north).--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII, 156, 6795 (iva).--§ 605 (Karṇap.): VIII, 28, 1162 (unmatta-Gºpratimaṃ).--§ 606 (Tripurākhyāna): VIII, 34, 1477.--§ 607 (Karṇap.): VIII, 44, 2029 (bahishkṛtāḥ…Gºayā), --§ 608 (do.): VIII, 46, 2209 (º-Yamunāvat)
60, 3048 (iva).--§ 611 (Śalyap.): IX, 18, 965 (iva).--§ 615 (Baladevatīrthayātrāp.): IX, 37, 2168 (iva).--§ 615u (Skanda): IX, 44, 2457, 2458, 2463, 2469, 2484, 2489, 2492 (the birth, etc., of Skanda)
46, 2668 (gave to Skanda a kamaṇḍalu), 2717 (some call Skanda the son of G.).--§ 618 (Jalapradānikap.): XI, 11, 307
12, 317
14, 363.--§ 619 (Strīvilāpap.): XI, 23, 676.--§ 620 (Śrāddhap.): XI, 26, 799
27, 800, 804, 805 (ºtīraṃ), 828.--§ 621 (Rājadh.): XII, 1, 23 (ºsrotasi).--§ 632b (Shoḍaśarāj., cf. § 595 v. Bharata): XII, 29, 939
(do. v. Bhagīratha): XII, 29, 961 (yasyāṅke nishasāda ha | Gaṅgā Bhāgīrathī tasmād Urvaśī hyabhavat purā), 962 (trilokapathagā, became the adopted daughter of Bhagīratha)
(do., v. Gaya): XII, 29, 1011 (yāvatyaḥ sikatāḥ…Gºayāḥ).--§ 637 (Rājadh.): XII, 46, 1568 (yaṃ Gºā garbhavidhinā dhārayām āsa, i.e. Bhīshma).--§ 638b (Rāmop.): XII, 49, 1796 (ºkūle). --§ 641 (Rājadh.): XII, 109, 4030
113, 4202, (4203) (discourse between the ocean and the rivers).--§ 658b (Kṛtaghnop.): XII, 170, 6345 (deśān Gºnishevitān).-§ 674b (Śrī-Vāsayasaṃv.): XII, 229, 8338 (Dhruvadvārabhavāṃ).--§ 678c (Mṛtyu-Prajāpatisaṃv.): XII, 259, 9208. --§ 694b (Jvarotapatti): XII, 284, 10224 (saritāṃ śreshṭhā sarvatīrthajalodbhavā).--§ 712 (Śukotpatti): XII, 325, 12198 (saritāṃ śreshṭhā Merupṛshṭhe).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 348, 13500 (Gaṅgā and Sarasvatī are the hips of Nārāyaṇa). § 718b (Uñchavṛttyup.): XII, 354, 13775 (Mahāpadme purottame Gºāyā dakshiṇe tīre)
356, †13810 (ºhrada-).-§ 721b (Viśvāmitrop.): XIII, 4, 202 (became the daughter of Jahnu)
215, 216 (near Kānyakubja is situated the tīrtha Aśvatīrtha on the bank of the G., there the 1000 horses which Varuṇa gave to Ṛcīka, arose from the river).--§ 733f (Gaṅgādvāra): XIII, 25, 1702 (yatra Bhāgīraṭhī Gºā patate diśam uttaraṃ).--§ 734 (Ānuśāsanik.): XIII, 26, 1784 (Bhāgīrathī), 1785, 1788, 1790, 1791, 1792, 1793, 1794, 1795, 1797, 1798, 1799, 1800, 1801, 1802, 1803, 1804, 1805, 1806, 1807, 1808, 1809, 1810, 1811, 1814, 1815, 1816, 1817, 1818, 1819, 1820, 1821, 1822, 1823, 1824, 1825, 1826, 1827, 1828, 1829, 1830, 1832, 1833, 1834, 1836, 1837, 1838, †1839, †1840, †1841, 1842, †1844, †1846, †1847, †1848, †1849, †1850, †1852, †1853, †1854, †1856, †1858, †1859, 1861, 1862, 1863, 1864 (very copious description).--§ 736b (Vītahavyop.): XIII, 30, 1950 (the country between the G. and the Yamunā ruled by the Kāśi king Haryaśva), 1957 (ºāyā uttare kūle), 1977.--§ 739 (Ānuśāsanik.): XIII, 35, 2161 (adhāryā setunā).--§ 743b (Vipulopākhyāna): XIII, 43, 2394 (ºkūle).--§ 745b (Cyavanop.): XIII, 50, 2646 (º-Yamunayor madhye), 2648, 2655 (º-Yamunayor vāri).-§ 745c (Cyavana-Kuśikas.): XIII, 53, 2810 (ºtīraṃ), 54, 2847 (ºkūlaṃ).--§ 746 (Ānuśāsanik.): XIII, 68, 3397 (grāmaḥ…Gº-Yamunayor madhye Yāmunasya girer adhaḥ)
73, †3596 (yathā hi Gºā saritāṃ varishṭhā)
77, †3703 (do.). --§ 747b (Suvarṇotpatti): XIII, 85, 4026 (Rudrasya retaḥ …Agniḥ…Gºāyāṃ janayishyati), 4070 (Bhāgīrathīṃ), 4072, 4073, 4074, 4085, 4088 (the birth of Skanda).--§ 757m (Goloka): XIII, 102, 4888.--§ 758 (Ānuśāsanik.): XIII, 103, 4929 (srotasaś ca yāvad Gºāyāḥ), (), 4932 (dīrghakālaṃ Himavati Gºāyāś ca durutsahāṃ | mūrdhnā dhārāṃ Mahādevaḥ śirasā, yām adhārayat, cf. § 389), (), 4944.--§ 766 (do.): XIII, 125, 5967.--§ 768b (Umā-Maheśvarasaṃv.): XIII, 146, 6765 (gaganād gāṃ gatā devī), 6767 (ºādyāḥ saritāṃ varāḥ), 6770 (devanadī), 6772, 6778.--§ 772l (Vasishṭha): XIII, 156, 7287.--§ 775 (Ānuśāsanik.): XIII, 166, 7638, 7646.--§ 777 (Svargārohaṇikaṃ p.): XIII, 169, 7794 (the mother of Bhīshma).--§ 778 (Aśvamedhikap.): XIV, 1, 2 (tīre Gºāyāḥ).--§ 782g (Guruśishyasaṃv.): XIV, 44, 1225 (Tripathagā Gºā nadīnām agrajā smṛtā).--§ 785 (Anugītap.): XIV, 81, 2413 (after the fall of Bhīshma G. sanctioned the Vasus' curse upon Arjuna), 2414.--§ 787 (Āśramavāsap.): XV, 19, 523, 525 (ºtīraṃ).--§ 789 (Putradarśanap.): XV, 31, 862, 864.--§ 792 (Nāradāgamanap.): XV, 37, 1015, 1016 (ºtīravāsinaḥ), 1028, 1043 (ºkūle)
39, 1088.--§ 794 (Mahāprasthānikap.): XVII, 1, 27, --§ 795 (Svargārohaṇap.): XVIII, 3, 119 (trilokagāṃ, in heaven), 121 (devanadīṃ). Cf. Ākāśagaṅgā, Bhagīrathasutā, Bhāgīrathī, Śailarājasutā, Śailasutā, Devanadī, Haimavatī, Jāhnavī, Jahnukanyā, Jahnusutā, Samudramahishī, Tripathagā, Tripathagāminī.
Gaṅgā^2 = Śiva (1000 names^1).
पुराणम्
English
गंगा / GAṄGĀ. The famous and holy river of india.1) Origin and general information. gaṅgā had its origin during the incarnation of viṣṇu as vāmana. When vāmana measured the three worlds in three steps the nails on his left feet were raised high. They caused a pore on the upper side of the universe. gaṅgā, starting from the finger of Viṣṇu's feet fell in heaven (bhāgavata).
The famous Viṣṇupadī, the flowing water (tīrtha) of which washes away the sins of the people in the universe is the very same gaṅgā under discussion. For many yugas (eras) this river confined itself to the heights of the sky, otherwise called viṣṇupada. This particular spot is known as Dhruvamaṇḍala as it is here that dhruva, son of King uttānapāda, does, his penance. The seven sages who constantly go round and round the Dhruvamaṇḍala take their bath in this holy river. The course of the river is thus: starting from viṣṇupada it falls on devayāna glittering with crores of vimānas and therefrom it descends on Candramaṇḍala which it submerges. It follows its course again from there dividing itself into four tributaries called sītā, cakṣus, alakanandā and bhadrā and then falls in Brahmaloka wherefrom it flows in all directions. Of the four tributaries sītā falls on the head of Mount Meru, flows down to gandhamādana, then circling through bhadrāśva varṣa falls into the eastern sea. cakṣus falls on the peaks of mount mālyavān, flows through ketumāla and falls into the western sea. alakanandā falls on mount hemakūṭa, flows through bhārata varṣa and falls into the southern sea. And bhadrā falls on the head of mount śṛṅgavān flows through uttarakuru and falls into the northern sea. alakanandā flows through bhārata varṣa and is regarded as the most sacred of the four tributaries.
gaṅgā which flowed through heaven fell on the earth after thousands of years of its origin. (bhāgavata, Pañcama, skandha, Chapter 17).2) Why gaṅgā became Śiva's consort. Mahāviṣṇu was once engaged at vaikuṇṭha in a pleasant talk with his wives, lakṣmī, sarasvatī and gaṅgā when gaṅgā cast lustful eyes on viṣṇu, who, behind the backs of the other two wives returned the lustful glances. sarasvatī could not put up with that situation for a long time. Therefore, she got up from her seat and beat gaṅgā. lakṣmī tried to restrain sarasvatī lest the quarrel should become fiercer. Angered at this intervention sarasvatī cursed that lakṣmī be born on earth. gaṅgā got angry that innocent lakṣmī was thus cursed, and she in her turn cursed that sarasvatī be born as a river on earth. sarasvatī did not take the curse lying down, but cursed that gaṅgā also be born as a river on earth and take upon herself the sins of the whole world. When all the three wives of viṣṇu got themselves thus into trouble he told them as follows: “Everything has happened as it should have happened. lakṣmī may go to the earth and be born in the home of dharmadhvaja and grow up as his daughter, but not from the womb of his women. There you will purify the three worlds after which you will be born as the plant called tulasī, and be married by an asura called śaṅkhacūḍa, who will be born as a part of me. And, after that you will be turned into a sacred river called padmāvatī, and leaving the river on earth your divine form will return to vaikuṇṭha.” And, to gaṅgā viṣṇu said as follows: “You will go to earth as a holy river to wash off the sins of people there. A king called bhagīratha will be leading you to earth, and you will, therefore, be known as bhāgīrathī also. And, you remain there on earth as the wife of the ocean of King śantanu. Your divine form will return to mount kailāsa as the consort of śiva.” As for sarasvatī, viṣṇu asked her to be born as a river on earth, her divine form ultimately returning to satyaloka and then becoming the consort of brahmā.
And, thus it was that lakṣmī became the consort of Mahāvīṣṇu, gaṅgā of śiva and sarasvatī of brahmā. (devī bhāgavata, Navama skandha).3) gaṅgā born on earth due to the curse of brahmā. mahābhiṣak, an emperor of the ikṣvāku dynasty, went to satyaloka after he had attained heaven, to worship brahmā. gaṅgā too happened to be there. In the devotional atmosphere at satyaloka a casual breeze removed Gaṅgā's clothes slightly from position, and mahābhiṣak then cast a lustful glance at her which she also returned. brahmā, who was observing this exchange of love got angry and cursed that Mahābhīṣak be born as a King on earth and gaṅgā as his wife. gaṅgā prayed for redemption from the curse, and brahmā told her that she would regain her old status after she had delivered the aṣṭavasus. As the consequence of Brahmā's cure mahābhiṣak was born as King śantanu in the solar dynasty on earth and he married gaṅgā. (Ādi Parva, Chapters 96 and 97).4) bhagīratha brought down gaṅgā on earth. King sagara of the solar dynasty had two wives called sumati (vaidarbhī) and keśinī (śaibyā). A son called asamañjasa was born to keśinī, and 60, 000 princes were born to sumati. sagara drove out of the country Asamajñasaa, who turned out to be an enemy of the people. The 60, 000 sons of sagara also proved to be a menace to the world, and the devas approached brahmā for protection from the menace. He assured the devas that a sage called kapila will destroy the 60, 000 evil fellows.
During the above period of time sagara performed an aśvamedha yajña, and his sons went round the earth with the sacrificial horse. But, when they reached the sea-shore the horse disappeared. When the sons complained about it to their father, sagara, he asked them to look out for the horse in every part of the world and bring it back. Not finding it anywhere on earth they dug a hole and entered pātāla, where they saw Sage kapila absorbed in meditation and the missing horse tied to a pole near the sage. (It was indra who had carried away the horse and tied it there). The sons of sagara, believing that it was kapila who had stolen the horse were about to attack the sage when he opened his eyes, and they were reduced to ashes in the fire of Kapila's eyes.
His sons having not returned even after a long time sagara asked his grandson aṁśumān to seek them out, and after an extensive search he saw kapila at pātāla. aṁśumān pleased kapila with laudatory phrases and the latter returned to him the sacrificial horse. kapila also pronounced the blessing that the grandson of aṁśumān would perform the purificatory rites of Sagara's sons by bringing down gaṅgā to earth from heaven. aṁśumān returned to the palace with the horse and the aśvamedha was duly concluded.
From aṁśumān was born dilīpa and from him bhagīratha. On becoming King, bhagīratha handed over the reins of government to his ministers and began efforts to bring down gaṅgā to earth. He did tapas for thousand years on the slopes of the Himālayas when gaṅgā asked him to please śiva first as he alone could face her (gaṅgā) fall on the earth. Accordingly he pleased śiva by his penance and śiva agreed to receive gaṅgā on his head. With a terrific noise gaṅgā came down on Śiva's head. The haughty gaṅgā wanted to carry down śiva also to pātāla. Realising this ambition of her śiva blocked her passage with the result that she wandered about in Śiva's matted hair for many years without finding an outlet. bhagīratha again did tapas and pleased śiva who shook his matted head and made fall some water therefrom on earth. The water fell into bindusaras, and flowed in seven tributaries, the first three, hlādinī, Pāvanī and nalinī towards the east, the next three, sucakṣus, sītā and sindhu towards the west and the seventh tributary followed bhagīratha. In this manner they progressed a great distance till they reached the āśrama of the sage jahnu, and the haughty gaṅgā flooded the āśrama. The sage got enraged at this and drank up gaṅgā. But bhagīratha pleased the sage who then let out gaṅgā through his ears. Thenceforth gaṅgā came to be called jāhnavī also. gaṅgā again followed bhagīratha to pātāla and made the sons of sagara attain salvation by purifying them with her waters. (vālmīki rāmāyaṇa, Bāla Kāṇḍa, Cantos 43 and 44
brahmāṇḍa purāṇa, Chapter 97
devī purāṇa, Dvitīya skandha
droṇa parva, Chapter 60
Anuśāsana Parva, Chapter 4 and Vana Parva, Chapter 109).5) gaṅgā flowed into the sea. After the purificatory rites of the sons of sagara were over, bhagīratha conducted gaṅgā to the sea and with its waters the sea became full. (Vana Parva, Chapter 109, Verses 18-21).6) gaṅgā set on the thighs of pratīpa. gaṅgā once fell in love with pratīpa, father of śantanu, and set on his right thigh when he (pratīpa) was doing penance on the banks of the gaṅgā for a son. pratīpa did not agree to Gaṅgā's proposal that he should marry her and told her thus: “the right thigh is for the children and daughters-in-law to sit on and the left thigh for the wife
therefore, you be my son's wife.”
Then pratīpa called his son śantanu and told him: “Sometime back a divine woman came to me and I promised to wed her to you. Therefore, if any divine woman approaches you for a son you must accept her, and whatever she may do you must not object to that...”. Not long after this pratīpa crowned śantanu King and left for the forest, (Ādi Parva, Chapter 97).7) aṣṭavasus and gaṅgā. While the wife of dyau, one of the aṣṭavasus (eight Vasus) was roaming about in the forest she saw nandinī (the divine cow) grazing with her calf near the āśrama of vasiṣṭha, and she desired to have the cow to be presented to her intimate friend jitavatī, the daughter of King uśīnara. She informed her husband, dyau about this desire of hers, and dyau told his relations about it. Next day the aṣṭavasus, in the absence of vasiṣṭha at the āśrama, stole off nandinī and her calf. When vasiṣṭha returned to the āśrama the cow and calf were missing, and he divined the reason for it with his divine eyes. He cursed that the aṣṭavasus be born as men on earth, and when they prayed for redemption from the curse vasiṣṭha told them that they would be born as men within one year from that day, die at once and return to heaven At the same time the sage said that dyau alone, who took the leading part in stealing the cow, would live on earth for a longer period before he returned to heaven. (The reputed bhīṣma was this dyau). The aṣṭavasus set out for the earth to be born as men and on their way they met gaṅgā and told her about their curse etc. gaṅgā also told them about her curse, and permitted them to be born in her womb. (Ādi Parva, Chapter 99).8) gaṅgā became the wife of śantanu and the aṣṭavasus were born. Once while hunting on the banks of the gaṅgā śantanu saw a beautiful maiden and they fell in love with each other. She agreed to become his wife on the condition that he would not oppose whatever she said. śantanu agreed to it and married her. Soon after a child was born to them and in the very presence of śantanu, she threw the child into the gaṅgā. As per previous condition śantanu kept mum at this. She threw into the river the seven aṣṭavasus, who were born to her in succession. When she was about to throw the last eighth of the aṣṭavasus (dyau) into the river śantanu prevented her. She got angry at this and disappeared with the child. (Ādi Parva, Chapter 98).9) śantanu got back the son. Thirtytwo years after, śantanu went hunting again on the banks of the gaṅgā where he saw the river obstructed in its course with arrows by a handsome boy. śantanu did not recognise that the boy was his son, who had been named devavrata by gaṅgā. devavrata disappeared after throwing śantanu into an illusion by his magic power. All of a sudden a doubt dawned in his mind whether the boy was his own son, and he called out to gaṅgā to show him the boy. gaṅgā appeared with her son with beautiful ornaments on him and spoke to śantanu thus: “This is devavrata, the eighth son whom you entrusted to me. He has mastered everything in archery from vasiṣṭha, and he is dyau (the vasu) son of aṅgiras reborn. You may please take charge of him.” After saying this she returned to heaven. (Ādi Parva, Chapter 100).10) gaṅgā and subrahmaṇya. (See under subrahmaṇya).11) gaṅgā and bhīṣma. (See under bhīṣma). 12) Greatness (divine nature) of gaṅgā. mahābhārata has (anuśāsana parva, Chapter 26), the following on the greatness of Gaṇgā.--
If, after death, the bones of the dead are deposited in gaṅgā the departed will attain heaven. Even if one had sinned throughout his life he would attain Viṣṇupāda (heaven) if he worshipped gaṅgā. Bathing in the gaṅgā is as beneficial as performing hundred yajñas. As long as the bones of one remain in the waters of the gaṅgā so long will he occupy an honourable seat in heaven. He who has come in contact with its water will shine forth as the sun devoid of all darkness. Places which are not favoured by its waters will become barren like night without the moon and trees without flowers. gaṅgā water is more than enough to satisfy living things in all the three worlds. He who does penance standing on one leg for thousand years, and he who gives up his body in the waters of the gaṅgā are on a par with each other. God attaches more importance to him who has fallen into the gaṅgā than to him, who has performed tapas hanging by his head for a thousand years. He who smears the sand on the banks of the gaṅgā on his body will get the lustre and glow of the devas, and he, who smears the sand on his head will shine forth like the Sun. All the sins of those on whom has blown the air which had come in contact with gaṅgā water will be swept away. It should be known that gaṅgā water can wash off all sins and purify mortals. The agni purāṇa (Chapter 110) has the following on this subject.
Through whatever places the gaṅgā flows those places become sublime and sacred. gaṅgā is the refuge of all created beings who aspire for the final good. If gaṅgā is worshipped daily it will save families both on the mother's and the father's side from evil fate. To drink gaṅgā water is better than the observance of a thousand lunar months. If one worships gaṅgā for a month one will derive all the benefits of having performed all the yajñas. Even the blind (the ignorant) who worship gaṅgā, will attain equal status with the devas. The sight of gaṅgā, contact with its waters and drinking gaṅgā water will purify people in thousands and lakhs.13) gaṅgā and rādhā. gaṅgā is rādhā and kṛṣṇa liquidified into water. Once in goloka Rādhādevī attempted to drink gaṅgā dry, who, terror-stricken, hid herself at the feet of śrī kṛṣṇa, and the whole world experienced difficulties due to non-availability of water. śrī kṛṣṇa came to know of the situation and made gaṅgā appear again on earth. (devībhāgavata, Navama skandha).14) Symbols and vehicle of gaṅgā. gaṅgā, white in colour rests on makaramatsya (a variety of fish) holding in her hands a pot and lotus flowers. (agni purāṇa, Chapter 50).15) Synonyms of gaṅgā used in the mahābhārata. Ākāśagaṅgā, Bhagīrathasutā, bhāgīrathī, Śailarājasutā, Śaivasutā, Devanadī, haimavatī, jāhnavī, Jahnukanyā, Samudramahiṣī, Tripathagā, Tripathagāminī.16) Synonyms of gaṅgā. gaṅgā viṣṇupadī jahnutanayā suranimnagā ।
bhāgīrathī tripathagā Trisrotā bhīṣmasūrapi ।। (gaṅgā, Viṣṇupadī Jahnutanayā, Suranimnagā, bhāgīrathī, Tripathagā, Trisrotā, Bhīṣmasū). (Amarakośa).
Vedic Reference
English
Gaṅgā, the modern Ganges, is mentioned directly in the
Rigveda only once, in the Nadī-stuti or ‘Praise of Rivers.’^1
But it is also referred to in the derivative form gāṅgyaḥ as an
epithet of Urukakṣa.^3 The name of this river does not occur
^2
in the other Saṃhitā, but appears in the Śatapatha Brāhmaṇa, ^4
where victories of Bharata Dauḥṣanti on both Gaṅgā and
Yamunā are referred to, and in the Taittirīya Āraṇyaka^5
especial honour is assigned to those who dwell between the
Gaṅgā and the Yamunā, this being. To doubt, the region in
which that text originated. The identification of the Gaṅgā
with the Apayā^6 made by Ludwig^7 must be rejected: see
Āpayā.
1) x. 75, 5.
3) The reference to the Gaṅgā re-
mains, even if with Oldenberg (Ṛgveda-
Noten, 1, 396) we assume that a thicket
i meant, and not a proper name
(cf. Wackernagel, Altindische Grammatik,
2, 288). See also Weber, Proceed-
ings of the Berlin Academy, 1898, 563,
n. 1.
2) vi. 45, 31.
4) xiii. 5, 4, 11. The victory on the
Gaṅgā represents the farthest extent
of Bharata or Kuru rule. Cf. Aitareya
Brāhmaṇa, viii. 23, and a verse in the
Vaitāna Sūtra, xxxiv. 9, where the
Sarasvatī is also referred to.
5) ii. 20.
6) Rv. iii. 23, 4.
7) Translation of the Rigveda, 3,
200.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben,
4. 5.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: गङ्गा
Root: गङ्गा
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ Ganges
⇒ swift-goer
⇒ river Ganges
Shloka(s):
1|10|31|1 ► गङ्गा विष्णुपदी जह्नुतनया सुरनिम्नगा। (वारिवर्गः)
1|10|31|2 ► भागीरथी त्रिपथगा त्रिस्रोता भीष्मसूरपि॥ (वारिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|10|31|1 ⇢ गङगा (गङ्गा) (स्त्री)
➠ 1|10|31|1 ⇢ विष्णुपदी (विष्णुपदी) (स्त्री)
➠ 1|10|31|1 ⇢ जह्नुतनया (जह्नुतनया) (स्त्री)
➠ 1|10|31|1 ⇢ सुरनिम्नगा (सुरनिम्नगा) (स्त्री)
➠ 1|10|31|2 ⇢ भागीरथी (भागीरथी) (स्त्री)
➠ 1|10|31|2 ⇢ त्रिपथगा (त्रिपथगा) (स्त्री) ⇒ earth, Ganges, the lower regions, flowing through heaven
➠ 1|10|31|2 ⇢ त्रिस्रोताः (त्रिस्रोतस्) (स्त्री)
➠ 1|10|31|2 ⇢ भीष्मसूः (भीष्मसू) (स्त्री)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ नदी
उपाधि ➡ नाम
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गङ्गा,
स्त्री,
 (गमयति प्रापयति ज्ञापयति वाभगवतपदं या शक्तिः यद्वा गम्यते प्राप्यतेज्ञाप्यते मोक्षार्थिभिर्या । गम गतौ + “गन्गम्यद्योः ।” उणां । १ । १२२ । इति गन् तत-ष्टाप् ।) स्वनामख्यातनदी । तदधिष्ठात्री देवता च ।तत्पर्य्यायः । विष्णुपदी २ जह्रुतनया ३सुरनिम्नगा ४ भागीरथी ५ त्रिपथगा ६तिस्रोताः ७ भीष्मसूः ८ । इत्यमरः । १ । १० । ३१ ॥
अर्घ्यतीर्थम् ९ तीर्थराजः १० । इति पद्मपुराणम् ॥
त्रिदशदीर्घिका ११ कुमारसूः १२ सरिद्वरा १३सिद्धापगा १४ स्वरापगा १५ स्वर्ग्यापगा १६खापगा १७ ऋषिकुल्या १८ हैमवती १९स्वर्वापी २० हरशेखरा २१ । इति हेमचन्द्रः ॥
सुरापगा २२ धर्म्मद्रवी २३ सुधा २४ जह्न-कन्या २५ गान्दिनी २६ रुद्रशेखरा २७नन्दिनी २८ अलकनन्दा २९ सितसिन्धुः ३० ।इति जटाधरः ॥
अध्वगा ३१ उग्रशेखरा ३२सिद्धसिन्धः ३३ इति त्रिकाण्डशेषः ॥
स्वर्ग-सरिद्वरा ३४ मन्दाकिनी ३५ जाह्नवी ३६पुण्या ३७ समुद्रसुभगा ३८ स्वर्नदी ३९ सुर-दीर्घिका ४० सुरनदी ४१ स्वर्धुनी ४२ ज्येष्ठा ४३जह्नुसुता ४४ भीष्मजननी ४५ शुभ्रा ४६ शैले-न्द्रजा ४७ भवायना ४८ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
अस्या जलस्य गुणाः । शीतत्वम् । स्वादु-त्वम् । स्वच्छत्वम् । अत्यन्तरुच्यत्वम् । पथ्यत्वम् ।पावनत्वम् । पापहारित्वम् । तृष्णामोहध्वंसन-त्वम् । दीपनत्वम् । प्रज्ञाधारित्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
* ॥
(“गङ्गा सरस्वती कोनं यमुना सरयूः सची ।वेणा इरावती नीला उत्तरात् पूर्व्ववाहिनी ॥
हिमवत्-प्रभवा ह्येता हिमसम्भवशीतलाः ।समाः सर्व्वगुणैर्नद्यो वातश्लेष्महरा नृणाम् ॥
आसां नवशतैर्युक्ता गङ्गा पूर्व्वसमुद्रगा ॥
”इति हारीते प्रथमस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥
)अस्या उत्पत्तिस्तु हिमालयात् सुमेरु-दुहितरि मनोरमायाम् । हिमालयः प्रार्थितःसन् देवेभ्य इमां दत्तवान् । तां नीत्वादेवाः स्वर्गं गतवन्तः ॥
* ॥
पृथिव्यामस्या अव-तरणकारणम् । सगरराजस्य सुतान् कपिल-शापेन भस्मीभूतानुद्धर्त्तं भगीरथराजः पृथिव्यांगङ्गानयनाय तपस्तेपे । ततो ब्रह्मा तुष्टस्तस्मैतं वरं दत्त्वा गङ्गाधारणार्थं शिवाराधनं कर्त्तु-मुक्तवान् । स शिवं पर्य्यतोषयत् । शिवोऽपिहिमालयपर्व्वतं गत्वा जटा विकीर्य्य पतेतिगङ्गामब्रवीत् । सा तज्जटासु पतित्वा संवत्सर-पर्य्यन्तं बभ्राम । ततः शिवो भगीरथप्रार्थनयाजटामेकामुत्क्षिप्य तामुत्ससर्ज्ज । साऽतिवेगेनपृथिवीतलमागत्य भगीरथस्य पञ्चात् षश्चा-दाजगाम । स सगरपुत्त्रकृतखातेन तां रसातल-मानीय तज्जलेन सगरसुतान् तांस्तर्पयामास ।ते पूताः स्वर्गं गतवन्तः । इति वाल्मीकिरामा-यणमतम् ॥
* ॥
प्रकारान्तरम् । वामनदेवस्यबलेः सकाशात्त्रिलोकहरणकाले ब्रह्माण्डोपरि-गतवामपादाङ्गुष्ठनखजनितविवरेण ब्रह्माण्डोर्द्ध-स्यिता या जलधारा तच्चरणस्पर्शेन समधिक-पूता सती ध्रुवलोके पपात । ततो देवमार्गेणसुमेरुपर्व्वतोपरि ब्रह्मसदने पतित्वा सीतालक-नन्दा वंक्षुर्भद्रेति चतुर्द्ध्वा भूत्वा चतुर्दिशमाश्रित्यलवणसमुद्रं प्रविष्टा । तत्र सीता ब्रह्मसदनात्केशराचलशृङ्गेभ्योऽधोऽधः स्रवन्ती गन्धमादन-मूर्द्धसु पतित्वा भद्राश्ववर्षमध्येन प्राच्यां दिशिएवं वंक्षुर्माल्यवच्छिखरान्निपत्य केतुमालवर्ष-मध्येन प्रतीच्यामपरं भद्रा गिरिशृङ्गाण्यतिक्रम्वशृङ्गवतः शिखरान्निपत्य उत्तरकुरुवर्षमध्येनोदी-च्यामतोऽलकनन्दा बहुपर्व्वतशृङ्गाण्यतिक्रम्यहिमकूटान्निपत्य भारतवर्षमध्येन दक्षिणस्यांदिश्येवंक्रमेण लवणसमुद्रं सर्व्वाः प्रविष्टाः । इतिभागतवमतम् ॥
* ॥
अस्याः पृथिव्यामवतरण-कालस्तु आदित्यपुराणे ।“वैशाखशुक्लपक्षे तु तृतीयायां युधिष्ठिर ! ।यवानुत्पादयामास युगञ्चारब्धवान् कृतम् ॥
ब्रह्मलोकात् त्रिपथगां पृथिव्यामवतारयत् ।तस्यां कार्य्यो यवैर्होमो यवैर्विष्णुं समर्च्चयेत् ॥
” * ॥
अस्या हिमालयान्निर्गताया दशहरा संज्ञा ।तथा च स्मृतिः ।“ज्यैष्ठे मासि क्षितिसुतदिने शुक्लपक्षे दशम्यांहस्ते शैलान्निरगमदियं जाह्नवी मर्त्यलोकम् ।पापान्यस्यां हरति च तिथौ सा दशेत्याहुरार्य्याःपुण्यं दद्यादपि शतगुणं बाजिमेधायुतस्य ॥
” * ॥
अथ गङ्गाध्यानम् । भविष्ये ।“चतुर्भुजां त्रिनेत्राञ्च सर्व्वावयवभूषिताम् ।रत्नकुम्भां सिताम्भोजां वरदामभयप्रदाम् ॥
श्वेतवस्त्रपरीधानां मुक्तामणिविभूषिताम् ।ततो ध्यायेत् सुरूपाञ्च चन्द्रायुतसमप्रभाम् ॥
चामरैर्वीज्यमानाञ्च श्वेतच्छत्रोपशोभिताम् ।सुप्रसन्नां सुवदनां करुणार्द्रनिजान्तराम् ॥
सुधाप्लावितभूपृष्ठामार्द्रगन्धानुलेपनाम् ।त्रैलोक्यनमितां गङ्गां देवादिभिरभिष्टुताम् ॥
दिव्यरूपविभूषाञ्च दिव्यमाल्यानुलेपनाम् ॥
”अपि च ।“सितमकरनिषण्णां शुक्लवर्णां त्रिनेत्रांकरधृतकमलोद्यत्सूत्पलाऽभीत्यभीष्टाम् ।विधिहरहरिरूपां सेन्दुकोटीरचूडांकलितसितदुकूलां जाह्नवीं तां नमामि ॥
” * ॥
अथ गङ्गामाहात्म्यश्रवणपठनफलम् । यथा, --भविष्ये ।“माहात्म्यं ये च गङ्गायाः शृण्वन्ति च पठन्ति च ।तेऽप्यसंख्यैर्महापापैर्मुच्यन्ते नात्र संशयः ॥
”अस्याः स्मरणफलम् ।“गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् ध्यायन् जाग्रद्भुञ्जन् श्वसन् वदन् ।यः स्मरेत् सततं गङ्गां स च मुच्येत बन्धनात् ॥
भवनानि विचित्राणि विचित्राभरणाः स्त्रियः ।आरोग्यं वित्तसम्पत्तिर्गङ्गास्मरणजं फलम् ॥
”अस्या दर्शनादिफलम् । ब्रह्माण्डाग्नेययोः ।“दृष्टा तु हरते पापं स्पृष्टा तु त्रिदिवं नयेत् ।प्रसङ्गेनापि या गङ्गा मोक्षदा त्ववगाहिता ॥
”तथा भविष्ये ।“यत् फलं जायते पुंसां दर्शनात् परमात्मनः ।तद्भवेदेव गङ्गाया दर्शने भक्तिभावतः ॥
”अस्यां स्नानफलम् । ब्रह्माण्डपुराणे ।“यैः पुण्यवाहिनी गङ्गा सकृद्भक्त्याऽवगाहिता ।तेषां कुलानां लक्षन्तु भवात्तारयते शिवा ॥
अनेकजन्मसम्भूतं पापं पुंसां प्रणश्यति ।स्नानमात्रेण गङ्गायां सद्यः पुण्यस्य भाजनम् ॥
”दानधर्म्मे ।“अन्धाः क्लीवा जडा व्यङ्गाः पतिता रोगिणोऽन्त्यजाः ।गङ्गां संसेव्य पुरुषा देवैर्गच्छन्ति तुल्यताम् ॥
स्नानन्तु भक्त्या गङ्गायां कर्त्तुकामस्य गच्छतः ।पदे पदेऽश्वमेघस्य फलं मर्त्यस्य जायते ॥
”तथा, ब्रह्माण्डे ।“ये गच्छन्ति स्वतो गङ्गां परांश्च प्रेरयन्ति ये ।इह ते सर्व्वभोगानामन्ते ज्ञानस्य भाजनम् ॥
”अस्याः पूजायाः फलम् । आग्नेये ।“गङ्गायां पूजितायान्तु पूजिताः सर्व्वदेवताः ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन पूजयेदमरापगाम् ॥
” * ॥
तस्यां यज्ञादिकरणफलम् । स्कान्दे ।“यज्ञो दानं तपो जप्यं श्राद्धञ्च सुरपूजनम् ।गङ्गायां यत् कृतं सर्व्वं कोटिकोटिगुणं भवेत् ॥
”तथा भविष्ये ।“मुलभं सकलं पुण्यं यज्ञदानादिजं फलम् ।गङ्गातोयैश्च सतिलैर्दुर्ल्लभं पितृतर्पणम् ॥
गयाश्राद्धं कृतं तेन उत्सृष्टस्तु वृषस्तथा ।येन तद्वीचिसंसिक्ते तीरे श्राद्धमकारि च ॥
” * ॥
तज्जलपानफलम् । भविष्ये ।“गण्डूषमात्रपानेन अश्वमेधफलं लभेत् ।स्वच्छन्दं यः पिबेदापस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता ॥
त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्तभिस्त्वथ यामुनम् ।नार्मदं दशभिर्मासैर्गाङ्गं वर्षेण जीर्य्यति ॥
नाभ्यन्तर्गततोयानां मृतानां क्वापि देहिनाम् ।तत्तत्तीर्थफलप्राप्तिर्नात्र कार्य्या विचारणा ॥
”यमोक्तौ ।“क्षेत्रस्थमुद्धृतं वापि शीतमुष्णमथापि वा ।गाङ्गेयं हरते पापमाजन्ममरणान्तिकम् ॥
” * ॥
अस्यां मरणफलम् । कूर्म्मपुराणे ।“गङ्गायां ज्ञानतो मृत्वा मुक्तिमाप्नोति मानवः ।अज्ञानाद्व्रह्मलोकञ्च याति नास्त्यत्र संशयः ॥
गङ्गायाञ्च जले मोक्षो वाराणस्यां जले स्थले ।अन्तरीक्षे च गङ्गायां गङ्गासागरसङ्गमे ॥
”तथा च, स्मृतौ ।“शुक्लपक्षे दिवा भूमौ गङ्गायामुत्तरायणे ।धन्या देहं विमुञ्चन्ति हृदयस्थे जनार्द्दने ॥
” * ॥
तत्रास्थिनिक्षेपफलम् ।“दशाहाभ्यन्तरे यस्य गङ्गातोयेऽस्थि मज्जति ।गङ्गायां मरणे यादृक् स तादृक् फलमाप्नुयात् ॥
” *तत्र त्रयोदशक्रियावर्जनं यथा, ब्रह्माण्डे ।“गङ्गां पुण्यजलां प्राप्य त्रयोदश विवर्ज्जयेत् ।शौचमाचमनं सेकं निर्माल्यं मलघर्षणम् ॥
गात्रसम्बाहनं क्रीडां प्रतिग्रहमथो रतिम् ।अन्यतीर्थरतिञ्चैव अन्यतीर्थप्रशंसनम् ।वस्त्रत्यागमथाघातं सन्तारञ्च विशेषतः ॥
” * ॥
अथ नारायणक्षेत्रलक्षणम् । ब्रह्मपुराणे ।“प्रवाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् ।अत्र नारायणः स्वामी नान्यः स्वामी कदाचन ॥
”अथ गर्भतीरयोर्लक्षणम् ।“भाद्रकृष्णचतुर्द्दश्यां यावदाक्रमते जलम् ।तावद्गर्भं विजानीयात् तदूर्द्ध्वं तीरमुच्यते ।सार्द्धहस्तशतं यावद्गर्भतस्तीरमुच्यते ॥
” * ॥
तीरे प्रतिग्रहादिनिषेधो यथा, --“तीरे प्रतिग्रहस्त्याज्यस्त्याज्यो धर्म्मस्य विक्रयः ॥
”अथ गङ्गाक्षेत्रफलम् । स्कान्दे ।“तीराद्गव्यूतिमात्रन्तु परितः क्षेत्रमुच्यत ।अत्र यद्यत् कृतं कर्म्म गङ्गायां नात्र संशयः ।अत्रस्थास्त्रिदिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
* ॥
(अस्या माहात्म्यं यथा, महाभारते । ३ । ८५ । ९४ ।“न गङ्गा सदृशं तीर्थं न देवः केशवात् परः ।ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति एवमाह पितामहः ॥
”अस्या श्च माहात्म्यवर्णने सहस्रनामकथनं यथा, काशीखण्डे २९ अध्याये ।अगस्त्य उवाच ।“विना स्नानेन गङ्गायां नृणां जन्म निरर्थकम् ।उपायान्तरमस्त्यन्यद् येन स्नानफलं लभेत् ॥
अशक्तानां च पङ्गूनामालस्योपहतात्मनाम् ।दूरदेशान्तरस्थानां गङ्गास्नानं कथं भवेत् ॥
दानं वाथ व्रतं वाथ मन्त्रः स्तोत्रं जपोऽथवा ।तीर्थान्तराभिषेको वा देवतोपासनन्तु वा ॥
यद्यस्ति किञ्चित् षड्वक्त्र ! गङ्गास्नानफलप्रदम् ।विधानान्तरमात्रेण तद्वद प्रणताय मे ॥
त्वत्तो न वेद स्कन्दान्यो गङ्गागर्भसमुद्भव ! ।परं स्वर्गतरङ्गिण्या महिमानं महामते ! ॥
स्कन्द उवाच ।सन्ति पुण्यजलानीह सरांसि सरितो मुने ! ।स्थाने स्थाने च तीर्थानि जितात्माध्युषितानि च ॥
दृष्टप्रत्ययकारीणि महामहिमभाञ्ज्यपि ।परं स्वर्गतरङ्गिण्याः कोट्यंशोऽपि न तत्र वै ॥
अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व कलशोद्भव ! ।दध्रे गङ्गोत्तमाङ्गेन देवदेवेन शम्भुना ॥
स्नानकालेऽन्यतीर्थेषु जप्यते जाह्नवी जनैः ।विना विष्णुपदीं क्वान्यत् समर्थमघमोचने ॥
गङ्गास्नानफलं ब्रह्मन् ! गङ्गायामेव लभ्यते ।यथा द्राक्षाफलस्वादोद्राक्षायामेव नान्यतः ॥
१० ॥
अस्त्युपाय इह त्वेकः स्याद्येनाविकलं फलम् ।स्नानस्य देवसरितो महागुह्यतमो मुने ! ॥
शिवभक्ताय शान्ताय विष्णुभक्तिपराय च ।श्रद्धालवे त्वास्तिकाय गर्भवासमुमुक्षवे ॥
कथनीयं न चान्यस्य कस्यचित् केनचित् क्वचित् ।इदं रहस्यं परमं महापातकनाशनम् ॥
महाश्रेयस्करं पुण्यं मनोरथकरं परम् ।द्युनदीप्रीतिजनकं शिवसन्तोषसन्तति ॥
नाम्नां सहस्रं गङ्गायाः स्तवराजेषु शोभनम् ।जप्यानां परमं जप्यं वेदोपनिषदा समम् ॥
जपनीयं प्रयत्नेन मौनिना वाचकं विना ।शुचिस्थानेषु शुचिना सुस्पष्टाक्षरमेव च ॥
स्कन्द उवाच । ओँ नमो गङ्गादेव्यै ॥
ओँ काररूपिण्यजराऽतुलाऽनन्ताऽमृतस्रवा ।अत्युदाराऽभयाऽशोकाऽलकनन्दाऽमृताऽमला ॥
अनाथवत्सलाऽमोवाऽपां योनिरमृतप्रदा ।अव्यक्तलक्षणाऽक्षोभ्याऽनवच्छिन्नाऽपराजिता ॥
अनाथनाथाऽभीष्टार्थसिद्धिदानङ्गवर्द्धिनी ।अणिमादिगुणाधाराऽग्रगण्याऽलीकहारिणी ॥
अचिन्त्यशक्तिरनघाऽद्भुतरूपाऽघहारिणी ।अद्रिराजसुताऽष्टाङ्गयोगसिद्धिप्रदाऽच्युता ॥
२० ॥
अक्षुण्णशक्तिरसुदाऽनन्ततीर्थऽमृतोदका ।अनन्तमहिमाऽपाराऽनन्तसौख्यप्रदाऽन्नदा ॥
अशेषदेवतामूर्त्तिरघोराऽमृतरूपिणी ।अविद्याजालशमनी ह्यप्रतर्क्यगतिप्रदा ॥
अशेषविघ्नसंहर्त्री त्वशेषगुणगुम्फिता ।अज्ञानतिमिरज्योतिरनुग्रहपरायणा ॥
अभिरामानवद्याङ्ग्यनन्तसाराऽकलङ्किनी ।आरोम्यदानन्दवल्ली त्वापन्नार्त्तिविनाशिनी ॥
राश्चर्य्यमूर्त्तिरायुष्या ह्याढ्याद्याप्रार्य्यसेविता ।आप्यायिन्याप्तविद्याख्या त्वानन्दाश्वासदायिनी ॥
आलस्यघ्न्यापदां हन्त्री ह्यानन्दामृतवर्षिणी ।इरावतीष्टदात्रीष्टा त्विष्टापूर्त्तफलप्रदा ॥
इतिहासश्रुतीड्यार्था त्विहामुत्र शुभप्रदा ।इज्या शीलसमिज्येष्टा त्विन्द्रादिपरिवन्दिता ॥
इलालङ्कारमालेद्धा त्विन्दिरा रम्यमन्दिरा ।इदिन्दिरादिसंसेव्या त्वीश्वरीश्वरवल्लभा ॥
ईतिभीतिहरेड्या च त्वीडनीयचरित्रभृत् ।उत्कृष्टशक्तिरुत्कृष्टोडुपमण्डलचारिणी ॥
उदिताम्बरमार्गोस्रोरगलोकविहारिणी ।उक्षोर्वरोत्पलोत्कुम्भा उपेन्द्रचरणद्रवा ॥
३० ॥
उदन्वत्पूर्त्तिहेतुश्चोदारोत्साहप्रवर्द्धिनी ।उद्बेगघ्न्युष्णशमनी उष्णरश्मिसुता प्रिया ॥
उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिण्युपरिचारिणी ।ऊर्ज्जं वहन्त्यूर्ज्ज धरोर्ज्जावती चोर्म्मिमालिनी ॥
उर्द्ध्वरेतःप्रियोर्द्ध्वाध्वा ह्यूर्म्मिलोर्द्ध्वगतिप्रदा ।ऋषिबृन्दस्तुतर्द्धिश्च ऋणत्रयविनाशिनी ॥
ऋतम्भरर्द्धिदात्री च ऋक्स्वरूपा ऋजुप्रिया ।ऋक्षमार्गवहर्क्षार्च्चिरृ जुमार्गप्रदर्शिनी ॥
एधिताखिलधर्म्मार्था त्वेकैकामृतदायिनी ।एधनीयस्वभावैज्या त्वेजिताशेषपातका ॥
ऐश्वर्य्यदैश्वर्य्यरूपा ह्यैतिह्यं ह्यैन्दवीद्युतिः ।ओजस्विन्योषधीक्षेत्रमोजोदौदनदायिनी ॥
ओष्ठामृतौन्नत्यदात्री त्वौषधं भवरोगिणाम् ।औदार्य्यचञ्चुरौपेन्द्री त्वौग्री ह्यौमेयरूपिणी ॥
अम्बराध्ववहाम्बष्ठाम्बरमालाम्बुजेक्षणा ।अम्बिकाम्बुमहायोनिरन्धोदान्धकहारिणी ॥
अंशुमाला ह्यंशुमती त्वङ्गीकृतषडानना ।अन्धतामिस्रहन्त्र्यन्धुरञ्जना ह्यञ्जनावती ॥
कल्याणकारिणी काम्या कमलोत्पलगन्धिनी ।कुमुद्वती कमलिनी कान्तिः कल्पितदायिनी ॥
काञ्चनाक्षी कामधेनुः कीर्त्तिकृत् क्लेशनाशिनी ।क्रतुश्रेष्ठा क्रतुफला कर्म्मबन्धविभेदिनी ॥
४१ ॥
कमलाक्षी क्लमहरा कृशानुंतपनद्युतिः ।करुणार्द्रा च कल्याणी कलिकल्मषनाशिनी ॥
कामरूपा क्रियाशक्तिः कमलोत्पलमालिनी ।कूटस्था करुणा कान्ता कूर्म्मयाना कलावती ॥
कमला कल्पलतिका काली कलुषवैरिणी ।कमनीयजला कम्रा कपर्दिसुकपर्दगा ॥
कालकूटप्रशमनी कदम्बकुसुमप्रिया ।कालिन्दी केलिललिता कलकल्लोलमालिका ॥
कान्तलोकत्रया कण्डूः कण्डूतनयवत्सला ।खड्गिणी खड्गधाराभा खगा खण्डेन्दुधारिणी ॥
खे खेलगामिनी स्वस्था खण्डेन्दुतिलकप्रिया ।खेचरी खेचरीबन्द्या ख्यातिः ख्यातिप्रदायिनी ॥
खण्डितप्रणताघौघा खलबुद्धिविनाशिनी ।खातैनःकन्दसन्दोहा खड्गखट्वाङ्गखेटिनी ॥
खरसन्तापशमनी खनिः पीयूषपाथसाम् ।गङ्गा गन्धवती गौरी गन्धर्व्वनगरप्रिया ॥
गम्भीराङ्गी गुणमयी गतातङ्का गतिप्रिया ।गणनाथाम्बिका गीता गद्यपद्यपरिष्टुता ॥
५० ॥
गान्धारी गर्भशमनी गतिभ्रष्टगतिप्रदा ।गोमती गुह्यविद्या गौर्गोप्त्री गगनगामिनी ॥
गोत्रप्रवर्द्धिनी गुण्या गुणातीता गुणाग्रणीः ।गुहाम्बिका गिरिसुता गोविन्दाङ्घ्रिसमुद्भवा ॥
गुणनीयचरित्रा च गायत्री गिरिशप्रिया ।गूढरूपा गुणवती गुर्व्वी गौरववर्द्धिनी ॥
ग्रहपीडाहरा गुन्द्रा गरघ्नी गानवत्सला ।घर्म्महन्त्री घृतवती घृततुष्टिप्रदायिनी ॥
घण्टारवप्रिया घोराऽघौघविध्वंसकारिणी ।घ्राणतुष्टिकरी घोषा घनानन्दा घनप्रिया ॥
घातुका घूर्णितजला घृष्टपातकसन्ततिः ।घटकोटिप्रपीतापा घटिताशेषमङ्गला ॥
घृणावती घृणनिधिर्घस्मरा घूकनादिनी ।घुसृणापिञ्जरतनुर्घर्घरा घर्घरस्वना ॥
चन्द्रिका चन्द्रकान्ताम्बुश्चञ्चदापा चलद्युतिः ।चिन्मयी चितिरूपा च चन्द्रायुतशतानना ॥
चाम्पेयलोचना चारुश्चार्व्वङ्गी चारुगामिनी ।चार्य्या चारित्रनिलया चित्रकृच्चित्ररूपिणी ॥
चम्पूश्चन्दनशुच्यम्बुश्चर्च्चनीया चिरस्थिरा ।चारुचम्पकमालाढ्या चमिताऽशेषदुष्कृता ॥
६० ॥
चिदाकाशवहाऽचिन्त्या चञ्चच्चामरवीजिता ।चोरिता शेषवृजिना चरिताऽशेषमण्डला ॥
छेदिताऽखिलपापौघा छद्मघ्नी छलहारिणी ।छन्नत्रिविष्टपतला छोटिताऽशेषबन्धना ॥
छुरिताऽमृतधारौघा छिन्नैनाश्छन्दगामिनी ।छत्रीकृतमरालौघा छटीकृतनिजामृता ॥
जाह्नवीज्या जगन्माता जप्या जङ्घालवीचिका ।जया जनार्द्दनप्रीता जुषणीया जगद्धिता ॥
जीवनं जीवणप्राणा जगज्ज्येष्ठा जगन्मयी ।जीवजीवातुलतिका जन्मिजन्मनिवर्हिणी ॥
जाड्यविध्वंसनकरी जगद्योनिर्जलाविला ।जगदानन्दजननी जलजा जलजेक्षणा ॥
जनलोचनपीयूषा जटातटविहारिणी ।जयन्ती जन्तुपापघ्नी जनितज्ञानविग्रहा ॥
झल्लरीवाद्यकुशला झलज्झालजलावृता ।झिण्टीशवन्द्या झाङ्कारकारिणी झर्झरावती ।टीकिताऽशेषपाताला टङ्किकैनोऽद्रिपाटने ।टङ्कारनृत्यत्कल्लोला टीकनीयमहातटा ॥
डम्बरप्रवहा डीनराजहंसकुलाकुला ।डमड्डमरुहस्ता च डामरोक्तमहाण्डका ॥
७० ॥
ढौकिताऽशेषनिर्व्वाणा ढक्कानादचलज्जला ।ढुण्डिविघ्नेशजननी ढणड्ढुणितपातका ॥
तर्पणी तीर्थतीर्था च त्रिपथा त्रिदशेश्वरी ।त्रिलोकगोप्त्री तोयेशी त्रैलोक्यपरिवन्दिता ॥
तापत्रितयसंहर्त्री तेजोबलविवर्द्ध्विनी ।त्रिलक्षा तारणी तारा तारापतिकरार्च्चिता ॥
त्रैलोक्यपावनी पुण्या तुष्टिदा तुष्टिरूपिणी ।तृष्णाच्छेत्त्री तीर्थमाता त्रिविक्रमपदोद्भवा ॥
तपोमयी तपोरूपा तपस्तोमफलप्रदा ।त्रैलोक्यव्यापिनी तृप्तिस्तृप्तिकृत्तत्त्वरूपिणी ॥
त्रैलोक्यसुन्दरी तुर्य्या तुर्य्यातीतपदप्रदा ।त्रैलोक्यलक्ष्मीस्त्रिपदी तथ्या तिमिरचन्द्रिका ॥
तेजोगर्भा तपःसारा त्रिपुरारिशिरोगृहा ।त्रयीस्वरूपिणी तन्वी तपनाङ्गजभीतिनुत् ॥
तरिस्तरणिजामित्रं तर्पिताऽशेषपूर्व्वजा ।तुलाविरहिता तीव्रपापतूलतनूनपात् ॥
दारिद्र्यदमनी दक्षा दुष्प्रेक्षा दिव्यमण्डना ।दीक्षावती दुरावाप्या द्राक्षामधुरवारिभृत् ॥
दर्शिताऽनेककुतुका दुष्टदुर्ज्जयदुःखहृत् ।दैन्यहृद्दुरितघ्नी च दानवारिपदाब्जजा ॥
८० ॥
दन्दशूकविषघ्नी च दारिताऽघौघसन्ततिः ।द्रुता देवद्रुमच्छन्ना दुर्व्वाराघविघातिनी ॥
दमग्राह्या देवमाता देवलोकप्रदर्शिनी ।देवदेवप्रिया देवी दिक्पालपददायिनी ॥
दीर्घायुःकारिणी दीर्घा दोग्ध्री दूषणवर्ज्जिता ।दुग्धाम्बुवाहिनी दोह्या दिव्या दिव्यगतिप्रदा ॥
द्युनदी दीनशरणं देहिदेहनिवारिणी ।द्राघीयसी दाघहन्त्री दितपातकसन्ततिः ॥
दूरदेशान्तरचरी दुर्गमा देववल्लभा ।दुर्वृत्तघ्नी दुर्विगाह्या दयाधारा दयावती ॥
दुरासदा दानशीला द्राविणी द्रुहिणस्तुता ।दैत्यदानवसंशुद्धिकर्त्त्री दुर्बुद्धिहारिणी ॥
दानसारा दयासारा द्यावाभूमिविगाहिनी ।दृष्टादृष्टफलप्राप्तिर्देवताबृन्दवन्दिता ॥
दीर्घव्रता दीर्घदृष्टिर्दीप्ततोया दुरालभा ।दण्डयित्री दण्डनीतिर्दुष्टदण्डधरार्च्चिता ॥
दुरोदरघ्नी दावार्च्चिर्द्रवद्द्रव्यैकशेवधिः ।दीनसन्तापशमनी दात्री दवथुवैरिणी ॥
दरीविदारणपरा दान्ता दान्तजनप्रिया ।दारिताद्रितटा दुर्गा दुर्गारण्यप्रचारिणी ॥
९० ॥
धर्म्मद्रवा धर्म्मधुरा धेनुर्धीरा धृतिर्ध्रुवा ।धेनुदानफलस्पर्शा धर्म्मकामार्थमोक्षदा ॥
धर्म्मोर्म्मिवाहिनीधुर्य्या धात्री धात्रीविभूषणम् ।धर्म्मिणी धर्म्मशीला च धन्विकोटिकृतावना ॥
ध्यातृपापहरा ध्येया धावनी धूतकल्मषा ।धर्म्मधारा धर्म्मसारा धनदा धनवर्द्धिनी ॥
धर्म्माधर्म्मगुणच्छेत्री धत्तूरकुसुमप्रिया ।धर्म्मेशी धर्म्मशास्त्रज्ञा धनधान्यसमृद्धिकृत् ॥
धर्म्मलभ्या धर्म्मजला धर्म्मप्रसवधर्म्मिणी ।ध्यानगम्यस्वरूपा च धरणी धातृपूजिता ॥
धूर्धूर्जटिजटासंस्था धन्या धीर्धारणावती ।नन्दा निर्व्वाणजननी नन्दिनी नुन्नपातका ॥
निषिद्धविघ्ननिचया निजानन्दप्रकाशिनी ।नभोऽङ्गनचरी नूतिर्नम्या नारायणी नुता ॥
निर्म्मला निर्म्मलाख्याना नाशिनी तापसम्पदाम् ।नियता नित्यसुखदा नानाश्चर्य्यमहानिधिः ॥
नदीनदसरोमाता नायिका नाकदीर्घिका ।नष्टोद्धारणधीरा च नन्दनानन्ददायिनी ॥
निर्णिक्ताशेषभुवना निःसङ्गा निरुपद्रवा ।निरालम्बा निष्प्रपञ्चा निर्णाशितमहामला ॥
१०० ॥
निर्म्मलज्ञानजननी निःशेषप्राणितापहृत् ।नित्योत्सवा नित्यतृप्ता नमस्कार्य्या निरञ्जना ॥
निष्ठावती निरातङ्का निर्लेपा निश्चयात्मिका ।निरवद्या निरीहा च नीललोहितमूर्द्धगा ॥
नन्दिभृङ्गिगणस्तुत्या नागानन्दा नगात्मजा ।निष्प्रत्यूहा नाकनदी निरयार्णवदीर्घनौः ॥
पुण्यप्रदा पुण्यगर्भा पुण्यापुण्यतरङ्गिणी ।पृथुः पृथुफला पूर्णा प्रणतार्त्तिप्रभञ्जिनी ॥
प्राणदा प्राणिजननी प्राणेशी प्राणरूपिणी ।पद्मालया पराशक्तिः पुरजित्परमप्रिया ॥
परापरफलप्राप्तिः पावनी च पयस्विनी ।परानन्दा प्रकृष्टार्था प्रतिष्ठा पालनी परा ॥
पुराणपठिता प्रीता प्रणवाक्षररूपिणी ।पार्व्वती प्रेमसम्पन्ना पशुपाशविमोचनी ॥
परमात्मस्वरूपा च परब्रह्मप्रकाशिनी ।परमानन्दनिष्पन्दा प्रायश्चित्तस्वरूपिणी ॥
पानीयरूपनिर्व्वाणा परित्राणपरायणा ।पापेन्धनदवज्याला पापारिः पापनामनुत् ॥
परमैश्वर्य्यजननी प्रज्ञा प्राज्ञा परापरा ।प्रत्यक्षलक्ष्मीः पद्माक्षी परव्योमामृतस्रवा ॥
११० ॥
प्रसन्नरूपा प्रणिधिः पूता प्रत्यक्षदेवता ।पिनाकिपरमप्रीता परमेष्ठिकमण्डलुः ॥
पद्मनाभपदार्घेण प्रसूता पद्ममालिनी ।परर्द्धिदा पुष्टिकरी पथ्या पूर्त्तिः प्रभावती ॥
पुनाना पीतगर्भघ्नी पापपर्व्वतनाशिनी ।फलिनी फलहस्ता च फुल्लाम्बुजविलोचना ॥
फालितैनोमहाक्षेत्रा फणिलोकविभूषणम् ।फेनच्छलप्रणुन्नैनाः फुल्लकैरवगन्धिनी ॥
फेनिलाच्छाम्बुधाराभा फुडुच्चाटितपातका ।फाणितस्वादुसलिला फाण्टपथ्यजलाविला ॥
विश्वमाता च विश्वेशी विश्वा विश्वेश्वरप्रिया ।ब्रह्मण्या ब्रह्मकृद् ब्राह्मी ब्रह्मिष्ठा विमलोदका ॥
विभावरी च विरजा विक्रान्तानेकविष्टपा ।विश्वमित्रं विष्णुपदी वैष्णवी वैष्णवप्रिया ॥
विरूपाक्षप्रियकरी विभूतिर्विश्वतोमुखी ।विपाशा वैबुधी वेद्या वेदाक्षररसस्रवा ॥
विद्या वेगवती वन्द्या बृंहणी ब्रह्मवादिनी ।वरदा विप्रकृष्टा च वरिष्टा च विशोधनी ॥
विद्याधरी विशोका च वयोबृन्दनिषेविता ।बहूदका बलवती व्योमस्था विबुधप्रिया ॥
१२० ॥
वाणी वेदवती वित्ता ब्रह्मविद्यातरङ्गिणी ।ब्रह्माण्डकोटिव्याप्ताम्बुर्ब्रह्महत्यापहारिणी ॥
ब्रह्मेशविष्णुरूपा च बुद्धिर्विभववर्द्धिनी ।विलासिसुखदा वैश्या व्यापिनी च वृषारणिः ॥
वृषाङ्कमौलिनिलया विपन्नार्त्तिप्रभञ्जिनी ।विनीता विनता ब्रध्नतनया विनयान्विता ॥
विपञ्ची वाद्यकुशला वेणुश्रुतिविचक्षणा ।वर्चस्करी बलकरी बलोन्मूलितकल्मषा ॥
विपाप्मा विगतातङ्का विकल्पपरिवर्ज्जिता ।वृष्टिकर्त्री वृष्टिजला विधिर्विच्छिन्नबन्धना ॥
व्रतरूपा वित्तरूपा बहुविघ्नविनाशकृत् ।वसुधारा वसुमती विचित्राङ्गी विभावसुः ॥
विजया विश्वबीजं च वामदेवी वरप्रदा ।वृषाश्रिता विषघ्नी च विज्ञानोर्म्यंशुमालिनी ॥
भव्या भोगवती भद्रा भवानी भूतभाविनी ।भूतधात्री भयहरा भक्तदारिद्र्यघातिनी ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदा भेशी भक्तस्वर्गापवर्गदा ।भागीरथी भानुमती भाग्यं भोगवती भृतिः ॥
भवप्रिया भवद्वेष्ट्री भूतिदा भूतिभूषणा ।भाललोचनभावज्ञा भूतभव्यभवत्प्रभुः ॥
१३० ॥
भ्रान्तिज्ञानप्रशमनी भिन्नब्रह्माण्डमण्डपा ।भूरिदा भक्तिसुलभा भाग्यवद्दृष्टिगोचरी ॥
भञ्जितोपप्लवकुला भक्ष्यभोज्यसुखप्रदा ।भिक्षणीया भिक्षुमाता भावाभावस्वरूपिणी ॥
मन्दाकिनी महानन्दा माता मुक्तितरङ्गिणी ।महोदया मधुमती महापुण्या मुदाकरी ॥
मुनिस्तुता मोहहन्त्री महातीर्था मधुस्रवा ।माधवी मानिनी मान्या मनोरथपथातिगा ॥
मोक्षदा मतिदा मुख्या महाभाग्यजनाश्रिता ।महावेगवती मेध्या महामहिमभूषणा ॥
महाप्रभावा महती मीनचञ्चललोचना ।महाकारुण्यसंपूर्णा महर्द्धिश्च महोत्पला ॥
मूर्त्तिमन्मुक्तिरमणी मणिमाणिक्यभूषणा ।मुक्ताकलापनेपथ्या मनोनयननन्दिनी ॥
महापातकराशिघ्नी महादेवार्द्धहारिणी ।महोर्म्मिमालिनी मुक्ता महादेवी मनोन्मनी ॥
महापुण्योदयप्राप्या मायातिमिरचन्द्रिका ।महाविद्या महामाया महामेधा महौषधम् ॥
मालाधरी महोपाया महोरगविभूषणा ।महामोहप्रशमनी महामङ्गलमङ्गलम् ॥
१४० ॥
मार्त्तण्डमण्डलचरी महालक्ष्मीर्मदोज्झिता ।यशस्विनी यशोदा च योग्या युक्तात्मसेविता ॥
योगसिद्धिप्रदा याज्या यज्ञेशपरिपूरिता ।यज्ञेशी यज्ञफलदा यचनीया यशस्करी ॥
यमिसेव्या योगयोनिर्योगिनी युक्तबुद्धिदा ।योगज्ञानप्रदा युक्ता यमाद्यष्टाङ्गयोगयुक् ॥
यन्त्रिताघौघसञ्चारा यमलोकनिवारिणी ।यातायातप्रशमनी यातनानामकृन्तनी ॥
यामिनीशहिमाच्छोदा युगधर्म्मविवर्ज्जिता ।रेवतीरतिकृद्रम्या रत्नगर्भा रमा रतिः ॥
रत्नाकरप्रेमपात्रं रसज्ञा रसरूपिणी ।रत्नप्रासादगर्भा च रमणीयतरङ्गिणी ॥
रत्नार्ची रुद्ररमणी रागद्वेषविनाशिनी ।रमा रामा रम्यरूपा रोगिजीवातुरूपिणी ॥
रुचिकृद्रोचनी रम्या रुचिरा रोगहारिणी ।राजहंसा रत्नवती राजत्कल्लोलराजिका ॥
रामणीयकरेखा च रुजारी रोगरोषिणी ।राका रङ्कार्त्तिशमनी रम्या रोलम्बराविणी ॥
रागिणी रञ्जितशिवा रूपलावण्यशेवधिः ।लोकप्रसूर्लोकवन्द्या लोलत्कल्लोलमालिनी ॥
लीलावती लोकभूमिर्लोकलोचनचन्द्रिका ।लेखस्रवन्ती लटभा लघुवेगा लघुत्वहृत् ॥
१५१ ॥
लास्यत्तरङ्गहस्ता च ललितालयभङ्गिगा ।लोकबन्धुर्लोकधात्री लोकोत्तरगुणोर्ज्जिता ॥
लोकत्रयहिता लोका लक्ष्मीर्लक्षणलक्षिता ।लीलालक्षितनिर्व्वाणा लावण्यामृतवर्षिणी ॥
वैश्वानरी वासवेद्या बन्ध्यत्वपरिहारिणी ।वासुदेवाङ्घ्रिरेणुघ्नी वज्रिवज्रनिवारिणी ॥
शुभावती शुभफला शान्तिः शान्तनुवल्लभा ।शूलिनी शैशववयाः शीतलामृतवाहिनी ॥
शोभावती शीलवती शोषिताशेषकिल्विषा ।शरण्या शिवदा शिष्टा शरजन्मप्रसूः शिवा ॥
शक्तिः शशाङ्कविमला शमनस्वसृसम्मता ।शमा शमनमार्गघ्नी शितिकण्ठमहाप्रिया ॥
शुचिः शुचिकरी शेषा शेषशायिपदोद्भवा ।श्रीनिवासश्रुतिः श्रद्धा श्रीमती श्रीः शुभव्रता ॥
शुद्धविद्या शुभावर्त्ता श्रुतानन्दा श्रुतिस्तुतिः ।शिवेतरघ्नी शबरी शाम्बरीरूपधारिणी ॥
श्मशानशोधनी शान्ता शश्वच्छतधृतिष्टुता ।शालिनी शालिशोभाढ्या शिखिवाहनगर्भभृत् ॥
शंसनीयचरित्रा च शातिताशेषपातका ।षड्गुणैश्वर्य्यसम्पन्ना षडङ्गश्रुतिंरूपिणी ॥
१६१ ॥
षण्ढताहारिसलिला ष्ट्यायन्नदनदीशता ।सरिद्बरा च सुरसा सुप्रभा सुरदीर्धिका ॥
स्वःसिन्धुः सर्व्वदुःखघ्नी सर्व्वव्याधिमहौषधम् ।सेव्या सिद्धिः सती सूक्तिः स्कन्दसूश्च सरस्वती ॥
सम्पत्तरङ्गिणी स्तुत्या स्थानुमौलिकृतालया ।स्थैर्य्यदा सुभगा सौख्या स्त्रीषु सौभाग्यदायिनी ॥
स्वर्गनिःश्रेणिका सूक्ष्मा स्वधा स्वाहा सुधाजला ।समुद्ररूपिणी स्वर्ग्या सर्व्वपातकवैरिणी ॥
स्मृताघहारिणी सीता संसाराब्धितरण्डिका ।सौभाग्यसुन्दरी सन्ध्या सर्व्वसारसमन्विता ॥
हरप्रिया हृषीकेशी हंसरूपा हिरण्मयी ।हृताघसङ्घा हितकृत् हेला हेलाघगर्व्वहृत् ॥
क्षेमदा क्षालिताघौघा क्षुद्रविद्राविणी क्षमा ।इति नामसहस्रं हि गङ्गायाः कलशोद्भव ! ।कीर्त्तयित्वा नरः सम्यग् गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥
सर्व्वपापप्रशमनं सर्व्वविघ्नविनाशनम् ।सर्व्वस्तोत्रजपाच्छ्रेष्टं सर्व्वपावनपावनम् ॥
श्रद्धयाभीष्टफलदं चतुर्व्वर्गसमृद्धिकृत् ।सकृज्जपादवाप्नोति ह्येकक्रतुफलं मुने ! ॥
१७० ॥
सर्व्वतीर्थेषु यः स्नातः सर्व्वयज्ञेषु दीक्षितः ।तस्य यत् फलमुद्दिष्टं त्रिकालपठनाच्च तत् ॥
सर्व्वव्रतेषु यत् पुण्यं सम्यक् तीर्थेषु वाडव! ।तत् फलं समवाप्नोति त्रिसन्ध्यं नियतः पठन् ॥
स्नानकाले पठेद्यस्तु यत्र कुत्र जलाशये ।तत्र सन्निहिता नूनं गङ्गा त्रिपथगा मुने ! ।श्रेयोऽर्थी लभते श्रेयो धनार्थी लभते धनम् ।कामी कामानवाप्नोति मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ॥
वर्षं त्रिकालपठनात् श्रद्धया शुचिमानसः ।ऋतुकालाभिगमनादपुत्त्रः पुत्त्रवान् भवेत् ॥
नाकालमरणं तस्य नाग्निचौराहिसाध्वसम् ।नाम्नां सहस्रं गङ्गायाः यो जपेच्छ्रद्धया मुने ! ॥
गङ्गानामसहस्रन्तु जप्त्वा ग्रामान्तरं व्रजेत् ।कार्य्यसिद्धिमवाप्नोति निर्व्विघ्नो गेहमाविशेत् ॥
तिथिवारर्क्षयोगानां न दोषः प्रभवेत् तदा ।यदा जप्त्वा व्रजेदेतत् स्तोत्रं ग्रामान्तरं नरः ॥
आयुरारोग्यजननं सर्व्वोपद्रवनाशनम् ।सर्व्वसिद्धिकरं पुंसां गङ्गानामसहस्रकम् ॥
१७९ ॥
जन्मान्तरसहसेषु यत् पापं सम्यगर्ज्जितम् ।गङ्गानामसहस्रस्य जपनात् तत् क्षयं व्रजेत् ॥
ब्रह्मघ्नो मद्यपः स्वर्णस्तेयी च गुरुतल्पगः ।तत्संयोगी भ्रूणहन्ता मातृहा पितृहा मुने ! ॥
विश्वासघाती गरदः कृतघ्नो मित्रघातकः ।अग्निदो गोवधकरो गुरुद्रव्यापहारकः ॥
महापातकयुक्तोऽपि संयुक्तोऽप्युपपातकैः ।मुच्यते श्रद्धया जप्त्वा गङ्गानामसहस्रकम् ॥
आधिव्याधिपरिक्षिप्तो घोरतापपरिप्लतः ।मुच्यते सर्व्वदुःखेभ्यः स्तवस्यास्यानुकीर्त्तनात् ॥
संवत्सरेण युक्तात्मा पठन् भक्तिपरायणः ।अभीप्सितां लभेत् सिद्धिं सर्व्वैः पापैः प्रमुच्यते ॥
संशयाविष्टचित्तस्य धर्म्मविद्वेषिणोऽपि च ।दाम्भिकस्यापि हिंस्रस्य चेतो धर्म्मपरं भवेत् ॥
वर्णाश्रमपथीनस्तु कामक्रोधविवर्ज्जितः ।यत् फलं लभते ज्ञानी तदाप्नोत्यस्य कीर्त्तनात् ॥
गायत्र्ययुतजप्येन यत् फलं समुपार्ज्जितम् ।सकृत् पठनतः सम्यक् तदशेषमवाप्नुयात् ॥
१८८ ॥
गां दत्त्वा वेदविदुषे यत् फलं लभते कृती ।तत् पुण्यं सम्यगाख्यातं स्तवराजसकृज्जपात् ॥
गुरुशुश्रूषणं कुर्व्वन् यावज्जीवं नरोत्तमः ।यत् पुण्यमर्ज्जयेत् तद्भाग् वर्षं त्रिषवणं जपन् ॥
वेदपारायणात् पुण्यं यदत्र परिपठ्यते ।तत् षण्मासेन लभते त्रिसन्ध्यं परिकीर्त्तनात् ॥
गङ्गायाः स्तवराजस्य प्रत्यहं परिशीलनात् ।शिवभक्तिमवाप्नोति विष्णुभक्तोऽथवा भवेत् ॥
यः कीर्त्तयेदनुदिनं गङ्गानामसहस्रकम् ।ततसमीपे सहचरी गङ्गादेवी सदा भवेत् ॥
सर्व्वत्र पूज्यो भवति सर्व्वत्र विजयी भवेत् ।सर्व्वत्र सुखमाप्नोति जाह्नवीस्तोत्रपाठतः ॥
सदाचारी स विज्ञेयः स शुचिस्तु सदैव हि ।कृतसर्व्वसुरार्च्चः स कीर्त्तयेद् य इमां स्तुतिम् ॥
तस्मिंस्तृप्ते भवेत् तृप्ता जाह्नवी नात्र संशयः ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन गङ्गाभक्तं समर्च्चयेत् ॥
स्तवराजमिमं गाङ्गं शृणुयाद्यश्च वै पठेत् ।श्रावयेदथ तद्भक्तान् दम्भलोभविवर्ज्जितः ॥
मुच्यते त्रिविधैः पापैर्मनोवाक्कायसम्भवैः ।क्षणान्निष्पापतामेति पितॄणाञ्च प्रियो भवेत् ॥
सर्व्वदेवप्रियश्चापि सर्व्वर्षिगणसम्मतः ।अन्ते विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीशतसंवृतः ॥
दिव्याभरणसम्पन्नो दिव्यभोगसमन्वितः ।नन्दनादिवने स्वैरं देववत् स प्रमोदते ॥
२०० ॥
भुज्यमानेषु विप्रेषु श्राद्धकाले विशेषतः ।जपन्निदं महास्तोत्रं पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥
यावन्ति तत्र सिक्थानि यावन्तोऽम्बुकणाः स्थिताःतावन्त्येव हि वर्षाणि मोदन्ते स्वः पितामहाः ॥
यथा प्रीणन्ति पितरो गङ्गायां पिण्डदानतः ।तथैव तृप्नुयुः श्राद्धे स्तवस्यास्यानुसंश्रवात् ॥
एतत् स्तोत्रं गृहे यस्य लिखितं परिपूज्यते ।तत्र पापभयं नास्ति शुचि तद्भवनं सदा ॥
अगस्ते ! किं बहूक्तेन शृणु मे निश्चितं वचः ।संशयो नात्र कर्त्तव्यः सन्देग्धरि फलं न हि ॥
यावन्ति मर्त्ये स्तोत्रांणि मन्त्रजालान्यनेकशः ।तावन्ति स्तवराजस्य गाङ्गेयस्य समानि न ॥
यावज्जम्म जपेद्यस्तु नाम्नामेतत् सहस्रकम् ।स कीकटेष्वपि मृतो न पुनर्गर्भमाविशेत् ॥
नित्यं नियमवानेतद्यो जपेत् स्तोत्रमुत्तमम् ।अन्यत्रापि विपन्नः स गङ्गातीरे मृतो भवेत् ॥
एतत् स्तोत्रवरं रम्यं पुरा प्रोक्तं पिनाकिना ।विष्णवे निजभक्ताय मुक्तिवीजाक्षरास्पदम् ॥
गङ्गास्नानप्रतिनिधिः स्तोत्रमेतन्मयेरितम् ।सिस्नासुर्जाह्नवीं तस्मादेतत् स्तोत्रं जपेत् सुधीः ॥
”इति श्रीस्कन्दपुराणे काशीखण्डे गङ्गासहस्र-नामकथनं नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥
* ॥
* ॥
इयमेव शिवस्य तोयरूपा परा मूर्त्तिः । यथा, काशीखण्डे । २७ । २--७ ।ईश्वर उवाच ।“निशामय महावाहो ! विष्णो ! त्रैलोक्यसुन्दर ! ।प्राप्तं वाराणसीत्याख्यामविमुक्तं यथा तथा ॥
निर्द्दग्धान् सागरान् श्रुत्वा कपिलक्रोधवह्निना ।अश्वमेधाश्वसंयुक्तान् पूर्व्वजान् स्वान् भगीरथः ॥
सूर्य्यवंशे महातेजा राजा परमधार्म्मिकः ।आरिराधयिषुर्गङ्गां तंपसे कृतनिश्चयः ॥
हिमवन्तं नगश्रेष्ठममात्यन्यस्तराज्यधूः ।जगाम यशसां राशिरुद्दिधीर्षुः पितामहान् ॥
ब्रह्मशापाग्निनिर्द्दग्धान् महादुर्गतिगानपि ।विना त्रिमार्गगां विष्णो ! को जन्तूंस्त्रिदिवं नयेत् ॥
ममैव सा परा मूर्त्तिस्तोयरूपा शिवात्मिका ।ब्रह्माण्डानामनेकानामाधारः प्रकृतिः परा ॥
शरीरस्था इडा नाडी । यथा, हटयोगदीपि-कायाम् । ३ । ११० ।“इडा भगवती गङ्गा पिङ्गला यमुनानदी ।इडापिङ्गलयोर्मध्ये बालरण्डा च कुण्डली ॥
”)दुर्गा । यथा, देवीपुराणे ४५ अध्याये ।“क्रियाकारणरूपत्वात् सरणाच्च सरिन्मता ।सङ्गमाद्गमनाद्गङ्गा लोके देवी विभाव्यते ॥
”
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गङ्गा स्त्री गम--गन् । विष्णुपादं नदीभेदे २ हिमवत्कन्याभेदे च । “इमं मे गङ्गे! यमुने! सरखति ।शुतुद्रि! स्तोमं सचता परुष्ण्या । असिक्न्या मरुद्वृधे!वितस्तयार्जोकीये शृणुह्यासुषोमया” ऋ० १०, ७५, ५ ।इमामृचमधिकृत्य दशप्रधाननदीनां निरुक्तिर्यास्केन ९, २६ दर्शितम् यथा “अथककपदनिरुक्तम् गङ्गा १ गम-गात् । यमुना २ प्रयुवती गच्छतीति वा विप्रयुतं गच्छ-तीति वा । सरस्वती ३ सर इत्युदकनाम सर्त्तेः तद्वती ।शुतुद्री ४ शुद्राविणी क्षिप्रद्राविणी आशुतुन्नेव द्रवतीति वा ।इरावतीं परुष्णी ५ त्याहुः पर्ववती भास्वती कुटिलगामिनी ।असिक्नी ६ अशुक्लाऽसिता सितमिति वर्णनाम तत्प्रतिषेधो-ऽसितम् । मरुद्वृधा ७ सर्वा नद्यः, मरुत एना बर्द्धयन्ति ।वितस्ता ८ विदग्धा विवृद्धा महाकूला । आर्जीकीया ९ वि-पाडित्याहुः ऋजुकप्रभवा वा ऋजुगामिनी । विपाट् विपा-टनाद्वा विपाशनाद्वा विप्रापणात् वा पाशा अस्यां व्यपा-स्यन्त वसिष्ठस्य मुमूर्षतस्तस्माद्विपाडुच्यते पूर्वमासीदुरु-ञ्जिरा । सुषोमा १० सिन्धुर्यदेनामभिषुवन्ति सिन्धुः स्वन्द-नात्” । “अष्टाबिंशतिं” (हयान्) भरतो दौष्मन्तिर्यमना-मगु । गङ्गायां वृत्रघ्नेऽबघ्नात् पञ्चपञ्चाशतं हयान्” शत०ब्रा० १३, ५, ४, ११ । “न वै गावोमन्दीरस्य गङ्गाया उदकंषपुः” कात्या० श्रौ० १३, ३, २० । “तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गांमा कुरून् गमः” मनुः । “गङ्गायाहिमवत्कन्यारूपत्वे-ऽपि नदीरूपतया पृथिव्यवतरणकथा रामा० आदि० यथा“भगीरथस्तु राजर्मिर्धार्म्मिको रघुनन्दनः! । अनपत्थोमहाराजः प्रजाकामः स च प्रजाः । सन्त्रिष्वाघायतद्राज्यं गङ्गावतरणे रतः । तपो दीर्षं समातिष्ठद्गो-कर्णे रघुनन्दन! । ऊर्द्ध्ववाहुः पञ्चतपा मासाहारोजितेन्द्रियः! । तस्य वर्षहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः ।अतीतानि महावाहो! तस्य राज्ञो महात्मनः । सुप्रीतोभगवान् ब्रह्मा प्रजानां प्रभुरीश्वरः । ततः सुरगणैःसार्द्धमुपागम्य पितामहः । भगीरथं महात्मानं तप-सालमथाब्रवीत् । भगीरथ! महाराज! प्रीतस्तेऽहंजनाधिप! । तपसा च सुतप्तेन, वरं वरय सुव्रत! ।गमुवाच महातेजाः सर्व्वलोकपितामहम् । भगीरथोमहाबाहुः कृताञ्जलिपुटः स्थितः । यदि मे भगवान्प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् । सगरस्यात्मजाः सर्वेमत्तः सलिममाप्नुयुः । गङ्गायाः सलिलक्लिन्ने भस्म-न्येषां महात्मनाम् । खर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्व्वे चप्रपितामहाः । देव! याचे ह सन्तत्यै गावसीदेत् कुलञ्चनः । इक्ष्वाकूणां कुले देव! एष मेऽस्तु वरः परः ।उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः । प्रत्युवाचशुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम् । मनोरथो महानेषभगीरथ! महारथ! । एवम्भवतु भद्रन्ते इक्ष्वाकुकुलव-र्द्धन! । इयं हैमवती ज्येष्ठा गङ्गा हिमवतः सुता ।तां वै धारयितुं राजन्! हरस्तत्र नियुज्यताम् ।गङ्गायाः पतनं राजन्! पृथिवी न सहिष्यते । तांवै धारयितुं राजन्नान्यं पश्यामि शूलिनः । तमेव-मुक्त्वा राजानं गङ्गां चामाष्य लोककृत् । जगामत्रिदिवं देवैः सर्व्वैः सह मरुद्गणै ।” ४२ स० ।“देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्टाग्रनिपीडिताम् । कृत्वावसुमतीं राम! वत्सरं समुपासत । अवसंवत्सरे पूर्णे सर्व्व-लोकनमस्कृतः । उमापतिः पशुपतीराजानमिदमब्रवी-त् । प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ! करिष्यामि तव प्रियम् । शि-रसा धारयिष्यामि शैलराजगुतामहम् । ततो हैमवतीज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता । तदा सातिमहद्रूप कृत्वावेगञ्च दुःसहम् । आकाशादपतद्राम! शिवे शिवशिर-स्युत । अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्द्धरा ।विशाम्यहं हि पातालं स्रोतसागृह्य शङ्करम् । तस्या-वलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हरः । तिरोभावयितुंवुद्धिञ्चक्रे त्रिनयनस्तदा । सा तस्मिन् पतिता पुण्यापुण्ये रुद्रस्य मूर्द्धनि । हिमवत्प्रतिमे राम! जटाम-ण्डलगह्वरे । सा कथञ्चिन्महा गन्तुं नाशक्नोद्थत्नमा-स्थिता । नैव सा निर्गमं लेभे जटामण्डलमध्यतः ।तत्रैवाबभ्रमद्देवी संवत्सरगणान् बहून् । तामपश्यन्पुनस्तत्र तपः परममास्थितः । स तेन तोषितश्चासीदत्यन्तंरधुनन्दन! । विससर्ज ततो गङ्गां हरो विन्दुसरःप्रति । तस्यां विसृज्यमानायां सप्त स्रोतांसि जज्ञिरेह्वादिनी पावनी चैव नलिनी च तथैव च । तिस्रःप्राचीं दिशं जग्मुर्गङ्गाः शिवजलाः शुभाः । सवङ्क्षु-श्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी । तिस्रश्चैता दिशंजग्मुः प्रतीचीन्तु शुभोदकाः । सप्तमी चान्वगात्तासांभगीरथरथं तदा । भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यस्यन्दन-मास्थितः । प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनु-व्रजत् ।” ४३ स० ।“स गत्वा सागरं राजा गङ्गयानुगतस्तदा । प्रविवेशतलं भूमेर्यत्र ते भस्मसात्कृताः । भस्मन्यथाप्लुते राम!गङ्गायाः सलिलेन वै । सर्व्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा राजानमि-दमब्रवीत् । तारिता नरशाद्र्दूल! दिवं याताश्च देव-वत् । षष्टिः पुत्राः सहस्राणि सगरस्य महात्मनः । साग-रस्य जलं लोके याबत् स्थास्यति पार्थिव! । सगरस्या-त्मजाः सर्व्वे दिवि स्थास्यन्ति देववत् । इयञ्च दुहिताज्येष्ठा तव गङ्गा भविष्यति । त्वत्कृतेन च नाम्नाथलोके स्थास्यति विश्रुता । गङ्गा त्रिपथना नाम दिव्याभागीरथीति च । त्रीन् पथो भावथन्तीति तस्मात्त्रिपथगा स्मृता ।” ४४ स० ।पुराणसर्वस्वे तु तस्या अवतरणप्रकारोऽन्यथा उक्तःकल्पभेदादविरोधः । यथामहाभारते “महापुण्यां गगनतः पतन्तीं वै महे-श्वरः! दधार शिरसा गङ्गां तामेव दिवि सेवते” । ब्र-ह्माण्डे “महादेवस्य या शम्भोरुत्तमाङ्गोत्तमाच्छुमात् ।विनिर्गता महानन्दा दक्षिणेक्षणतः शुभा” स्कान्दे-“त्रिविक्रमपदोद्भिन्नब्रह्माण्डशुषिरोद्भवा । परा विष्णु-पदीगङ्गा समुद्रापूर्त्तिकारिणी ।” वैष्णवे “ततः प्रभ-बति ब्रह्मन्! सर्वपापहरा सरित् । गङ्गा देवाङ्गनाङ्गानामनुलेपनपिञ्जरा । विष्णुपादविनिष्क्रान्ता प्लावयित्वेन्दुमण्डलम् । समन्ताद्ब्रह्मणः पुर्य्यागङ्गा पतति वै दिवः ।सा तत्र पतिता दिक्षु चतुद्धो प्रत्यपद्यत । सीता चालक-नन्दा च वङ्क्षुर्भद्रा च वै क्रमात् ।” पाद्मे “क्षितौ तार-यत मत्यान्नागांस्तारयतेऽप्यषः । ढिवि तारयते देवांस्तेन त्रिपथगा स्मृता ।” भविष्यं “महेश्वरस्य या श-म्भोर्मूर्त्तिरेषा सनातनी । त्रैलक्यपावनार्थाय दयया-धरणीङ्गता ।” तत्स्वभावप्रकरणं व्रह्माण्डे “पापिष्ठानांपापहन्त्री स्वर्गमोक्षाप्तिहेतुका । स्वभाव एष गङ्गायाःशैत्यं शीतरुचो यथा” भविष्ये “पापखण्डनशीलाहि सद्योगङ्गा स्वभावतः । उपपातकराशीनां सा हिहन्त्री यतः स्मृता” स्कान्दमात्स्ययोः “क्रोधलोभैकवृत्तीनां विपरीतक्रियावताम् । कामिनाञ्च तथान्यत्रतपोयज्ञादि निष्फलम् । गङ्गायान्तु कृतं सर्वंसफलं स्यान्न संशयः । परब्रह्मस्वरूपाया गङ्गायास्तुस्वभावतः” । सर्वदेवादिमयप्रकरणम् भविष्ये “शिव-वाक्यं “त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।पर्वतादीनि रम्याणि पुण्यक्षेत्राणि यानि च । धर्माश्चसर्वदेवाश्च सर्वयज्ञतपांसि च । अहं ब्रह्मा च विष्णुश्चसर्वशक्तिसमन्वितः । अष्टाविंशतिकोट्यस्तु देवता व्याप्यवै सदा । गङ्गायां सर्व एवैते सूक्ष्मरूपेण संस्थिताः ।तिस्रः कोट्यर्द्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । सर्वदाकलिकाले च गङ्गायां नात्र संशयः” भविष्ये “सर्वदेव-मयी गङ्गा सर्ववेदस्वरूपिणी” भगवद्गीतायां “स्रोत-सामस्मि जाह्नवीति” अथ तस्या विशिष्टताप्रकरणम् “देवानान्तुमहादेवो यथा श्रेष्ठतमः स्मृतः । सर्वेषामेव तीर्थान ।तथा गङ्गा विशिष्यते” महाभारते “सर्वतीर्थमर्या गङ्गासर्वधर्ममयो मनुः । सर्वशास्त्रमयी गीता सर्वदेवमयो-हरिः” स्कान्दे “भूतेश्वरादिह परोऽस्ति न पूजनीयोनैवाश्वमेधसदृशः क्रतुरस्ति लोके । गङ्गासमं त्रिभुवनेन हि तीर्थमस्ति नान्यद्व्रतं च शिवरात्रिसम तथास्ति”महाभारते “न गङ्गासदृशं तीर्थं न देवः केशवात् परः ।ब्राह्मणेभ्यः परं नास्तीयेवमाह पितामहः” ब्रह्माण्डे“कलौ तु सर्वतीर्थानि स्यमहात्म्यप्रभावतः । गङ्गामभि-मुखं यान्ति सा तु देवी न कुत्रचित्” नारदीये“कोटिष्वष्टासु दशसु तीर्थानां यत् फलं भवेद् । तत्सन-स्तमिहैकत्र गङ्गायां लभते नरः” भविष्ये “अभिभूतिप्रयाणेन भक्तिग्राह्या महेश्वरी । भावानुरूपफलदागङ्गा सर्वजगद्धिता” ब्रह्माण्डे “प्रभासे गोसहस्रेणराहुग्रस्ते दिवाकरे । यत्फलं पाण्डवश्रेष्ठ! गङ्गायांतद्दिने दिने । महापुण्या महावेगा सद्यः शुद्ध्विकरीपरा । महापुण्यप्रदा सद्यः स्वर्गमोक्षप्रदैव सा” दानधर्मे“स्वायम्भुवं यथा स्थानं सर्बेषामुत्तमं स्मृतम् । तीर्थानांसरितां श्वेष्ठा तथा गङ्गा इहोच्यते” मात्स्ये “तीर्थानांपरमं तीर्थं नदीनामुत्तमा नदी । मोक्षदा मर्वभूतानांमह्यं प्राह दिवामणिः” भविष्ये “ध्यानं कृतेमोक्षहेतुस्त्रेतायां तच्च वै तपः । द्वापरे यज्ञमेवाहुःकङ्गौ षङ्गैव केवलम् । चिन्तामणिगणाच्चापि गङ्गाया-स्तोयविन्दवः । विशिष्टा यत् प्रयच्छन्ति भक्तेभ्यश्चिन्तितंफलम्” शैवे “नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति वेदसमा श्रुतिः । नास्ति मृत्युसमः शास्ता नास्ति भूतिसमं तपः” कौर्ममात्स्ययोः “कृते च सर्वतीर्थानि त्रेतायांपुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गैवकेवलम्” दानधर्मे “ते देशास्ते जनपदास्ते शैलास्तेऽपिचाश्चमाः । येषां भागीरथी गङ्गा मध्ये याति सरिद्वरा”स्मरणप्रकरणम् हरिवंशे “दिव्या त्रिधारा दृष्टा यैःघुण्या त्रिपथगा नदी । स्मरणादेव सर्वेषामहंसां याविभेदिनी” ब्रह्माण्डे “मनसा संस्मरेद्यस्तु गङ्गां दूर-स्थितो नरः । चान्द्रायणसहस्रन्तु लभते नात्र संशयः”भविष्ये “स्मरणादेव गङ्गायाः पापसंघातपिञ्जरम् ।भेदं सहस्रधा याति गिरिर्वज्रहतो यथा” ब्रह्माण्डे“यत्र तत्र स्थितोवापि मरणे समुपस्थिते । “भक्त्यागङ्गां स्मरन् याति नरः शिवपुरं परम्” भविष्ये“गच्छन् तिष्ठन् स्वपन् ध्यावन् जाग्रद्भुञ्जन् वसन् वदन् ।यः स्मरेत् सततं गङ्गां स च मुच्येत संकटात्” कीर्त्तनप्रकरणम् वैष्णवे “गङ्गा गङ्गेति यैर्नाम योजनानांशतैरपि । स्थितैरुच्चारितं हन्ति पापं जन्मत्रयार्जि-तम्” । “गङ्गा गङ्गेति यो व्रूयात् योजनानांशतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति”यात्राप्रकरणम् ब्रह्माण्डे “येषां बुद्धिं शुभां देवाःप्रयच्छन्ति महात्मनाम् । तेऽपि गच्छन्ति नियता गङ्गा-अभिगतां सुरैः” तत्रैव “स्नानञ्च भक्त्या गङ्गायां कर्त्तु-कामस्य गच्छतः । पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोतिमानवः” । भविष्ये “वृथा कुलं वृथा विद्या वृथा यज्ञावृथा तपः । वृथा दानानि तस्येह कलौ गङ्गां न यातियः” । वाराहव्रह्माण्डयोः “अर्घ्यादिकं गृहीत्वा तुसेन्द्रा देवाः समासते । आगच्छन्ति कदा मर्त्यागङ्गामभि-गता नराः” । भविष्ये “अनुषङ्गेण सङ्गेन वाणिज्ये-नापि सेवया । कामासक्तोऽपि च नरो गङ्गां प्राप्य दिवंव्रजेत् । दानधर्मे “गङ्गाङ्गता ये त्रिदिवं गतास्ते”अथ क्षेत्रप्रकरणम् “सार्द्धहस्तशतं यावत् गर्भतस्तीर-मुच्यते । न मन्त्रो न विधिः कालो न मृदो न चगोमयम्” । अत्र ऋषयः पठन्ति “अत्र न पतिगृह्णीयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि” । स्कान्दे “तीराद्गव्यूतिमात्रन्तुपरितः क्षेत्रमुच्यते । अत्र दानं जपोहोमो गङ्गायां नात्र-संशयः” । दानधर्मे “भाद्रकृष्णचतुर्द्दश्यां यावदाक्रमते-जलम् । तावद्गर्भं विजानीयात तदूर्द्धं तीरमुच्यते”ब्रह्माण्डे “प्रवाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् । अत्र-नारायणः स्वामी नान्यः स्वामी कदाचन” । स्पर्शादि-प्रकरणम् वैष्णवे “श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा गीताऽ-वगाहिता । या पावयति भूतानि कीर्त्तिता सा दिनेदिने”गतिप्रकरणम् भविष्ये “परदारपरद्रव्यवाञ्छा द्रोहःपरस्य च । गतिमन्विष्यमाणस्य गङ्गेव परमा गतिः ।प्लवनप्रकरणम्” महाभारते “गङ्गोर्मिभिरथोदिग्धःपुरुषः पवनो यथा । स्पृशते सोऽस्य पाप्मानं सद्यएवापकर्षति” दर्शनप्रकरणम् दानघर्मे । “जात्यन्धै-रिह तुल्यास्ते स्युर्वै प्रङ्गुभिरेव वा । समर्था ये नपश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शुभाम्” ब्रह्माण्डे “ज्ञानमै-श्वर्य्यमायुश्च प्रतिष्ठा सर्वमान्यता । शुभानामाश्रयत्वञ्चगङ्गादर्शनजं फलम्” अथ नमस्कारप्रकरणम् भवैष्ये“सर्वतीर्थमयीं गङ्गां परमात्मस्वरूपिणीम् । त्रैलो-क्यपावनार्थाय गाङ्गतां प्रणमेत् सदा” । स्पर्शनपकरणम्ब्रह्माण्डे “सुभक्त्या हि महापापी गङ्गां स्पृष्ट्वा शुचि-र्भवेत् अनिच्छयापि संस्पृष्टोदहत्येव हि पावकः”नारदीये “तथेह गङ्गां संस्पृश्य ब्रह्मरूपां सुपुण्यदाम् ।शुद्धा भवन्तीह सर्वे सद्य एव न संशयः” वाराहे“ब्रह्महा गुरुहा गोघ्नः स्पृष्टो वा सर्वपातकैः । तस्या-स्तोयं नरः स्पृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते” । अथावगाहन-प्रकरणम् वनपर्वणि “यद्यकार्य्यशतं कृत्वा कृतं गङ्गा-वगाहनम् । सर्वं दहति गङ्गाम्भस्तूलराशिमिवानलः”स्नानप्रकरणम् वैष्णवे “स्नातस्य सलिले यस्याः सद्यःपापं प्रणश्यति । अखर्वपुण्यप्राप्तिश्च सदा मैत्रेय! जायते”भविष्ये “शक्तस्य पण्डितस्यापि गुणिनः सत्यशालिनः ।गङ्गास्नानविहोनस्य तस्य जन्म निरर्थकम्” तत्रैव “पितरोयोगिनश्चैव गाथां गायन्ति सादराः । अपि नः स्वकुलेकश्चित् गङ्गास्नायी भविष्यति । देवेभ्यश्च पितृभ्यश्चदास्यते सलिलाञ्जलिम् । गङ्गास्नानरतं मर्त्यं दृष्ट्वैव यम-किङ्कराः । दिशो दश पलायन्ते सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः ।यमो भीतस्त तं दृष्ट्वा प्रणिपत्य प्रपूज्य च । न शक्नोतितथा स्थातुं तस्याग्रे पुण्यकर्मणः । मेरुमन्दरमात्रोऽपिराशिः पापस्य कर्म्मणः । गङ्गास्नानेन दग्धः स्यात्तूल-राशिरिवानलैः” ब्रह्माण्डे “स्पृष्ट्वा स्वर्गमवाप्नोतिपीत्वा ज्ञानमवाप्नुयात् । गङ्गास्नाने तु भक्त्या वै प्राप्तोतिपरमं पदम्” ब्रह्मवैवर्त्ते “गङ्गायां मौसलं स्नानं महा-पातकनाशनम् । अज्ञानात् स्वर्गसंप्राप्तिर्ज्ञानान्मुक्तिर्नसंशयः” । पुण्यकालविशेषस्नानप्रकरणम् भविष्ये “द्वादश्यांश्रवणर्क्षेण अष्टम्यां पुष्ययोगतः । आर्द्रायाञ्च चतु-र्दश्यां गङ्गास्नानं विशेषतः । वैशाखे पूर्णिमा या स्या-न्माघे वै कार्त्तिके तथा । तथा माघी त्वमावास्या गङ्गा-स्नाने सुदुर्लभा । कृष्णाष्टम्यां सहस्रन्तु शतं स्यात्सर्वपर्वसु । अमावास्यादिने चैव सहस्रन्तु दिनक्षये ।चन्द्रसूर्य्यग्रहे लक्षं व्यतीपाते त्वनन्तकम्” ब्राह्मे“चन्द्रसूर्य्यग्रहे चैव योऽवगाहति जाह्नवीम् । स स्नातःसर्वतीर्थेषु किमर्थमटते महीम्” स्मृतिः “इन्दोर्लक्षगुणंप्रोक्तं रवेर्दशगुणं तथा । गङ्गातोये तु संप्राप्ते इन्दोःकोटीरवेर्दश” (नन्दामहाज्येष्ठीवारुणीदशहरार्द्धोदय-स्नानफलं तत्तच्छव्दे दृश्यम्) । मृद्धारणप्रकरणम्दानधर्मव्रह्माण्डाग्नेयेषु ।“जाह्नवीतीरसंभूतां मृदं मूर्द्भा विभर्त्तियः । विभर्त्ति रूपंसोऽर्कस्य तमोनाशाय केवलम्” तर्पणप्रकरणम् ब्रह्मा-ण्डाग्नेयदानधर्मेषु “य इच्छेत् सफलं जन्म जीवनंश्रुतमेव च । सपितॄंस्तर्पयेद्गङ्गामभिगम्य सुरांस्तथा”अथ दानप्रकरणम् भविष्ये “वासो हिरण्यरत्नानि पत्र-पुष्पफलानि च । अन्नदानादिकञ्चापि आत्मनो यद-भीप्सितम् । तत्तु भक्त्या तु गङ्गायां यः प्रयच्छतिमानवः । तत्तत्सुखमनन्तञ्च सम्प्राप्य चेह जन्मनि ।प्रेत्थ चाप्नोति निर्वाणं परमं यन्निरञ्जनम् । यज्ञोदानंतपो ज्ञान श्राद्धञ्च सुरपूजनम् । गङ्गायान्तु कृतं सर्वंकोटिकोटिगुणं भवेत्” व्रतप्रकरणम् ब्रह्माण्डे “शाखि-तण्डलप्रस्थेन द्विप्रस्थपयसा तथा । पायसं पाचयित्वातु मधुखण्डं घृतं तथा । प्रत्येकं पलमात्रन्तु तत्र नि-क्षिप्य भक्तितः । तत् पायसमपूपञ्च लड्डुकान् यावका-नपि । तथा गुञ्जार्द्धमात्रन्तु सुवर्णं रूप्यमेव च । चन्द-नागुरुकर्पूरकुङ्कुमानि च गुग्गुलुम् । विल्वपत्राणिदूर्वाश्च रोचनां सितसर्षपम् । नीलोत्पलस्य पत्राणिपत्राभावे फलानि च । यथा शक्त्या महाभक्त्या न-ङ्गायां यो विनिक्षिपेत् । मासि मासि पौर्णमास्यांदर्श वा प्रहरद्वये । श्रद्धयानेन मन्त्रेण यावत् संवत्सरंतथा । (ॐ गङ्गायै नारायण्य ते नमो नमः) । इतिमन्त्रेण सततं शतमष्टोत्तरं जपेत् । गङ्गाजलान्तर्भूत्वातु तन्मनास्त्यक्तसंशयः । हविष्याशी मिताहारी य-मी तेषु दिनेषु च । संवत्सरान्ते तस्यैषा गङ्गा दिव्यवपुर्धरा । दिव्यमाल्याम्बरधरा दिव्यगन्धानुलेपना ।चारुरूपधरा देवी दिव्यरत्नविभूषिता । प्रत्यक्षरूपापुरतस्तिष्ठत्येव वरप्रदा । एवं प्रत्यक्षतः साक्षात् गङ्गांदिव्यवपुर्धराम् । दृष्ट्वा स्वचक्षुषा मर्त्यो वरदानससुद्य-ताम् । यान् यान् कामयते कामांस्तांस्तान् सर्वानवाप्नु-यात् । निष्कामस्तु परं मोक्षं लभते नात्र संशयः”श्राद्धप्रकरणम् भविष्ये “गयाश्राद्धं कृतं तेन उत्सृ-ष्टश्च वृषस्तथा । येन गङ्गाम्भसा सिक्ते तीरे श्राद्धमका-रि च । पितॄनुद्दिश्य यो भक्त्या पायसं मधुसंयुतम् ।गुडसर्पिःसमायुक्तं गङ्गाम्भसि विनिक्षिपेत् । तृप्ताःपिबन्ति पितरस्तस्य वर्षशतत्रयम्” देवीपुराणे “अकाले-ऽप्यथ वा काले तीरे श्राद्धं तथा नरैः । प्राप्तैरेव सदाकार्य्यं कर्त्तव्यं पितृतर्पणम्” अथ पिण्डप्रकरणम्देवीपुराणे “सकृद्गङ्गाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददातियः । तारिताः पितरस्तेन भवाम्भोधेस्तिलोदकैः ।”तत्रैव “गङ्गायाञ्च गयायाञ्च पिण्डदानं समं स्मृतम् ।विशेषतः कलियुगे गङ्गापिण्डं प्रशस्यते । गङ्गायांपिण्डदानेन पितरस्तु तिलोदकैः । नरकस्था दिवंयान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः । माहेन्द्रे विरजे चैवगयायां जाह्नवीतटे । अत्र पिण्डप्रदो याति ब्रह्म-लोकमनामयम्” जलप्रकरणम् ब्राह्मे “योऽसौ निरञ्जनोदेवश्चित्स्वरूपी जनार्द्दनः । स एव द्रवरूपेण गङ्गाम्भोनात्र संशयः” । लैङ्गे “ब्रह्महा गुरुहा गोघ्नस्तेयी चगुरुतल्पगः । नङ्गाम्भसा च पूयन्ते नात्र कार्य्या विचा-रणा” । ब्राह्मे “तिष्ठद्युगसहस्रन्तु पादेनैकेन यः पुमान् ।मासमेकन्तु गङ्गाम्भः सेवते स विशिष्यते । मेरोः समु-द्रस्य च रत्नरागेः संख्योपलानामुदकस्य वाचा । शक्यंवक्तुं नेह गङ्गाजलानां गुणाख्यानं परिमाणं तथैव”तोयदानप्रकरणम् भविष्ये “अन्नदानैश्च गोदानैश्च स्व-र्णदानादिमिस्तथा । रथाश्वगजदानैश्च यत्फलं परि-कीर्त्तितम् । ततः शतगुणं गङ्गातोयदानादवाप्नुयात्”महाभारते “चान्द्रायणसहस्रेण यश्चरेत् कायशोधनम् ।यः पिवेद्वै यथेष्टञ्च गङ्गाम्भः सविशिष्यते गङ्गा-तीरे वसेन्नित्यं गङ्गातोयं पिवेत् सदा । दीक्षितः सर्वयज्ञेषु सोमपानं दिने दिने । गङ्गातोयाभिसंसिक्तांभिक्षामश्राति यो नरः । सर्पवत् कञ्चुकं मुक्त्वा पापानीहनरोत्तमः । स्वार्गापवर्गिकीं सिद्धिं प्राप्नोत्येव न संशयःस्कान्दे “गण्डूषमात्रपानैन अश्वमेधफलं लभेत् । स्व-च्छन्दं यः पिबेदपस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता” पाद्मे“त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्तभिश्चैव यामुनम् । नार्मदंदशभिर्मासैर्गाङ्गं वर्षेण जीर्य्यति” अथ वासरूपसेवाप्रक-रणम् । ब्राह्मे “तपसा ब्रह्मचर्य्येण यज्ञैस्त्यागेन वागतिम् । न तां संलभते जन्तुर्गङ्गां संसेव्य यां लभेत्”नारदीये “किमष्टाङ्गेन योगेन किं तपोभिः किमध्वरैः ।वास एव हि गङ्गायां ब्रह्मज्ञानस्य कारणम्” महाभारते“पूर्वे वयस्यधर्मांश्च कृत्वा पापानि ये नराः । पश्चाद्-गङ्गां समाश्रित्य तेऽपि यान्ति परां गतिम्” ब्रह्माण्डे“महापातकिनो ये च सेवन्ते यदि जाह्नवीम् । पात-केभ्योऽपि पञ्चभ्यः का कथाऽन्यस्य पाप्मनः” भविष्ये“त्रिरात्रं सप्तरात्रं वा स्थितिमात्रेण भक्तितः ।गङ्गातीरे नरो यस्तु नरकं स न पश्यति” । विघ्नप्रकर-णम् भविष्ये “षष्टिर्विघ्नसहस्राणि गङ्गां रक्षन्ति य-त्नतः । निरासयन्त्यभक्तांश्च पापकर्मरतांस्तथा । का-मक्रोधमदोत्साहलोभादिनिशितैः शरैः । प्रहरन्तिमनस्तेषां स्थितिं वै नाशयन्ति च” प्रतिग्रहप्रकरणम्मात्स्ये “यस्तत्र प्रतिगृह्णाति तीर्थेष्वायतनेषु च ।हिरण्यं रजतं ताम्रं यच्चान्यद्वस्तु किञ्चन । निःफलंतस्य तत् तीर्थं यावत्तद्वस्तु चाश्नुते । वरं विक्रयणंमातुर्वरं विक्रयणं पितुः । अपि गङ्गाजलस्थन्तु नगृह्णीयात् कदाचन” स्मृतिः । “गङ्गाविक्रयणाद्राजन्विष्णोर्विक्रयणं भवेत् । जनार्दने तु विक्रीते विक्रीतंस्याज्जगत्त्रयम्” अभक्तिप्रकरणम् भविष्ये “गङ्गां प्रा-प्याथ ये मर्त्याः श्रद्धां भक्तिं न कुर्वते । तीर्थान्तरे रातंकुर्य्युस्ते वै निरयगामिणः” । कृतकृत्यप्रकरणम् ब्रह्माण्डे“गङ्गां संश्रित्य यस्तिष्ठेत्तस्याकार्य्यं न विद्यते । कृत-कृत्यः स वै मुक्तो जीवन्मुक्तो भवेन्नरः” । मृत्युफलप्रकर-णम् ब्राह्मे “ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि कामतोऽकामतोऽपिवा । गङ्गायान्तु मृतो मर्त्यो मोक्षं स्वर्गञ्च विन्दति”भविष्ये “कृमिकीटपतङ्गाद्या ये मृता जाह्नवीजले ।कूलान्निष्पतिता वृक्षास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्” तथा“अपि योजनपर्य्यन्ते गङ्गां स्मृत्वा तनुं त्यजेत् । वैवस्व-तोऽपि तस्यार्घ्यं दत्त्वा स्वर्गं प्रयच्छति” स्कान्दे “अर्द्धोदकेतु जाह्नव्या म्रियतेऽनशनेन यः । स याति न पुन-र्जन्म ब्रह्मसायुज्यमेव च” अस्थिप्रक्षेपप्रकरणम् वनपर्वणिकौर्मे च “यावन्त्यस्थीनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य च ।तावद्वर्षसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते । यावदस्थि मनु-ष्यस्य गङ्गायाः स्पृशते जलम् । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्ग-लोके महीयते” ब्रह्माण्डे “गङ्गातोये तु यस्यास्थि नीत्वासंक्षिप्यते नरैः । तत्कालमादितः कृत्वा स्वर्गे तस्यभवेत् स्थितिः । गङ्गाटोयेषु यस्यास्थि प्लाव्यते पुण्यक-र्मणः । न तस्य पुनरावृत्तिर्ब्रह्मलोकात् कदाचन” के-शादिप्रकरणम् ब्रह्माण्डे “केशलोमनखादीनि येषांपुंसान्तु वायुना । निक्षिप्यन्ते च गङ्गायां तेषां स्याद्वि-यति स्थितिः” अथ प्रकीर्णकम् ब्रह्माण्डे “दृष्ट्वाशतकृतं पापं स्पृष्ट्वा जन्मशतानि च । स्नात्वा जन्म-सहस्राणि हन्ति गङ्गा कलौ युगे” । गङ्गाद्वारवाराणसी-प्रयागादिप्रकरणम् मात्स्ये “सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषुस्थानेषु दुर्लभा । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे”वनपर्वणि “स्वर्गद्बारेण तत्तुल्यं गङ्गाद्वारं न संशयः ।तत्राभिषेकं यः कुर्य्यात् सोऽश्वमेघमवाप्नुयात्” ब्रह्माण्डेवाराणस्यां विशेषेण गङ्गा नित्यं विमुक्तिदा । अनन्त-कोटिकल्पोत्थं पापं पुंसां प्रणाशयेत् । वाराणस्यां वि-शेषेण सद्यः पापविनाशिनी । गङ्गायान्तु जले मोक्षोवाराणस्यां जले स्थले । जले स्थले चान्तरीक्षे गङ्गासागर-सङ्गमे” । मोक्षप्रकरणम् स्कान्दे “ब्रह्मादिदेवलोकानांमुक्तेश्च प्राप्तये नृणाम् । गङ्गा च परमा हेतुः कलि-काले विशेषतः” ।गङ्गामाहात्म्यं काशीख० विष्णुं प्रति शिवेनोक्तम् यथा“ममैव सा परा मूर्त्तिस्तोयरूपा शिवात्मिका ।ब्रह्माण्डानामनेकेषामाधारः प्रकृतिः परा । सिद्ध-विढ्यास्वरूपा च त्रिशक्तिः करणात्मिका । आनन्दाऽ-मृतरूपा च शुद्धधर्मखरूपिणी । तामेनां । जगतांधात्रीन्धारयामि खलीलया । विश्वस्य रक्षणार्थाय परब्रह्मस्यरूपिणीम् । त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्य-क्षेत्राणि यानि च । सर्वत्र सर्वे ये धर्म्माः सर्वे यज्ञाःसदक्षिणाः । तपांसि विष्णो! सर्वाणि श्रुतिः साङ्गाचतुर्मिता । अहञ्च त्वञ्च ब्रह्माच देवतानां गणाश्च ये ।पुरुषार्थाश्च सर्वे वै शक्तयो विविधाश्च याः । गङ्गायांसर्व एवैते सूक्ष्मरूपेण संस्थिताः । स स्नातः सर्व-तीर्थेषु सर्वक्रतुषु दीक्षितः । चीर्ण्णसर्वव्रतः सोऽपियस्तु गङ्गां निषेवते । तपांसि तेन तप्तानि सर्वदान-प्रदः स च । स प्राप्तयोगनियमो यस्तु गङ्गां निषेवते ।सर्ववर्ण्णाश्रमिभ्यश्च वेदविद्भ्यश्च वै तथा । शास्त्रार्थपारगेभ्यश्च गङ्गास्नायी विशिष्यते । मनोवाक्कायजैर्दोषैर्दुष्टो बहुविधैरपि । वीक्ष्य गङ्गां भवेत् पूतःपुरुषो नात्र संशयः । कृते सर्वाणि तीर्थानि त्रेतायांपुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गैवकेवलम् । ध्यानं कृते मीक्षहेतुस्त्रेतायां तच्च वै तपः ।द्वापरं तद्द्वयं यज्ञः कलौ गङ्गैव केवलम् । पूर्वजन्मा-न्तराभ्यासवासनावशतो हरे! । गङ्गातीरे निवासःस्यान्मदनुग्रहतः परम् । यो देहपातनाद्यावद्गङ्गा-तीरं न मुञ्चति । स हि वेदान्तविद्योगी व्रह्मचर्य्यव्रतीसदा । कलौ कलुषचित्तानां पापद्रव्यरतात्मनाम् ।विधिहीनक्रियाणाञ्च गतिर्गङ्गां विना नहि । अलक्ष्मीःकालकर्णी च दुःस्वप्नो दुर्विचिन्तितम् । गङ्गागङ्गेतिजपनात्तानि नोपविशन्ति हि । गङ्गा हि सर्वभूताना-मिहामुत्र फलप्रदा । भावानुरूपतो विष्णो । सदा सर्व-जगद्धिता । यज्ञदानतपोयोगजपाः सनियमा यमाः ।गङ्गासेवासहस्रांशं न लभन्ते कलौ हरे! । किमष्टाङ्गेनयोगेन किं तपोभिः किमध्वरैः । वासएव हि गङ्गायांब्रह्मज्ञानस्य कारणम् । अपि दूरस्थितस्यापि गङ्गा-माहात्म्यवेदिनः । अयोगस्यापि गोविन्द! । भक्त्या गङ्गाप्रसीदति । श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं पर-न्तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धया सा प्रसीदति ।अज्ञानरागलोभाद्यैः पुंसां संमूढचेतसाम् । श्रद्धा नजायते धर्मे गङ्गायाञ्च विशेषतः । बहिःस्थितं जलंयद्वन्नारिकेलान्तरस्थितम् । तथा ब्रह्माण्डबाह्यस्थं परंब्रह्माम्बु जाह्नवम् । गङ्गालाभात् परो लाभः क्वचिदन्योन बिद्यते । तस्माद्गङ्गामुपासीत गङ्गैव परमः पुमान् ।शक्तस्य पण्डितस्यापि गुणिनो दानशालिनः । गङ्गास्नान-विहीनस्य हरे! जन्मनिरर्थकम् । वृथा कुलं वृथा विद्यावृथा यज्ञो वृथा तपः । वृथा दानानि तस्येह गङ्गाभक्तो नयो भवेत् । गुणवत्पात्रपूजायां न स्याद्वै तादृशं फलम् ।यथा गङ्गाजले स्नातः पूजने विधिना फलम् । मम तेजो-ऽग्निगर्भेयं मम वीर्य्यातिसम्भृता । दाहिका सर्वदोषाणांसर्वपापविनाशिनी । स्मरणादव गङ्गायाः पापसङ्घात-पञ्जरम् । शतधा भेदमायाति गिरिर्वज्रहतो यथा ।गङ्गां गच्छति यस्त्वेको यस्तं भक्त्यानुमोदयेत् । तयो-स्तुल्यं फलं प्राहुर्मक्तिरेवात्र कारणम् । गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन् भुञ्जन् ध्यायन् जाग्रत् श्वसन् वदन् । यः स्मरेत्सततं गङ्गां स हि मुच्येत बन्धनात् । पितॄनुद्दिश्य योभक्त्या पायसं मधुसंयुतम् । गुडसर्पिंस्तिलैः सार्द्धंगङ्गाम्भसि विनिःक्षिपेत् । तृप्ता भवन्ति पितरस्तस्यवर्षशतं हरे! । यच्छन्ति विविधान् कामान् भूरिभूतान्पितामहाः । लिङ्गेशे पूजिते सर्वमर्चितं स्याज्जग-द्यथा । गङ्गास्नानेन लभते सर्वतीर्थफलं तथा । गङ्गा-यान्तु नरः स्नात्वा यो लिङ्गं नित्यमर्च्चति । एकेनजन्मना मुक्तिं परां प्राप्नोति स घ्रुवम् । अग्निहो-होत्राणि यज्ञाश्च तथा दानतपांसि च । गङ्गायांलिङ्गपूजायाः कोट्यंशेनापि नो समाः । गङ्गां गन्तुंविनिश्चित्य कृत्वा श्राद्धादिवं गृहे । स्थितस्य सम्यक्सङ्कल्पात् तस्यानन्दन्ति पूर्वजाः । पापानि च रुद-न्त्याशु हा क्व यास्याम इत्यलम् । लोभमोहादिभिः सार्द्धंमन्त्रयन्ति पुनः पुनः । यथा गङ्गां न यात्येष तथा विघ्नंप्रकुर्महे । गङ्गां गतो यदा चैव न उच्छित्तिं विधा-स्यति । गृहाद्गङ्गावगाहार्थं गच्छतस्तु पदे पदे ।निराशानि व्रज्रन्त्येव पापान्यस्य शरीरतः । पूर्वजन्मकृतैःपुण्यैस्त्यक्त्वा लोभादिकं हरे! । व्युदस्य सर्वविघ्नाघान्गङ्गां प्राप्नोति पुण्यवान् । अनुषङ्गेण शुल्केन बाणि-ज्येनापि सेवया । कामासक्तोऽपि वा मर्त्योर्गङ्गास्नायीदिवं व्रजेत् । अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहनोऽपि यथादहेत् । अनिच्छयापि संस्नाता गङ्गा पापं तथा दहेत् ।तावद्भ्रमति संसारे यावदगङ्गां न सेवते । संसेव्यगङ्गां नो जन्तुर्भवक्लेशं प्रपश्यति । यो गङ्गाम्भसिसंस्नातो भक्त्या संत्यक्तसंशयः । मनुष्यचर्मणा नद्धःस देवो नात्र संशयः । गङ्गास्नानार्थमुद्युक्तो मध्येमार्गंमृतो यदि । गङ्गास्नानफलं सोऽपि तदाप्नोति नसंशयः । महात्म्यं ये च गङ्गायाः शृण्वन्ति च पठन्तिंच । तेऽप्यशेषैर्महापापैर्मुच्यते नात्र संशयः । दुर्बुद्धयोदुराचारा हैतुका बहुसंशयाः । पश्यन्ति मोहिताविष्णी! गङ्गामन्यां नदीमिव । जन्मान्तरकृतैर्दानैस्तपो-भिर्नियमैर्ब्रतैः । इह जन्मनि गङ्गायां नृणां भक्तिःप्रजायते । गङ्गाभक्तिमतामर्थे महेन्द्रादिपुरेषु च ।हर्म्याणि रस्यभोगाणि निर्मितानि स्वयम्भुवा । सिद्धयःसिद्धलिङ्गानि स्पर्शलिङ्गान्यनेकशः । प्रासादा रत्न-रचिताश्चिन्तामणिगणा अपि । गङ्गाजले न तिष्ठन्तिकलिपापानि भीतितः । अतएव हि संसेव्या कलौगङ्गेष्टसिद्धिदा । सूर्य्योदये तमांसीव वज्रिवज्रमया-न्नगाः । तार्क्ष्येक्षणाद्यथा सर्पाः मेघा वाताहता यथा ।तत्त्वज्ञानाद्यथा मोहाः सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः ।तथा सर्बाणि पापानि यान्ति गङ्गेक्षणात् क्षयम् ।दिव्यौषधैर्यथा रोगा लोभेन च यथा गुणाः । यथाग्रीष्मोष्मसन्तप्तिरगाधह्रदमज्जनात् । तूलशैलाः स्फुलि-ङ्गेन यथा नश्यन्ति तत्क्षणोत् । तथा दोषाः प्रणश्यन्तिगङ्गाम्भःस्पर्शनाद्ध्रुवम् । क्रोधेन च तपोयद्वत् कामेन चयथा मतिः । अनयेन यथा लक्ष्मीर्विद्या मानेन वै यथा ।दम्भकौटिल्यमायाभिर्यथा धर्मो विनश्यति । तथा नश्यन्तिपापानि गङ्गायादर्शनेन तु । मानुष्यं दुर्लभं प्राप्यविद्युत्सम्पातचञ्चलम् । गङ्गां यः सेवते सोऽत्र बुद्धेःपारं परं गतः । विधूतपापाये मर्त्याः परज्योतिः-स्वरूपिणीम् । सहस्रसूर्य्यप्रतिमां गङ्गां पश्यन्ति तेभुवि । साधारणाम्भसा पूर्णां साधारणनदीमिव ।पश्यन्ति नास्तिका गङ्गां पापोपहतलोचनाः । संसारमो-चकश्चाहं जनानामनुकम्पया । गङ्गातरङ्गरूपेण सो-पानं निर्ममे दिवः । सर्व एव शुभः कालः सर्वो देश-स्तथा शुभः । सर्वे जना दानपात्रं श्रीमति जाह्नवी-तटे । यथाश्वमेधो यज्ञानां नगानां हिमवान् यथा ।व्रतानान्तु यथा सत्यं दानानामभयं यथा । प्राणाया-मश्च तपसां मन्त्राणां प्रणवो यथा । धर्माणामप्यहिंसा चकन्यानां श्रीर्यथा वरा । यथात्मविद्या विद्यानां स्त्रीणांगौरी यथोत्तमा । सर्वदेवगणानाञ्च यथाहं परमेश्वरः ।सर्वेषामेव भक्तानां शिवमक्तो यथा वरः । तथा सर्वेषुतीर्थेषु गङ्गातीर्थं विशिश्यते । हरे! यस्त्वावयोर्भेदंन करोति महामतिः । शिवभक्तः स विज्ञेयो महा-पाशुपतश्च सः । पापपांशुमहावात्या पापद्रुमकुठारिका ।यापेन्धनदवाग्निश्च गङ्गेयं पुण्यवाहिनी । नानारूपाश्चपितरो गाथां गायन्ति सर्वदा । अपि कश्चित् कुलेऽ-स्माकं गङ्गास्नायी भविष्यति । देवर्षीन् परिसन्तर्प्यदीनानाथांश्च दुःखितान् । श्रद्धया विधिना स्नात्वा दास्यतेसलिलाञ्जलिम् । अपि नः स कुले भूयाच्छिवे विष्णौ चसाम्यदृक् । तदालयकरो भक्त्या तत्र सम्मार्ज्जनादि-कृत् । अकामो वा सकामो वा तिर्थ्यग्योनिगतोऽपिवा । गङ्गायां यो मृतो मर्त्यो नरकं न स पश्यति ।तीर्थमन्यत् प्रशंसन्ति गङ्गातीरे स्थिताश्च ये । गङ्गां नबहु मन्यन्ते ते स्युर्निरयगामिणः । माञ्च त्वाञ्चैव गङ्गाञ्चयो द्वेष्टि पुरुषाधमः । स्वकीयैः पितृभिः सार्द्धं स घोरंनरकं व्रजेत् । षष्टिर्गणसहस्राणि गङ्गां रक्षन्तिसर्वदा । अभक्तानाञ्च पापानां वासे विघ्नं प्रकुर्बते ।कामक्रोधमहामोहलोभादिनिशितैः शरैः । घ्नन्ति तेषांमनस्तत्र स्थितिञ्चापनयन्ति च । गङ्गां समाश्रयेत् यस्तुस मुनिः स च पण्डितः । कृतकृत्यः स विज्ञेयः पुरु-षार्थचतुष्टये । गङ्गायाञ्च सकृत्स्नातो हयमेधफलंलभेत् । तर्पयंश्च पितॄंस्तत्र तारयेन्नरकार्णवात्नैरन्तर्य्येण गङ्गायां मासं यः स्नाति पुण्यभाक् । सशक्रलोके वसति यावच्छक्रः सपूवैजः । अव्दं स्नातिच गङ्गायां नैरन्तर्य्येण पुण्यवान् । विष्णुलोकंसमागत्य समुखं संवसेन्नरः! । गङ्गायां स्नाति योमर्त्यो यावज्जीवं दिने दिने । जीवन्मुक्तः स विज्ञेयोदेहान्ते मुक्त एव सः । तिथिनक्षत्रपर्वादि ना-पेक्ष्यं जाह्नवीजले । स्नानमात्रेण गङ्गायां स-ञ्चिताघं विनश्यति । पण्डितोऽपि स मूर्खः स्याच्छा-क्तियुक्तोऽप्यशक्तिकः । यस्तु भागीरथीतीरं सुख-सेव्यं न संश्रयेत् । किमायुषाप्यरोगेण विकाशिन्याथकिं श्रिया । किंवा बुद्ध्या विमलया यदि गङ्गां नसेवते । यः कारयेदायतनं गङ्गाप्रतिकृतेर्नरः । भुक्त्वास भोगान् प्रेत्यापि याति गङ्गासलोकताम् । शृण्वन्तिमहिमानं ये गङ्गाया नित्यमादरात् । गङ्गास्नानफलंतेषां वाचकप्रीणनाद्धनैः । पितॄनुद्दिश्य यो लिङ्गंस्नपयेद्गाङ्गवारिणा । तृप्ताः स्युस्तस्य पितरोमहानिरयगा अपि । अष्टकृत्वो मन्त्रजप्तैर्वस्त्रपूतैःसुगन्धिभिः । प्रोचुर्गाङ्गैर्जलैः स्नानं घृतस्नानादिकंबुधाः । आपः क्षीरकुशाग्राणि घृतं दधि गवां मघु ।रक्तानि करवीराणि रक्तचन्दनमित्यपि । अष्टद्रव्य-विमिश्रेण गङ्गातोयेन यः सकृत् । माघव! प्रस्थमात्रेणताम्रपात्रस्थितेन च । भानवेऽर्घं प्रदद्याच्च स्वकीय-पितृभिः सह । सोऽतितेजोविमानेन सूर्य्यलोकेमहीयते । अष्टाङ्गोऽर्घोऽयमुद्दिष्टस्त्वतीव रवितोषणः ।गाङ्गैर्वाभिः कोटिगुणो ज्ञेयो विष्णोऽन्यवारितः ।नङ्गातीरेषु शक्त्या यः कुर्य्याद्देवालयं सुधीः । अन्यतीर्थ-प्रतिष्ठातो लभेत् कोटिगुणं फलम् । कूपवापीतडा-गादिप्रपादानादिभिस्तथा । अन्यत्र यद्भवेत् पुण्यं तदगङ्गा-दर्शनाद्भवेत् । अश्वत्थवटवृक्षादिवृक्षारोपेण यत् फलम् ।पुष्पवाट्यादिभिश्चापि गङ्गास्पर्शस्ततोऽधिकः । कन्या-दानेन यत् पुण्यं यत् पुण्यं गोप्रदानतः । तत् पुण्यंस्याच्छतगुणं गङ्गागण्डूषपानतः । चान्द्रायणसहस्रेणयत् फलं स्याज्जनार्दन! । ततोऽधिकं फलं गङ्गाऽमृत-पानादवाप्नुयात् । भक्त्या गङ्गावगाहस्य किमन्यत्फलमुच्यते । अक्षयः स्वर्गवासोऽपि निर्वाणमथ वाहरे! । गङ्गायाः पादुकायुग्मं नित्यमर्च्चति योनरः । आयुः पुण्यं धनं पुत्रान् स्वर्गमोक्षौ चविन्दति । नास्ति गङ्गासमं तीर्थं कलिकल्मष-नाशनम् । नास्ति मुक्तिप्रदं क्षेत्रमविमुक्तसमं हरे! ।गङ्गास्नानरतं मर्त्यं दृष्ट्वैव यमकिङ्करा । दिशो दशपलायन्ते सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः । गङ्गाव्रजनशींलस्यगङ्गातटनिवासिनः । अर्च्चां कृत्वा यथान्यायमश्वमेध-फलं लभेत् । गोभूहिरण्यदानेन भक्त्या गङ्गातटेशुभे । नरो न जायते भूयः संसारे दुःखसङ्कटे ।दीर्घायुष्यञ्च वासोभिर्ज्ञानं पुस्तकदानतः । अन्नदानेनसम्पत्तिः कीर्त्तिः कन्याप्रदानतः । अन्यत्र यत् कृतंकर्म व्रतं दानं जपस्तपः । गङ्गातटे तु तत् सर्वं हरे!कोटिगुणं भवेत् । धेनुं पयस्विनीं दद्यात् गङ्गातीरेविधानतः । गोरोमसंख्यया विष्णोर्युगान् सर्वंसमृद्धिदान् । गोलोके मम लोके वा कामधेनु-व्रजावृतः । भुञ्जानः सर्वकामांस्तु दिव्यान् नानाविधान्बहून् । देवानामप्यलभ्यांश्च भुक्त्वा तु सह बान्धवैः ।पिवृभिश्च सुहृद्भिश्च सर्वरत्नविभूषितः । जायते सुकुलेपश्चाद्धनधान्यसमाकुले । रत्नकाञ्चनसम्पूर्णे शील-विद्यासमन्विते । भुक्त्वा च विपुलान् भोगान् पुत्रपौत्र-सप्तन्वितः । पुनर्गङ्गां समासाद्य काश्यामुत्तरवाहिनीम् ।विश्वेश्वरं समाराध्य प्राग्जनुर्वासनावशात् । काला-द्देहान्तमासाद्य ब्रह्म सम्पद्यते ततः । निर्वर्त्तनद्वय-मपि भूमेर्भागीरथीतटे । नरो ददाति योभक्त्या तस्यपुण्यफलं शृणु । तद्भूमित्रसरेणूनां संख्यया युगमानया ।महेन्द्रचन्द्रलोकेषु भुक्त्वा भोगान् मनःप्रियान् । सप्त-द्वीपपतिर्भूत्वा महाधर्मपरायणः । नरकस्थानपिपितॄन् । प्रापय्य त्रिदिवं व्रजेत् । स्वर्गस्थांश्च पितॄन्सर्वान् मोचयित्वा महाद्युतिः । अन्तेज्ञानासिना छित्त्वाहाविद्यां पाञ्चभौतिकीम् । परं वैराग्यमापन्नो युञ्जानोयोगमुत्तमम् । प्राप्याथ वाऽविमुक्तञ्च परं ब्रह्माधि-गच्छति । सुवर्णमात्रमपि यः सुवर्णं वा प्रयच्छति ।सुवर्णञ्च सुविप्राय हरे! भागीरथीतटे । स हेमरत्नखचितेविमाने सर्वगे शुभे । सर्वैश्वर्य्यसमायुक्तः सर्वलोकेषु पू-जितः । ब्रह्माण्डान्तरसंस्थेषु भुक्त्वा भोगान् मनो-रमान् । तर्वैः संपूजितो विष्णो! यावदाहूतसंप्लवम् ।एकराट् च ततोभूत्वा जम्बुद्वीपे प्रतापवान् । ततोऽवि-मुक्तमासाद्यपरं निर्वाणमृच्छति । जन्मर्क्षे तु कृते स्नानेगङ्गायां भक्तिपूर्वकम् । जन्मप्रभृतिपापौघात् संचितात्मुच्यते क्षणात् । वैशाखे कार्त्तिके माघे गङ्गास्नानंसुदुर्लभम् । दर्शे शतगुणं पुण्यं संक्रान्तौ च सहस्र-कम् । चन्द्रसूर्य्यग्रहे लक्षं व्यतीपाते त्वनन्तकम् । अयुतंविषुवे चैब नियुतन्त्वयनद्वये । सोमग्रहः सोमदिने, रवि-वारे रवेर्ग्रहः । तच्चूडामणिपूर्वाख्यं तत्र स्नानमसं-ख्यकम् । स्नानं दानं जपोहोमो यच्च चूडामणौकृतम् । तदक्षयमिदं सर्वं विष्णो! भागीरथीतटे ।श्रद्धया भक्तियुक्तस्तु गङ्गां स्नात्वा विधानतः । ब्रह्म-हापि विशुद्ध्येत किं पुनस्त्वन्यपातकी । कृमिकीट-पतङ्गाद्या ये मृता जाह्नवीजले । कूलात् पतन्ति ये वृक्षास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्” । अन्यान्यपि तत्रत्यफलानि प्रा० त० उक्तानि तत्र दृश्यानि ।व्रह्माण्डे “गङ्गां पुण्यजलां प्राप्य त्रयोदश विवर्जयेत् ।शौचमाचमनं सेकं निर्माल्यं मलघर्षणम् । गात्रसंवाहनंक्रीडां प्रतिग्रहमथोऽरतिम् । अन्यतीर्थरतिञ्चैव अन्यती-र्थप्रशंसनम् । विण्मूत्रादिमलोत्सर्गं सन्तारञ्च विशेषतः” ।तस्याश्च वैशाखशुक्लतृतीयायां ब्रह्मलोकात् हिमवतिपतनं ततो भूमौ पतनञ्च दशहरायां यथा “वैशाखशुक्ल-पक्षे तु तृतीयायां जनार्दनः । यवानुत्पादयामास युगंचारब्धवान् कृतम् । ब्रह्मलोकात्त्रिपथगां पृथिव्यामवातार-यत्” ब्रह्मपुराणम् । “ज्येष्ठे मासि क्षितिसुतदिने शुक्लपक्षेदशम्यां हस्ते शैलान्निरगमदियं जाह्नवी मर्त्यलोकम्”ति० त० धृतवाक्यम् । एतयोरविरोधाय तथा व्यवस्था ।३ तज्जलाधिष्ठातृदेवीभेदे । गङ्गाया इदम् नदीपरत्वेअवृद्धत्वात् अण् । गाङ्ग तत्सम्बन्धिनि । “गाङ्गमम्बु-सितमम्बुयामुनम्” काव्यप्र० । “गाङ्गं जलं निर्मलम्” गङ्गास्तीत्रम् । “गाङ्गं वर्षेण जीर्य्यति” पद्मपु० । नदीपरत्वाभावेगङ्गाया अपत्यं ढक् । गाङ्गेय गङ्गादेव्यपत्ये भीष्मे कार्त्ति-केये च । “गङ्गाप्रवाहोक्षितदेवदारु” कुमा० “गङ्गास्रोतो-ऽन्तरेषु सः” रघुः । ४ नदीमात्रे च । सप्तनङ्गम् सि० कौ० ।
Capeller
German
ग॑ङ्गा
f.
 die Gangā (oft personif. ).
Grassman
German
gáṅgā, f., der Ganges [wol als der schnell gehende von gam].
-e [V.] {901, 5}.
Burnouf
French
गङ्गा गङ्गा
f.
 (गम्, गम्) le Gange
la déesse Gaṅgā.
गङ्गाचिल्ली
f.
 la mouette rieuse ou larus risibundus, esp.
de palmipède.
गङ्गाज
m.
 (जन्) surn. de Bhīṣma et de
Kārttikeya.
गङ्गाटेय
m.
 (अट्) esp. de crevette du Gange.
गङ्गाद्वार
n.
 la Porte-du-Gange, embrasure par où le
Gange descend de l'Himālaya
cf. Haridwâra.
गङ्गाधर
m.
 (धृ) Śiva qui a soutenu sur sa tête la
chûte du Gange.
गङ्गासुत
m.
 (सु) Bhīṣma
Kārttikeya.
Stchoupak
French
गङ्गा-
f.
 Gange, ses diverses personnifications.
°ज-
m.
 fils de la Gaṅgā, Kārttikeya.
°द्वार- °महा-द्वार- nt.
n.
 d'une ville (Hardwar).
°लहरी-
f.
n.
 d'une statue.
°सरस्- nt. °ह्रद-
m.
n.
 d'un Tīrtha.
°सुत-
m.
 = °ज-।
गङ्गोद्भेद-
m.
 source du Gange (lieu de pèlerinage).