| YouTube Channel

गगनं (gaganaM)

 
Apte 1890
English
गगनं(णं) (Some suppose गगण to be an incorrect form, as is observed by a writer:
फाल्गुने गगने फेने णत्वमिच्छंति बर्बराः) 1 The sky, atmosphere
अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण R. 3. 43
गगनमिव नष्टतारं Pt. 5. 6
सोयं चद्रंः पतति गगनात् Ś. 4. v. l.
Śi. 9. 27.
2 (In math.) A cypher.
3 Firmament.
4 Heaven.
Comp.
अग्रं the highest heavens.
अंगना a heavenly nymph, an Apsaras.
अध्वगः {1} the sun. {2} a planet. {3} a celestial being.
अंबु n. rain-water.
उल्मुकः the planet Mars.
कुसुमंपुष्पं ‘sky-flower’
i. e. any unreal thing, an impossibility
see खपुष्प.
गतिः {1} a deity. {2} a celestial being
Me. 46. {3} a planet.
चर (also गगनेचर) a. moving in the air. (
रः) {1} a bird. {2} a planet. {3} a heavenly spirit. {4} a lunar mansion. {5} the zodiac (राशिचक्र).
ध्वजः {1} the sun. {2} a cloud.
विहारिन् a. moving or ranging in the sky
H. 1. 21. (
m.) {1} a luminary. {2} the sun. {3} a celestial being.
सद् a. dwelling in the air. (
m.) a celestial being
Śi. 4. 53.
सिंधुः f. an epithet of the Ganges.
स्थ,
स्थित a. situated in the sky.
स्पर्शनः {1} air, wind. {2} N. of one of the eight Maruts.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गगनं,
क्ली,
 (गं गानं शब्दात्मकं गुणं गच्छतियद्वा गकारं भूतेषु प्रथमभूतत्वात् प्राधान्यंगच्छति । यद्वा गच्छन्त्यस्मिन् देवादय इति ।“गमेर्गश्च ।” उणां । २ । ७७ । इति युच्गश्चान्तादेशः ।) आकाशम् । इत्यमरः । १ । २ । १ ॥
(यथा मेघदूते । ४८ ।“प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो नूनमावर्ज्य दृष्टी-रेकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥
”)तत्पर्य्यायः । अमरोक्तपर्य्यायाः आकाशशब्देद्रष्टव्याः ॥
(तेभ्यः परम् ।) वर्हिः १९ धन्व २०आपः २१ पृथिवी २२ भूः २३ स्वयम्भूः २४अध्वा २५ सगरः २६ ससुद्रः २७ अध्वरः २८ ।इति वेदनिघण्टौ १ अध्यायः ॥
* ॥
“आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम् ॥
”इत्याश्वमेधिकपर्व्व ॥
तस्य गुणाः । शब्दः १ व्यापृत्त्वम् २ छिद्रता ३अनाश्रयम् ४ अनालम्बम् ५ आश्रयान्तर-शून्यम् । अव्यक्तम् ६ रूपस्पर्शशून्यत्त्वात् । अधि-कारिता ७ द्रव्यान्तरानारम्भकत्वम् । अप्रती-घातिता ८ भूतत्वम् ९ श्रोत्रेन्द्रियोपादानत्वात् ।विकृतानि १० देहान्तर्गतच्छिद्राणि । तद्यथा, --“आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापृत्त्वं छिद्रमेव च ।अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता ॥
अप्रतीघातिता चैव भूतत्वं विकृतानि च ।गुणाः पञ्चाशतः प्रोक्ताः पञ्चभूतात्मभूतता ॥
”पञ्चानां भूतानां आत्मा प्राप्तिः स्वकं स्वरूपंतत्र लक्षिता । इति मोक्षधर्म्मः ॥
(गगनात्पतिताम्बुगुणविशेषो यथा, --“गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने ।बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम् ॥
रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्यायः ॥
)