धातुः: क्षिप्
मूलधातुः: क्षिप
धात्वर्थः: प्रेरणे
गणः: तुदादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: क्षिपति-ते


धातुः: क्षिप्
मूलधातुः: क्षिप
धात्वर्थः: प्रेरणे
गणः: दिवादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: क्षिप्यति


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

क्षिपँ क्षिप  (अर्थः)  प्रेरणे
( क्षिपति, क्षिपते अभिक्षिपति प्रतिक्षिपति अतिक्षिपति ) "अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः'' इति क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वे ऽपि परस्मैपदम् इदञ्च शुद्धे कर्तरीति कर्मकर्तरि तङ् भवति (अभिक्षिप्यत इति ) (चिक्षेप चिक्षेपिथ चिक्षिपिव चिक्षिपे चिक्षिपिषे क्षेप्ता क्षेप्स्यति क्षेप्स्यते क्षिपतु क्षिपताम् अक्षिपत् अक्षिपत क्षिपेत् क्षिपेत क्षिप्यात् क्षिप्सीष्ट अक्षेप्सीत् अक्षेप्ताम् अक्षिप्त अक्षिप्साताम् ) "लिङ्सिचावात्मनेपदेषु'' इति कित्त्वान्न गुणः ( चिक्षिप्सति चिक्षिप्सते ) "हलन्ताच्च'' इति सनः कित्वम् ( चेक्षिप्यते चेक्षिपीति चेक्षेप्ति क्षेपयति अचिक्षिपत् ) कृतः क्षिप्यतिवदेव 5

क्षिपँ क्षिप  (अर्थः)  प्रेरणे
( क्षिप्याति चिक्षेप, क्षिप्ता क्षिप्स्यति क्षिप्यतु अक्षिप्यत् क्षिप्येत्) आशिषि ( क्षिप्यात् अक्षैप्सीत्, अक्षैप्ताम् चिक्षिप्सते, चेक्षिप्यते चेक्षेप्ति क्षेपयति अचिक्षिपत् क्षिप्त्वा क्षिप्तः क्षिपः ) इगुपधलक्षणः कः ( क्षिपका ) अज्ञातादौ कः "प्रत्ययस्थात्'' इतीत्वस्य [ क्षिपकादीनां चोपसङ्क्यानम् ] इति निषेधः (क्षिप्नुः) "त्रसिगृधिधृषि'' इत्यादिना क्नुः ( परिक्षेपी ) सम्पृचादिना घिनुण् ( परिक्षेपकः ) "निन्दहिंस'' इत्यादिना वुञ् ( क्षिपा ) भिदादिपाठाद्ङ् ( क्षिप्रम् ) "ऋज्रेन्द्र'' इत्यादिना रक् ( क्षेपिष्ठः, क्षेपीयान् क्षिपयति ) "स्थूलदूर'' इत्यादिना "णाविष्ठवत्'' इतियणादेर्लोपः, पूर्वस्य च गुणः सम्पृचादिसूत्रे वृत्तिकारेण "क्षिपिर्दिवादिस्तुदादिश्च गृह्यते' इतियणादेर्लोपः, पूर्वस्य च गुणः सम्पृचादिसूत्रे वृत्तिकारण "क्षिपिर्दिवादिस्तुदादिश्च गृह्यते' इत्युक्तत्वात् "द्वाविमावम्भसि क्षिप्य गले बध्वा महाशिलाम्' इति, "संक्षिप्य संरम्भमसद्विपक्षम्' इति, भारते भट्टिकाव्ये च दर्शनात्, पारायणिकैः क्षिपेरिह पाठो ऽयुक्त इति भूसूत्रे सुधाकरेण प्रतिपादितम् कृतस्तौदादिकस्यापि समानः "स्वरेण नीचेन शपिं छुपि क्षपिम्' इति पाठादयमनिट् अयं चुरादावदन्त इत्यात्रेयः 14

क्षिपँ क्षिप प्रेरणे 
- क्षिपति क्षिपते  अभिक्षिपति  क्षेप्ता  अक्षैप्सीत् अक्षिप्त  परिक्षेपी  परिक्षेपकः  क्षेपः  क्षिप्यतीति दिवादिषु पाठात्  5

क्षिपँ क्षिप  प्रेरणे 
- क्षिप्यति  चिक्षेप  क्षेप्ता  अक्षैप्सीत्  क्षिपः  क्षिपकः  क्षिपका  परिक्षेपी  क्षिपते क्षिपतीति तुदादिपाठात्  15

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“क्षिप प्रेरणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> अदन्तः। </li> <li><a href="#foot_krm03">3</a> यद्यपि अयं धातुः क्षीरस्वामिनः, धातुवृत्तिकारस्य च म सम्मत इति प्रतिभाति;</li> <li> उभयोः ग्रन्थयोः अपाठात्। </li> <li>तथापि, बालमनोरमाकारसम्मत- पाठमनुसृत्य अस्य रूपाणि प्रदर्शितानि।]] अस्य धातोरनेकाच्त्वात् यङ् न। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> क्षिपकः-पिका, चिक्षिपयिषकः-षिका;</li> <li> क्षिपयिता-त्री, चिक्षिपयिषिता-त्री;</li> <li> क्षिपयन्-न्ती, चिक्षिपयिषन्-न्ती;</li> <li> क्षिपयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षिपयिषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> क्षिपयमाणः, चिक्षिपयिषमाणः;</li> <li> क्षिपयिष्यमाणः, चिक्षिपयिषिष्यमाणः;</li> <li> क्षिप्-क्षिपौ-क्षिपः;</li> <li> -- <a href="#foot_krm05">5</a> क्षिपितम्-तः-तवान्, चिक्षिपयिषितः-तवान्;</li> <li> क्षिपः, चिक्षिपयिषुः;</li> <li> क्षिपयितव्यम्, चिक्षिपयिषितव्यम्;</li> <li> क्षिपणीयम्, चिक्षिपयिषणीयम्;</li> <li> क्षिप्यम्, चिक्षिपयिष्यम्;</li> <li> ईषत्क्षिपः-दुःक्षिपः-सुक्षिपः;</li> <li> -- क्षिप्यमाणः, चिक्षिपयिष्यमाणः;</li> <li> क्षिपः, चिक्षिपयिषः;</li> <li> क्षिपयितुम्, चिक्षिपयिषितुम्;</li> <li> क्षिपणा, चिक्षिपयिषा;</li> <li> क्षिपणम्, चिक्षिपयिषणम्;</li> <li> क्षिपयित्वा, चिक्षिपयिषित्वा;</li> <li> <a href="#foot_krm06">6</a> परिक्षिपय्य, परिचिक्षिपयिष्य;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> क्षिपम् २, क्षिपयित्वा २, चिक्षिपयिषम् २;</li> <li> चिक्षिपयिषित्वा २।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (३०८)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१९४१। सक। सेट्। उभ)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[[अ]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[१। धातोरदन्तत्वेन अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् उपधागुणो न।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[२। ‘निष्ठायां सेटि’ (६-४-५२) इति णिलोपः।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [पृष्ठम्०३२४+ २५]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“क्षिप प्रेरणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘क्षिप्यति प्रेरणे, शे तु क्षिपति क्षिपते पदे।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>क्षेपकः-पिका, क्षेपकः-पिका, चिक्षिप्सकः-प्सिका, चेक्षिपकः-पिका, क्षेप्ता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm04">4</a> क्षिपन् <a href="#foot_krm05">5</a> -न्ती-ती, <a href="#foot_krm06">6</a> अभिक्षिपन् <a href="#foot_krm07">7</a> प्रतिक्षिपन्-अतिक्षिपन्-न्ती-ती;</li> <li> <a href="#foot_krm08">8</a> क्षिपमाणः, इत्यादीनि रूपाण्यस्येति विशेषः। </li> <li>अन्यानि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकक्षिप्यतिवत् <a href="#foot_krm09">9</a> ज्ञेयानि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (३०७)</li> <li id="foot_krm02">02 => (६-तुदादिः-१२८५। सक। अनि। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १३०)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[३। ‘तुदादिभ्यः शः’ (३-१-७७) इति शः विकरणप्रत्ययः। तस्य ङिद्वद्भावात् अङ्गस्य न गुणः। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुमो वैकल्पिकत्वम्। तेन रूपद्वयम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[C। ‘तुदन् कुचरिताञ् शुभे प्रणुदमान इष्टं दिशन् प्रभृष्टपललान् क्षिपन् अरिमतिं कृषन् माधवः।’ धा। का। २-७२।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[ड्। ‘सुखाहरैर्वर्महरैः सगर्भ्यैः प्रलम्बमुख्यैश्च सहाश्रवैस्तैः। अभिक्षिपन् अक्षमकोऽर्चनार्हान् दृष्ट्वा स्वसुर्दीप्तिमखिन्त कंसः।।’ वा। वि। २-५९।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[४। ‘अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः’ (१-३-८०) इत्यनेन कर्तृगामिनि क्रियाफलेऽपि परस्मै- पदमेव। न शानच्। तेन शतरि रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [पृष्ठम्०३२३+ २७]</li> <li id="foot_krm09">09 => (३०६)</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“क्षिप प्रेरणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> <a href="#foot_krm03">3</a> अस्य धातोर्दिवादौ नव्यः पाठ इति क्षीरस्वामिमतम्। </li> <li>तन्न समीचीनम्। </li> <li>‘क्षिप्यति प्रेरणे, शे तु क्षिपति क्षिपते पदे।’ इति दैवे <a href="#foot_krm04">4</a> उक्तम्। </li> <li>प्रयोगश्च ‘द्वाविमावम्भसि क्षिप्य गले बद्ध्वा महाशिलाम्। </li> <li>धनिनं चाप्रदातारं दरिद्रं चाप्रवासिनम्।।’ <a href="#foot_krm05">5</a> इति प्रयोगात्। </li> <li>तत्र क्षिप्य इति लोण्मध्यमपुरुषैकवचनम्--इति पुरुषकारे श्रीकृष्णलीलाशुकः।]] प्रेरणम् = निरसनम्--इति धातुकाव्यव्याख्याता। </li> <li>‘क्षिप्यति प्रेरणे, शे तु क्षिपति क्षिपते पदे।।’ <a href="#foot_krm06">6</a> इति देवः। </li> <li>क्षेपकः-पिका, क्षेपकः-पिका, <a href="#foot_krm07">7</a> चिक्षिप्सकः-प्सिका, चेक्षिपकः-पिका;</li> <li> क्षेप्ता-त्री, क्षेपयिता-त्री, चिक्षिप्सिता-त्री, चेक्षिपिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm08">8</a> क्षिप्यन्-न्ती, क्षेपयन्-न्ती, चिक्षिप्सन्-न्ती;</li> <li> -- क्षेप्स्यन्-न्ती-ती, क्षेपयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षिप्सिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm09">9</a> व्यतिक्षिप्यमाणः, क्षेपयमाणः, -- चेक्षिप्यमाणः;</li> <li> -- क्षेपयिष्यमाणः, -- चेक्षिपिष्यमाणः;</li> <li> प्रक्षिप्-प्रक्षिपौ-प्रक्षिपः;</li> <li> -- -- क्षिप्तम्-तः <a href="#foot_krm10">10</a> -तवान्, क्षेपितः, चिक्षिप्सितः, चेक्षिपितः-तवान्;</li> <li> क्षिपः <a href="#foot_krm11">11</a>, क्षिपका <a href="#foot_krm12">12</a>, <a href="#foot_krm13">13</a> परिक्षेपी, <a href="#foot_krm14">14</a> क्षिप्णुः <a href="#foot_krm15">15</a>, <a href="#foot_krm16">16</a> परिक्षेपकः, क्षेपः, चिक्षिप्सुः, चेक्षिपः;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> क्षेप्तव्यम्, क्षेपयितव्यम्, चिक्षिप्सितव्यम्, चेक्षिपितव्यम्;</li> <li> क्षेपणीयम्, क्षेपणीयम्, चिक्षिप्सनीयम्, चेक्षिपणीयम्;</li> <li> क्षेप्यम्, क्षेप्यम्, चिक्षिप्स्यम्, चेक्षिप्यम्;</li> <li> ईषत्क्षेपः-दुःक्षेपः-सुक्षेपः;</li> <li> -- -- क्षिप्यमाणः, क्षेप्यमाणः, चिक्षिप्स्यमानः, चेक्षिप्यमाणः;</li> <li> क्षेपः-आक्षेपः-विक्षेपः-सुक्षेपः-सङ्क्षेपः-प्रक्षेपः, परिक्षेपः, क्षेपः, चिक्षिप्सः, चेक्षेपः;</li> <li> क्षेप्तुम्, क्षेपयितुम्, चिक्षिप्सितुम्, चेक्षिपितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm18">18</a> क्षिपा, क्षेपणा, चिक्षिप्सा, चेक्षिपा;</li> <li> क्षेपणम्, क्षेपणम्, चिक्षिप्सनम्, चेक्षिपणम्;</li> <li> क्षिप्त्वा, क्षेपयित्वा, चिक्षिप्सित्वा, चेक्षिपित्वा;</li> <li> <a href="#foot_krm19">19</a> सङ्क्षिप्य, परिक्षिप्य, परिक्षेप्य, परिचिक्षिप्स्य, परिचेक्षिप्य;</li> <li> <a href="#foot_krm20">20</a> भ्रूविक्षेपम् <a href="#foot_krm21">21</a> <a href="#foot_krm22">22</a> क्षेपम् २, क्षिप्त्वा २, क्षेपम् २, क्षेपयित्वा २, चिक्षिप्सम् २, चिक्षिप्सित्वा २, चेक्षिपम् २, चेक्षिपित्वा २,</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (३०६)</li> <li id="foot_krm02">02 => (४-दिवादिः-११२१। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[[अ]</li> <li id="foot_krm04">04 => (१३०)</li> <li id="foot_krm05">05 => (महाभारते उद्योगपर्वणि ३३-६०)</li> <li id="foot_krm06">06 => (श्लो। १३०)</li> <li id="foot_krm07">07 => [[१। ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वान्न गुणः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[२। ‘दिवादिभ्यः श्यन्’ (३-१-६९) इति श्यन्। श्यनो ङिद्वद्भावादङ्गस्य गुणो न। स्त्रियाम् ‘शप्श्यनोर्नित्यम्’ (७-१-८१) इति नित्यं नुम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[३। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[आ। ‘वरिषीष्ट शिवं क्षिप्यन् मैथिल्याः कल्पशाखिनः। प्रावारिषुरिव क्षोणीं क्षिप्ता वृक्षाः समन्ततः।।’ भ। का। ९-२५।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[४। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[५। क्षिपशब्दात् अज्ञाताद्यर्थे तद्धितप्रत्यये कनि सति, ‘क्षिपकादीनां च’ (वा। ७-३-४४) इति इत्त्वनिषेधे ‘क्षिपका’ इति भवति।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[६। ‘सम्पृचानु--’ (३-२-१४२) इत्यादिना घिनुण् ताच्छीलिकः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[७। ‘त्रसिगृघिधृषिक्षिपेः क्नुः’ (३-२-१४०) इति क्नुः ताच्छीलिकः। केचित्तु ‘क्षुभ्नादिषु च’ (८-४-३९) इति णत्वं नेच्छन्ति।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[B। ‘विद्यामथैनं विजयां जयां च रक्षोगणं क्षिप्नुमविक्षितात्मा। अध्यापिपद्गाधिसुतो यथावन्निघातयिष्यन् युधि यातुधानाम्।।’ भ। का। २-२१।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[८। ‘निन्दहिंसक्लिशखाद--’ (३-२-१४६) इत्यादिना वुञ् ताच्छीलिकः।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [पृष्ठम्०३२२+ २९]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[१। ‘भिदादि--’ (३-३-१०४) पाठात् अङ्। ‘अजाद्यतः--’ (४-१-४) इति स्त्रियां टाप्।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[आ। ‘अनेकशो निर्जितराजकस्त्वं पितॄनतार्प्सीः नृपरक्ततोयैः। संक्षिप्य संरम्भमसद्विपक्षं काऽऽस्थाऽर्भकेऽस्मिंस्तव राम रामे।।’ भ। का। २-५२।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[B। ‘अधीयन्नात्मविद्विद्यां धारयन् मस्करिव्रतम्। वदन् बह्वङ्गुलिस्फोटं भ्रूविक्षेपं विलोकयन्।।’ भ। का। ५-६३।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[२। ‘स्वाङ्गेऽध्रुवे’ (३-४-५४) इति द्वितीयान्ते उपपदे णमुल्प्रत्ययो भवति।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [कथयति]</li></ul>

क्षिप् (क्षि॒पँ॑ प्रेरणे - तुदादिः - अनिट्)
ल्युट् = क्षेपणम्
अनीयर् = क्षेपणीयः - क्षेपणीया
ण्वुल् = क्षेपकः - क्षेपिका
तुमुँन् = क्षेप्तुम्
तव्य = क्षेप्तव्यः - क्षेप्तव्या
तृच् = क्षेप्ता - क्षेप्त्री
क्त्वा = क्षिप्त्वा
ल्यप् = प्रक्षिप्य
क्तवतुँ = क्षिप्तवान् - क्षिप्तवती
क्त = क्षिप्तः - क्षिप्ता
शतृँ = क्षिपन् - क्षिपन्ती / क्षिपती
शानच् = क्षिपमाणः - क्षिपमाणा

क्षिप् (क्षि॒पँ꣡ प्रेरने - दिवादिः - अनिट्)
ल्युट् = क्षेपणम्
अनीयर् = क्षेपणीयः - क्षेपणीया
ण्वुल् = क्षेपकः - क्षेपिका
तुमुँन् = क्षेप्तुम्
तव्य = क्षेप्तव्यः - क्षेप्तव्या
तृच् = क्षेप्ता - क्षेप्त्री
क्त्वा = क्षिप्त्वा
ल्यप् = प्रक्षिप्य
क्तवतुँ = क्षिप्तवान् - क्षिप्तवती
क्त = क्षिप्तः - क्षिप्ता
शतृँ = क्षिप्यन् - क्षिप्यन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

क्षिपँ क्षिप प्रेरणे
- क्षिपति, क्षिपते  अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः (1380) परस्मैपदम्-अभिक्षिपति, प्रतिक्षिपति, अतिक्षिपति  संपृच (32142) इति परिक्षेपी  निन्दहिंस (32146) इति परिक्षेपकः  त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नु (32140) क्षिप्णुः  भिदादौ (गण0 33104) क्षिपा  रक् (द्र0 उ0 213)-क्षिप्रम्  क्षिपेरनिः किच्च (तु0 उ0 2107)-क्षिपणिः, क्षिपणी वा  दिवादौ (413) क्षिप्यति  5

क्षिपँ क्षिप प्रेरणे
- क्षिप्यति, द्वाविमावम्भसि क्षिप्य (महाभारत) इति लोट्  नेट्-क्षेप्ता  नव्योऽयम्  तुदादौ (65) क्षिपते, क्षिपति

प्रेरणे
2.3.12
सुवति सुवते क्षिप्यति क्षिप्यते प्रेरयति प्रेरयते ईरति ईर्ते कुषुभ्यति कुषुभ्यते नुदति नुदते क्षिपति क्षिपते कालयति डिपति डेपयति लाभयति डिप्यति ईरयति एलयति अस्यति विस्यति

क्षिप - प्रेरणे (दिवा० पर० सक० अनि०) क्षिप्यति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ಎಸೆ /ಬಿಸಾಡು

क्षिप - प्रेरणे (दिवा० पर० सक० अनि०) क्षिप्यति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸು
प्रयोगाः - >"वारुणं लक्ष्मणोऽक्षिप्यदक्षिपद्रौद्रमिन्द्रजित्"
उल्लेखाः - >भट्टि० १७-४३

क्षिप्यति (kSipyati)

Shabdartha Kaustubha

धातुपाठः (Krishnacharya)

Akhyata Chandrika