| YouTube Channel

खड्गः (khaDgaH)

 
Apte
English
खड्गः [khaḍgḥ], [खड्-भेदने गन्
Uṇ.*
 1.121]
A sword
न हि खड्गो विजानाति कर्मकारं स्वकारणम् Udb.
खड्गं परामृश्य
&c.
The horn of a rhinoceros.
A rhinoceros
प्रायो विषाण- परिमोषलघूत्तमाङ्गान्खड्गांश्चकार नृपतिर्निशितैः क्षुरप्रैः
R.*
 9.62
Ms.*
 3. 272, 5.18
... खङ्गशृङ्गं चामरं च ... Śiva. B.3.12. -ड्गम् Iron.
Comp.
 -आघातः a sword-cut. -आधारः a sheath, scabbard. -आमिषम् a buffalo's flesh. -आह्वः a rhinoceros. -कोशः a scabbard. -धरः a swordsman. -धारा a sword-blade
खड्गधारा हता मे$य दीप्यमाना इवाग्नयः
Rām.*
 2.23.34. ˚व्रतम् an extremely difficult task.
धेनुः, धेनुका a small sword.
a female rhinoceros. -पत्रम् the blade of a sword. (-त्रः) a tree in hell having swords for leaves
cf.
 असिपत्र. -पाणि
a.
 sword in hand. -पात्रम् a vessel made of buffalo's horns. -पिधानम्, -पिधानकम् a scabbard. -पुत्रिका a knife, small sword. -प्रहारः a sword-cut. -फलम् a sword-blade. -बन्धः a kind of artificial composition, the words being arranged in the form of a sword
see K.
P.*
 9 ad
loc.
 -विद्या swrodsmanship.
Apte 1890
English
खड्गः [खड्-भेदने गन् Uṇ. 1. 121] 1 A sword
न हि खड्गो विजानाति कर्मकारं स्वकारणं Udb.
खड्गं परामृश्य &c.
2 The horn of a rhinoceros.
3 A rhinoceros
R. 9. 62
Ms. 3. 272, 5. 18.
ड्गं Iron.
Comp.
आघातः a sword-cut.
आधारः a sheath, scabbard.
आमिषं a buffalo's flesh.
आह्वः a rhinoceros.
कोशः a scabbard.
धरः a swordsman.
धेनुः,
धेनुका {1} a small sword. {2} a female rhinoceros.
पत्रं the blade of a sword. (
त्रः) a tree in hell having swords for leaves
cf. असिपत्र.
पाणि a. sword in hand.
पात्रं a vessel made of buffalo's horns.
पिधानं,
पिधानकं a scabbard.
पुत्रिका a knife, small sword.
प्रहारः a sword-cut.
फलं a sword-blade.
बंधः a kind of artificial composition, the words being arranged in the form of a sword
see K. P. 9 ad loc.
Apte Hindi
Hindi
खड्गः
पुं*
 - खड्+गन्
तलवार
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 खड्गः, कृपाणः, आरी, कृपाणकः, अक्षरः, अस्त्रम्, करवीरः, करवीरकः, करण्डः, करालः, करालिकः
noun
लोहस्य शस्त्रविशेषः।
"हस्ते खड्गं धृत्वा सः वनं प्रति अगच्छत्।"
Synonyms:
 एकचरः, खड्गः, खड्गी, एकशृङ्गः, गण्डः, गण्डकः, गण्डाङ्गः, वनोत्साहः, तैतिलः
noun
वन्यपशुः यस्य त्वक् मृदु नास्ति।
"एकचरस्य नासिकायां शृङ्गः अस्ति।"
Synonyms:
 खड्गः, असिः, कृपाणः, चन्द्रहासः, कौक्षेयकः, मण्डलाग्रः, करबालः, करपालः, निस्त्रिंशः, शिरिः, विशसनः, तीक्ष्णधारः, दुरासदः, श्रीगर्भः, विजयः, धर्मपालः, कौक्षेयः, तरवारिः, तवराजः, शस्त्रः, रिष्टिः, ऋष्टिः, पारेरकः
noun
शस्त्रविशेषः।
"खड्गस्य युद्धे राज्ञी लक्ष्मी निपुणा आसीत्।"
Synonyms:
 खड्गः
noun
खड्गस्य प्रकारः।
"न हि खड्गो विजानाति कर्मकारं स्वकारणम् ।[उद्भट]"
Synonyms:
 खड्गः
noun
एकचरस्य मुखे वर्तमानः शृङ्गः।
"एकचरः खड्गेन वृक्षशुण्डे प्रहारान् करोति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: खड्गः
Root: खड्ग
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ rhino
⇒ sword
⇒ scimitar
⇒ rhinoceros
⇒ rhinoceros-horn
⇒ large sacrificial knife
Shloka(s):
2|8|89|1 ► तूण्यां खड्गे तु निस्त्रिंशचन्द्रहासासिरिष्टयः। (क्षत्रियवर्गः)
2|8|89|2 ► कौक्षेयको मण्डलाग्रः करवालः कृपाणवत्॥ (क्षत्रियवर्गः)
3|3|2|2 ► पद्ये यशसि च श्लोकः शरे खड्गे च सायकः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|89|1 ⇢ खड्गः (खड्ग) (पुं) ⇒ rhino, sword, scimitar, rhinoceros, rhinoceros-horn, large sacrificial knife
➠ 2|8|89|1 ⇢ निस्त्रिंशः (निस्त्रिंश) (पुं) ⇒ sword, cruel, merciless, more than thirty, sacrificial knife, particular stage in the retrograde motion of the planet Mars
➠ 2|8|89|1 ⇢ चन्द्रहासः (चन्द्रहास) (पुं) ⇒ moon-derider, rAvaNa's sword, glittering scimitar
➠ 2|8|89|1 ⇢ असिः (असि) (पुं)
➠ 2|8|89|1 ⇢ रिष्टिः (रिष्टि) (पुं)
➠ 2|8|89|2 ⇢ कौक्षेयकः (कौक्षेयक) (पुं)
➠ 2|8|89|2 ⇢ मण्डलाग्रः (मण्डलाग्र) (पुं) ⇒ scimitar, round-pointed, bent or rounded sword
➠ 2|8|89|2 ⇢ करवालः (करवाल) (पुं)
➠ 2|8|89|2 ⇢ कृपाणः (कृपाण) (पुं)
➠ 3|3|2|2 ⇢ सायकः (सायक) (पुं) ⇒ arrow, sword, missile, latitude of the sky, being or standing in regular order, symbolical expression for the number five, intended or fitted to be discharged or hurled, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ ह्रस्वखड्गः
गुण-गुणी-भावः ➡ खड्गधारिः
उपाधि ➡ आयुधम्
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ खड्गधारिः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ खड्गमुष्टिनिबन्धनम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
खड्गः,
पुं,
 (खडति भिनत्तीति । खड् + “छापू-खडिभ्यः कित् ।” उणां । १ । १२३ । इति गन् ।)गण्डकः । गण्डार इति भाषा ॥
(यथा, मनुः ।३ । २७२ ।“कालशाकं महाशल्काः खड्गलोहामिषं मधु ।आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्व्वशः ॥
”“खड्गो गण्डकः लोहो लोहितवर्णश्छाग एव ।”इति कुल्लूकभट्टः ॥
) गण्डकशृङ्गम् । खाग इतिभाषा । बुद्धभेदः । इति मेदिनी ॥
चोरकनाम-गन्धद्रव्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
अस्त्रविशेषः ।खाँडा तरवाल इत्यादि भाषा ॥
(यथा, महा-भारते । ४ । ४१ । २५ ।“यस्त्वयं विपुलः खड्गो गव्ये कोषे समर्पितः ।सहदेवस्य विद्ध्येनं सर्व्वभारसहं दृढम् ॥
”)तत्पर्य्यायः । निस्त्रिंशः २ चन्द्रहासः ३ असिः ४रिष्टिः ५ कौक्षेयकः ६ मण्डलाग्रः ७ करबालः ८कृपाणः ९ । इत्यमरः । २ । ८ । ८९ ॥
ऋष्टिः १० कर-पालः ११ । इति तट्टीका ॥
विशसनः १२तीक्ष्णधारः १३ दुरासदः १४ श्रीगर्भः १५ विजयः १६धर्म्मपालः १७ कौक्षेयः १८ तरवारिः १९तवराजः २० कृपाणकः २१ कृपाणी २२शस्त्रः २३ । इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
तस्योत्-पत्तिर्ब्रह्मणो यज्ञाग्नौ यथा, --“विकीर्य्याग्निं तथाभूतमुत्थितं श्रूयते तदा ।नीलोत्पलसवर्णाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं कृशोदरम् ॥
प्रांशुं सुदुर्द्ध्वर्षतरं तथैव ह्यमितौजसम् ।ततस्तद्रूपमुत्सृज्य बभौ निस्त्रिंश एव सः ॥
विमलस्तीक्ष्णधारश्च कालान्तक इवोद्यतः ।ततः स शितिकण्ठाय रुद्रायर्षभकेतवे ॥
ब्रह्मा ददावसिं तीक्ष्णमधर्म्मप्रतिवारणम् ।ततः स भगवान् रुद्रो दानवक्षतजोक्षितम् ॥
असिं धर्म्मस्य गोप्तारं ददौ सत्कृत्य विष्णवे ।विष्णुर्मरीचये स महर्षिभ्यः ते इन्द्राय स लोक-पालेभ्यः ते मनवे सूर्य्यपुत्त्राय स क्षुपाय सइक्ष्वाकवे स पुरूरवसे स आयवे स नहुषाय सययातये स पूरवे स अमूर्त्तरयसे स भूमिशयायसभरताय स ऐडविडाय स धुन्धुमाराय सकाम्बोजाय स मुचुकुन्दाय स मरुत्ताय स रैव-ताय स यौवनाश्वाय स रघवे स हरिणाश्वायस शुनकाय स उशीनराय स भोजाय स शिवयेस प्रतर्द्दनाय स अष्टकाय स ऋषदश्वाय स भर-द्वाजाय स द्रोणाय स कृपाय स पाण्डवेभ्योदत्तवान् ॥
* ॥
अथ खड्गविषयकत्रयोदश-विधसञ्चरणं यथा, महाभारते ।“मण्डलाकारतः खड्गभ्रामणं भ्रान्तमुच्यते ।तदेव बाहुमुद्यम्य कृतमुद्भ्रान्तमीरितम् ॥
भ्रामणं स्वस्य परितः खड्गस्याविद्धमुच्यते ।परप्रयुक्तशस्त्रस्य वारणार्थमिदं त्रयम् ॥
णत्रोराक्रमणार्थाय गमनन्त्वाप्लुतं मतम् ।खड्गस्याग्रेण तद्देहस्पर्शनं प्रसृतं मतम् ॥
वञ्चयित्वा रिपौ शस्त्रपातनं गदितं स्मृतम् ।परिवृत्यं भवेत् शत्रोर्वामदक्षिणतो गतिः ॥
पश्चात् पदापसरणं निवृत्यं संप्रचक्षते ।अन्योऽन्यताडनं प्राहुः सम्पातमुभयोरपि ॥
आधिक्यमात्मनो यत् तत् समुदीर्णमुदीरितम् ।अङ्गप्रत्यङ्गदेशेषु भ्रामणं भारतं स्मृतम् ॥
विचित्रखड्गसञ्चारदर्शनं कौशिकं स्मृतम् ।निलीय चर्म्मणि क्षेपो यदसेः सात्वतं हि तत् ॥
”तस्य परीक्षा तरवारिशब्दे द्रष्टव्या ॥
(अस्यलक्षणादिकं यथा, बृहत्संहितायां ५० अध्याये ।“अङ्गलशतार्धमुत्तम ऊनः स्यात्पञ्चविंशतिं खड्गः ।अङ्गलमानाज्ज्ञेयो व्रणोऽशुभो विषमपर्वस्थः ॥
श्रीवृक्षवर्धमानातपत्रशिवलिङ्गकुण्डलाब्जानाम् ।सदृशा व्रणाः प्रशस्ता ध्वजायुधस्वस्तिकानाञ्च ॥
कृकलासकाककङ्कक्रव्यादकबन्धवृश्चिकाकृतयः ।खड्गे व्रणा न शुभदा वंशानुगाः प्रभूताश्च ॥
स्फुटितो ह्रस्वः कुण्ठो वंशच्छिन्नो न दृङ्मनो-ऽनुगतः ।अस्वन इति त्तानिष्टः प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः ॥
क्वणितं मरणायोक्तं पराजयाय प्रवर्त्तनं कोशात् ।स्वयमुद्गीर्णे युद्धं ज्वलिते विजयो भवति खड्गे ॥
नाकारणं विवृणुयान्न विघट्टयेच्चपश्येन्न तत्र वदनं न वदेच्च मूल्यम् ।देशं न चास्य कथयेत् प्रतिमानयेच्चनैव स्पृशेन्नृपतिरप्रयतोऽसियष्टिम् ॥
गोजिह्वासंस्थानो नीलोत्पलवंशपत्रसदृशश्च ।करवीरपत्रशूलाग्रमण्डलाग्राः प्रशस्ताः स्युः ॥
निष्पन्नो न च्छेद्यो निकषैः कार्य्यः प्रमाणयुक्तः सः ।मूले म्रियते स्वामी जननी तस्याग्रतश्छिन्ने ॥
यस्मिन् त्सरुप्रदेशे व्रणो भवेत्तद्वदेव खड् गस्य ।वनितानामिव तिलको गुह्ये वाच्यो मुखे दृष्ट्वा ॥
अथषा स्पशति यदङ्गं प्रष्टा निस्त्रिंशभृत्तद-वधाय्यं ।कोशस्थस्यादेश्यो व्रणोऽस्ति शास्त्रं विदित्वेदम् ॥
शिरसि स्पृष्टे प्रथमेऽङ्गुले द्वितीये ललाटसंस्पर्शे ।भ्रूमध्ये च तृतीये नेत्रे स्पृष्टे चतुर्थे च ॥
नासोष्ठकपोलहनुश्रवणग्रीवांसकेषु पञ्चाद्याः ।उरसि द्वादशसंस्थस्त्रयोदशे कक्षयोर्ज्ञेयः ॥
स्तनहृदयोदरकुक्षीनाभीषु चतुर्द्दशादयो ज्ञेयाः ।नाभीमूले कट्यां गुह्ये चैकोनविंशतितः ॥
ऊर्वोर्द्वाविंशे स्याद् ऊर्वोर्मध्ये व्रणस्त्रयोविंशे ।जानुनि च चतुर्विंशे जङ्घायां पञ्चविंशे च ॥
जङ्घामध्ये गुल्फे पार्ष्ण्यां पादे तदङ्गलीष्वपि च ।षड् विंशतिकाद्यावत्त्रिंशदिति मतेन गर्गस्य ॥
पुत्त्रमरणं धनाप्तिर्धनहानिः सम्पदश्च बन्धश्च ।एकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः फलं निर्द्दिशेत् क्रमशः ॥
सुतलाभः कलहो हस्तिलब्धयः पुत्त्रमरण-धनलाभौ ।क्रमशो विनाशवनिताप्तिचित्तदुःखानि षट्प्रभृति ॥
लब्धिर्हानिस्त्रीलब्धयो वधो वृद्धिमरणपरितोषाः ।ज्ञेयाश्चतुर्द्दशादिषु धनहानिश्चैकविंशे स्मात् ॥
वित्ताप्तिरनिर्वाणं धनागमो मृत्युसम्पदोऽस्वत्वम् ।ऐश्वर्य्यमृत्युराज्यानि च क्रमात्त्रिंशदिति यावत् ॥
परतो न विशेषफलं विषमसमस्थास्तु पाप-शुभफलदाः ।कैश्चिदफलाः प्रदिष्टास्त्रिंशत्परतोऽग्रमितियावत् ॥
करवीरोत्पलगजमदघृतकुङ्कुमकुन्दचम्पकसगन्धः ।शुभदोऽनिष्टो गोमूत्रपङ्कमेदःसदृशगन्धः ॥
कूर्म्मवसासृक्क्षारोपमश्च भयदुःखदो भवति गन्धः ।वैदूर्यकनकविद्युत्प्रभो जयारोग्यवृद्धिकरः ॥
इदमौशनसं त्त शस्त्रपानंरुधिरेण श्रियमिच्छतः प्रदीप्ताम् ।हविषा गुणवत्सुताभिलिप्सोःसलिलेनाक्षयमिच्छतश्च वित्तम् ॥
वडवोष्ट्रकरेणुदुग्धपानंयदि पापेन समीहतेऽर्थसिद्धिम् ।झषपित्तमृगाश्ववस्तदुग्धैःकरिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ॥
आर्कं पयो हुडुविषाणमषीसमेतंपारावताखुशकृता च युतं प्रलेपः ।शस्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानंपश्चाच्छितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ॥
क्षारे कदल्या मथितेन युक्तेदिनोषिते पायितमायसं यत् ।सम्यक् छितं चाश्मनि नैति भङ्गंन चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥
”)