| YouTube Channel

क्षि (kSi)

 
शब्दसागरः
English
क्षि r. 1st cl. (क्षयति-ते)
1. To wane or decrease.
2. To diminish, to disap-
pear, to waste, to perish.
3. To rule or possess with unlimited
power. r. 5th cl. (क्षिणोति) To hurt or injure, to wound or kill. r.
6th cl. (क्षियति)
1. To dwell.
2. To go or approach. (ष) क्षिष r. 9th cl.
(क्षिणाति) To injure or kill.
क्षि
f.
 (-क्षिः) Residence, abode.
2. Going, moving.
3. Waste, loss, des-
truction.
E.
 क्षि to decrease, &c. कि
aff.
Capeller Eng
English
1 क्षि क्षे॑ति क्षिय॑ति क्ष॑यति abide, dwell, inhabit
rule, be master of (gen. ).
C.
 क्षय॑यति & क्षेपयति pacify. — अधि
dwell in, rest on, spread over (acc. or
loc.
 ). आ dwell in, inhabit, be
or become possessed of (acc. ), exist. उप dwell in or near, remain
with, rest or depend on (acc. ), परि dwell about (acc. ). प्रति
settle at (acc). सम् dwell together with (instr. ).
2 क्षि क्षिणाति क्षिणो॑ति (क्षयति),
pp.
 क्षित॑ & क्षीण॑
(q.v. ) destroy, injure, exhaust
P.
 क्षीय॑ते (क्षी॑यते) be
exhausted, perish, cease, wane (moon).
C.
 क्षययति & क्षपयति, °ते
=
S.
 tr.
w.
 कालम् etc. pass, spend. — अप & उप
P.
 =
S.
P.
परि destroy
P.
 suffer loss, become poor. —प्र, सम्
A.
 &
P.
 =
S.
— Cf. परिक्षीण, प्र॑क्षीण.
Yates
English
क्षि क्षयति ते 1.
a. To wane or waste
away. (न, ग, प) क्षिणोति 5.
a.
क्षिणाति 9.
a. To hurt. (श) क्षियति
6.
a. To dwell
to go, to approach.
क्षि (क्षिः) 2.
f.
 Residence
going
loss, destruction.
Wilson
English
क्षि r. 1st cl. (क्षयति-ते)
1 To wane or decrease.
2 To diminish, to disappear, to waste, to perish.
3 To rule or possess with unlimited power. r. 5th cl. (क्षिणोति) To hurt or
injure, to wound or kill. r. 6th cl. (क्षियति)
1 To dwell.
2 To go or approach. (ष) क्षिष r. 9th cl. (क्षिणाति) To injure or
kill.
क्षि
f.
 (-क्षिः) Residence, abode.
2 Going, moving.
3 Waste, loss, destruction.
E.
 क्षि to decrease, &c. कि
aff.
Apte
English
क्षि [kṣi], I. 1
P.
 (क्षयति, क्षित or क्षीण)
To decay or waste.
To rule, govern, be master of
भरद्वाजेषु क्षयदिन्मघोनः
Rv.*
 6.23.1. -II 1, 5, 9
P.
 (क्षयति, क्षिणोति, क्षिणाति)
To destroy, affect, ruin, corrupt
न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति
R.*
 2.
To diminish, cause to waste away
दक्षशाप इव चन्द्र- मक्षिणोत्
R.*
 19.48.
To kill, injure.
To spend, pass (as time)
कति पुनरहं वासराणि क्षयिष्ये Ud.
S.*
 83. -III. 6
P.
 (क्षियति)
To abide, stay, dwell. यस्मिन् क्षियन्ति भुवनानि विश्वा Nṛi. Pūṛ.
Up.*
 2.4.
To inhabit.
To remain.
To go, move, approach. -Pass. (क्षीयते)
To waste, wane
decay, be diminished (fig. also) प्रतिक्षणमयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते
H.*
 4.66
प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसां प्रायो मतिः क्षीयते
Pt.*
 2.4
Amaru.*
 93
Bh.*
 2.19.
Caus.
 (क्षययति or क्षपयति)
To destroy, remove, put an end to
ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः
Ś.*
 7.35,
R.*
 8.47
Me.*
 55.
To spend or pass (as time).
क्षिः [kṣiḥ],
f.
Abode.
Going.
Destruction.
Waste, loss.
Apte 1890
English
क्षि {vI.v} {c1c} P. (क्षयति, क्षित or क्षीण) 1 To decay or waste.
2 To rule, govern, be master of. {vII.v} {c1c} {c5c} {c9c} P. (क्षयति, क्षिणोति, क्षिणाति) 1 To destroy, affect, ruin, corrupt
न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति R. 2. 40.
2 To diminish, cause to waste away
R. 19. 48.
3 To kill, injure.
4 To spend, pass (as time)
कति पुनरहं वासराणि क्षयिष्ये Ud. S. 83. {vIII.v} {c6c} P. (क्षियति) 1 To abide, stay, dwell.
2 To inhabit.
3 To remain.
4 To go, move, approach.
Pass. (क्षीयते) To waste, wane
decay, be diminished (fig. also) प्रतिक्षणमयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते H. 4. 66
प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसां प्रायो मतिः क्षीयते Pt. 2. 4
Amaru. 93
Bh. 2. 19.
Caus. (क्षययति or क्षपयति) 1 To destroy, remove, put an end to
ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः Ś. 7. 35, R. 8. 47
Me. 53.
2 To spend or pass (as time).
क्षिः f. 1 Abode.
2 Going.
3 Destruction.
4 Waste, loss.
Monier Williams Cologne
English
1. क्षि
cl.
 1.
P.
 क्ष॑यति (2.
du.
 क्ष॑-यथस् or क्षय्°, 2.
pl.
 क्ष॑यथा
Subj. 1. क्ष॑यत् or क्षयत्,
RV.
 vi, 23, 10 and vii, 20, 6
x, 106, 7
pr.
p.
 क्ष॑यत्),
to possess, have power over, rule, govern, be master of (gen. ),
RV.
[cf. Gk. κτάομαι.]
2. क्षि
cl.
 2. 6.P. क्षे॑ति, क्षिय॑ति
(3.
du.
 क्षित॑स्, 3.
pl.
 क्षियन्ति
Subj. 2. sg. क्षयत्, 2. sg. क्ष॑यस्, 3.
du.
 क्षयतस्, 1.
pl.
 क्ष॑याम
pr.
p.
 क्षिय॑त्
aor.
 Subj. क्षेषत्
fut.
p.
 क्षेष्य॑त्),
to abide, stay, dwell, reside (used especially of an undisturbed or secret residence),
RV.
to remain, be quiet,
AV.
ŚBr.
to inhabit,
TBr.
 iii
to go, move (क्षि॑यति),
Naigh.
 ii, 14
Dhātup.
 :
Caus.
 (Impv. 2. sg. क्षय॑या
Subj. क्षेपयत्)
to make a person live quietly,
RV.
 iii, 46, 2 and v, 9, 7
[cf. Gk. κτίζω.]
3. क्षि
f.
 abode,
L.
going, moving,
L.
4. क्षि
cl.
 1.
P.
 क्षयति (only once,
R.
 iv, 6, 14)
cl.
 5.
P.
 क्षिणोति (ŚBr.
Mn.
MBh.
&c.
1. sg. क्षिणो॑मि,
VS.
 for °णा॑मि of
AV.
 )
cl.
 9.
P.
 क्षिणा॑ति (3.
pl.
 क्षिण॑न्ति
perf. 3.
du.
 चिक्षियतुर्,
Kāś.
 on
Pāṇ.
 vi, 4, 77 and vii, 4, 10),
to destroy, corrupt, ruin, make an end of (acc. ), kill, injure,
RV.
AV.
&c.
 :
Pass.
 क्षीय॑ते (AV. xii, 5, 45
3.
pl.
 क्षी॑यन्ते,
RV.
 i, 62, 12
aor.
 Subj. क्षेष्ट [AV. iv, 34, 8] or क्षायि,
TBr.
 i
Cond.
 अक्षेष्यत,
ŚBr.
 viii),
to be diminished, decrease, wane (as the moon), waste away, perish,
RV.
AV.
ŚBr.
&c.
to pass (said of the night),
Kathās.
 :
Caus.
P.
 क्षपयति (fut. °यिष्यति), rarely Ā. °ते (MBh. i, 1838
Daś.
 ), very rarely क्षययति (MBh. v, 2134
ed.
 Calc. ), to destroy, ruin, make an end of (acc. ), finish,
MBh.
R.
&c.
to weaken,
Mn.
 v, 157
MBh.
 i, 1658
Kum.
 v, 29
to pass (as the night or time, क्षपाम्, °पास्, कालम्),
Pañcat.
Kād.
ŚārṅgP.
[cf. ϕθί-νω ϕθί-σι-ς,
&c.
 ]
5. क्षि
f.
 destruction, waste, loss,
L.
Monier Williams 1872
English
क्षि 1. क्षि, cl. 1. P., Ved. क्षयति (only
the pres. seems to occur), to possess, have
power over, rule, govern, be master of (with gen.).
क्षि 2. क्षि, cl. 2. 6. P., Ved. क्षेति,
क्षियति, चिक्षाय, क्षेष्यति, क्षेतुम्,
to abide, stay, dwell, reside (used especially of an
undisturbed or secret residence)
to inhabit
to re-
main
to be quiet
to go, move, approach: Caus.
क्षययति or क्षेपयति, -यितुम्, to make a
person live quietly
to pacify.
3. क्षि, इस्, f. abode, residence
going, moving.
क्षि 4. क्षि, cl. 1. 5. 9. P. क्षयति, क्षि-
णोति, क्षिणाति, चिक्षाय, क्षेष्यति, अक्षै-
षीत्, क्षेतुम्, to destroy, corrupt, ruin, to make an
end of
to kill, injure: Pass. क्षीयते, to wane
to
decrease
to be diminished, waste away, perish: Caus.
क्षययति or क्षपयति or Ved. क्षापयति,
यितुम्, to destroy, ruin, make an end of, finish
to
weaken: Desid. चिक्षीषति: Intens. चेक्षीयते,
चेक्षयीति, चेक्षेति
[cf. Gr. κτίννυμι?].
5. क्षि, इस्, f. destruction
waste, loss.
Macdonell
English
क्षि 1. KṢI, (V.)
P. Ⅱ. kṣé-ti, Ⅳ. kṣiyá, 🞄dwell, abide
inhabit
cs. kṣayáya or 🞄kṣepaya, cause to dwell peacefully, pacify. 🞄adhi, dwell in or near, rest upon
spread 🞄over (ac., lc.). upa, dwell in, abide by (also 🞄fig., w. ac.). pari, dwell around (ac.).
क्षि 2. KṢI, Ⅰ. P. kṣáya, (V.) possess, 🞄rule over (gr.).
क्षि 3. KṢI, P. Ⅸ. kṣi-ṇā́, (V.)
Ⅴ. kṣiṇó
Ⅰ. kṣay-a, (E.) destroy
oppress
ps. 🞄ksī́ya, decrease, wane
cease
be exhausted
🞄[Page78-2] 🞄disappear, perish: pp. ksitá, exhausted, decayed, 🞄kṣiṇá, decreased
waning
exhausted, 🞄come to an end
feeble
thin, slender
🞄cs. kṣayayati or kṣapaya-ti, -te, destroy, 🞄remove, dispel
emaciate, weaken
pass 🞄(time): pp. kṣayita or kṣapita. pari, 🞄destroy
ps. be impoverished: pp. disappeared
🞄exhausted
indigent
perished
weak 🞄in (in. )
destitute of (—°). pra, destroy, exhaust
🞄ps. perish: pp. destroyed
exhausted, 🞄disappeared. sam, destroy
ps. draw to an end.
Benfey
English
1. क्षि क्षि, i. 6, क्षिय (ved. ii. 2),
Par.
1. To dwell (ved.). 2. † To go.
-- With the prep. आ आ, ii. 2, To
acquire, Chr. 291, 13 = Rigv. i. 64, 13.
Cf. κτι in ἐΰκτιτος, ἐϋκτίμενος, κτίζω
perhaps Lat. civis, etc., so-cius, cf.
सखि।
2. क्षि क्षि, i. 1, क्षय, Par.
To possess
to rule (with gen. ), Chr.
296, 3 = Rigv. i. 112, 3. -- Cf. κτάομαι, κτέανον, κτέαρ, κτῆνος.
3. क्षि क्षि, ii. 9, क्षिणा, क्षिणी,
ii. 5, क्षिणु, i. 1, क्षय, Par.
1. To
destroy, Ragh. 2, 40.
2. To hurt,
MBh. 3, 1355.
3. To oppress, Man.
9, 315. -- Pass. क्षीय,
1. To decrease
Bhāg. P. 5, 22, 9.
2. To become ex-
hausted, Pañc. i. d. 181.
3. To dis-
appear, Bhartṛ. 2, 16. -- Ptcple. of the
pf. pass.,
I. क्षीण,
1. Decreased,
Śāk. d. 133
Bhartṛ. 2, 88.
2. Thin,
Śāk. d. 58, v. r.
3. Exhausted, Hit.
1, 66
Pañc. i. d. 244
iv. d. 16 (of
hunger). Feeble, Cāṇ. 99, in Montasb.
d. Berl. Ak. Hist. Phil. 1864, 413.
4.
Finished, Kathās. 5, 128.
5. Perished,
MBh. 2, 972.
II. क्षित।
Comp.
 अ
-क्षित,
adj.
 , not decayed, inexhaustible,
Chr. 290, 6 = Rigv. i. 64, 6. -- Causal,
I.
क्षपय,
1. To destroy, MBh. 3, 15163.
2. To emaciate, Man. 5, 157.
3. To pass
away, MBh. 14, 2720.
II. क्षयय
in क्षयित,
1. Destroyed, Megh. 54.
2.
Atoned, Bhag. 4, 30 (v. r. क्षपित).
-- Ptcple. of the fut. pass., क्षययि-
तव्य। To be destroyed, Rām. 6, 17, 4.
-- With the prep. अनु अनु, pass., To
disappear by degrees, Bhāg. P. 5, 14,
21. -- With अप अप in अपक्षित, Ex-
hausted, Bhāg. P. 3, 11, 32. -- With
उप उप in उपक्षीण, Disappeared,
Sāh. D. 17, 2. -- With परि परि, To
destroy, Bhāg. P. 3, 8, 20. Pass., To
become poor, Hit. ii. d. 91, v. r.
परिक्षीण,
1. Diminished, Kathās.
25, 140.
2. Weakened, Man. 7, 172.
3. Indigent, Man. 8, 170. -- With
प्र प्र, pass., To perish, MBh. 2, 1468.
प्रक्षीण,
1. Destroyed, Bhāg. P. 6,
7, 23.
2. Atoned, Vedāntas. in Chr.
203, 21. -- With वि वि, in विक्षित,
Miserable, Rām. 3, 79, 46. -- With सम्
सम्, pass., To become exhausted,
Bhartṛ. 3, 44. -- Caus.
1. क्षपय, To
cause to fall off, Suśr. 2, 134, 3.
2.
Ptcple. pf. pass., क्षयित, Vanished,
Rām. 2, 48, 29. Cf. κτίννυμι (probably
for κτειννυμι and original κτεισνυμι, cf.
क्षेष्णु, Vop. 26, 44), ψίω
Lat. sitis,
properly, exhaustion by thirst.
Apte Hindi
Hindi
क्षि
"भ्वा* पर* , , " - -
"मुर्झाना, छीजना"
क्षि
"भ्वा* स्वा* क्र्या* , , " - -
"नष्त करना, ग्रस्त कर लेना, बर्बाद करना, भ्रष्ट करना"
क्षि
"भ्वा* स्वा* क्र्या* , , " - -
"न्यून करना, बर्बाद करना"
क्षि
"भ्वा* स्वा* क्र्या* , , " - -
"मार डालना, क्षति पहुँचाना"
क्षि
"भ्वा* स्वा* पर* , , " - -
"नष्त करना, ग्रस्त कर लेना, बर्बाद करना, भ्रष्ट करना"
क्षि
"भ्वा* स्वा* पर* , , " - -
"न्यून करना, बर्बाद करना"
क्षि
"भ्वा* स्वा* पर* , , " - -
"मार डालना, क्षति पहुँचाना"
क्षि
"भ्वा* स्वा*, कर्मवाच्य* " - -
"बर्बाद होना, घटना, नष्ट होना, न्यून होना"
क्षि
भ्वा* स्वा* पर* - -
"नष्ट करना, दूर हटा देना, समाप्त कर देना"
क्षि
भ्वा* स्वा* पर* - -
समय बिताना
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क्षि - क्षये (भ्वा० पर० अक० अन्तर्भावितण्यर्थस्तु सक० से०) क्षयति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಕ್ಷಯ ಹೊಂದು /ಕ್ಷೀಣಿಸು /ಕಡಮೆಯಾಗು
क्षि - निवासगत्योः (तुदा० पर० अक० अनि०)क्षियति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ವಾಸಮಾಡು
क्षि - निवासगत्योः (तुदा० पर० अक० अनि०)क्षियति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ನಡೆ /ಸಂಚರಿಸು /ಚಲಿಸು
क्षि - हिंसायाम् (स्वा० पर० सक० अनि०) क्षिणोति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹಿಂಸಿಸು /ಪೀಡಿಸು / ನೋಯಿಸು
क्षि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿವಾಸ /ಮನೆ /ವಾಸಸ್ಥಳ
क्षि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಮನ /ಚಲನೆ /ಸಂಚಾರ
निष्पत्तिः - > क्षि (निवासगत्योः) - "डिः" बाहु० ।
क्षि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ಷಯ ಹೊಂದು /ಕ್ಷೀಣಿಸು /ಕಡಮೆಯಾಗು
निष्पत्तिः - > क्षि (क्षये) - "डिः" बाहु० ।
विस्तारः - > "क्षिः निवासे गतौ क्षये" - मेदि० ।
क्षि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿಂಸೆ /ಪೀಡೆ /ಬಾಧೆ
L R Vaidya
English
kzi {% (I) vt. or vi. 1P (pp. क्षित or क्षीण) %} 1. To decay, to waste
2. to rule, to be master of.
kzi {% (II) vt. 5P, 9P (pres. क्षिणोति, क्षिणाति) %} 1. To destroy, to diminish, to corrupt, न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति R.ii.40
2. to kill, to injure.
kzi {% Pass. (क्षीयते) %} 1. to waste, to decay, to be diminished, प्रतिक्षणमयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते Hit.i., पथिकस्तथापि किमपि ध्यायन् मुहुः क्षीयते Am.S.93.With अप-, to decay, to decline, to be diminished.With परि-, प्रसम्-, 1. to decay, to wane
2. to be emaciated.
kzi {% Caus. (क्षययति, क्षपयति) %} to destroy, to remove, ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवम् Sak.vii., Megh.i.53, R.viii.47.
Bopp
Latin
1. क्षि 1. P. A.
1) perire. Caus. destruere, perdere, delere.
BH. 4. 30.: यज्ञक्षयितकल्मष (Schol. नाशित)
RAM. III. 60. 47.: कृत्स्ने वै क्षयिते पुण्ये (क्षयित pro
क्षायित, sicut चयित pro चायित, gr. 521.)
2) regere,
dominari, unde क्षित्, q. v., et in dialecto vêdicâ क्षय do-
minas, in composito उरुक्षय = εὐϱυϰϱείων, v. Ros. ad
Rigv. p. 11.
simplici क्षय respondet zend. 𐬒𐬱𐬀𐬵𐬌𐬌𐬀
csahya, gr. comp. 48. (Ad क्ष्यामि rego, dominor Ro-
senius l. c. apte trahit gr. ϰϱείων, ita ut comp. εὐϱυϰϱείων
utraque compositi parte cum उरुक्षय conveniat
ष्
enim antecedente क् saepius in r transiit, v. क्षपस्.)
2. क्षि 5. et 9. P.: क्षिणोमि, क्षिणामि laedere, vexare, oc-
cidere. UR. 18. 16.: मनो मे पञ्चवाणः क्षिणोति.
MAN. 2. 100.: अक्षिण्वन् योगतस् तनुम् (Schol. अपी-
डयन्)
8. 196.: अक्षिण्वन् न्यासधारिणम्. - Pass.
क्षीये perdi, deleri, destrui, perire. MAN. 7. 112.: राज्ञाम्
प्राणाः क्षीयन्ते
HIT. कायः क्षीयमाणो लक्ष्यते. (Lau-
datae passivae formae etiam ad cognatam radicem क्षी
trahi possent, a quâ e gramm. r. 495. Pass. τοῦ क्षि non
differt. Cf. क्षिण्, क्षण्.)
c. सम् in Pass. id. DEV. 3.: सङ्घीयमाणे स्व्सैन्ये.
3. क्षि 6. A.: क्षियामि habitare, v. क्षय.
Lanman
English
√1kṣi, with two meanings, ‘dwell, ’ and
‘rule, ’ attaching themselves to the stems kṣi
and kṣáya respectively
thus,
—1. kṣé-ti, 3d pl. kṣi-y-ánti: abide or
while or dwell, esp. in quiet and safety,
79^18
inhabit. [cf. kṣití, 1 kṣáya, kṣétra,
kṣéma 1, ‘dwelling-place’
ἀμφι-κτί-ονες,
‘dwelling around, ’ κτί-σι-ς, ‘settlement.’]
+ upa, rest on, be dependent on.
—2. kṣáya-ti: pos-sess, be-sitzen
be
master of
rule, 71^9. [cf. kṣéma 2, ‘possession’
κέ-κτη-μαι, ‘am master of, ’ κτά-
ομαι, ‘get.’]
[cf. the collateral form kṣa: for connection
of 1 and 2, cf. the relation of Lat.
sedēre, ‘sit, ’ and pos-sidēre, ‘be master of, ’
and of Ger. sitzen, ‘sit, ’ and be-sitzen, ‘be
master of.’]
√2kṣi (kṣiṇā́ti, later kṣiṇóti
ákṣeṣṭa
kṣitá, kṣīṇá
-kṣī́ya
kṣīyáte
kṣapáyati
[1042e]). destroy
make an end of
exhaust
--pass. wane
kṣīṇa, ruined,
lost
--caus. weaken. [cf. φθίνω, *φθινυω,
‘perish, wane, ’ φθί-μενος, ‘dead’: for φθ,
cf. kṣar: w. the secondary kṣa-n, cf.
κτά-μενος, ‘slain, ’ κτείνω, *κτεν-ϳω, ‘slay.’]
+ apa, pass. be afflicted, suffer loss.
Kridanta Forms
Sanskrit
क्षि (क्षि॒ क्षये - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = क्षयणम्
अनीयर् = क्षयणीयः - क्षयणीया
ण्वुल् = क्षायकः - क्षायिका
तुमुँन् = क्षेतुम्
तव्य = क्षेतव्यः - क्षेतव्या
तृच् = क्षेता - क्षेत्री
क्त्वा = क्षित्वा
ल्यप् = प्रक्षीय
क्तवतुँ = क्षीणवान् / क्षितवान् - क्षीणवती / क्षितवती
क्त = क्षीणः / क्षितः - क्षीणा / क्षिता
शानच् = क्षयमाणः - क्षयमाणा
क्षि (क्षि꣡ क्षीऽ हिंसायाम् क्षिर्भाषायामित्येके - स्वादिः - सेट्)
ल्युट् = क्षयणम्
अनीयर् = क्षयणीयः - क्षयणीया
ण्वुल् = क्षायकः - क्षायिका
तुमुँन् = क्षयितुम्
तव्य = क्षयितव्यः - क्षयितव्या
तृच् = क्षयिता - क्षयित्री
क्त्वा = क्षयित्वा
ल्यप् = प्रक्षीय
क्तवतुँ = क्षियितवान् - क्षियितवती
क्त = क्षियितः - क्षियिता
शतृँ = क्षिण्वन् - क्षिण्वती
क्षि (क्षि॒ निवासगत्योः - तुदादिः - अनिट्)
ल्युट् = क्षयणम्
अनीयर् = क्षयणीयः - क्षयणीया
ण्वुल् = क्षायकः - क्षायिका
तुमुँन् = क्षेतुम्
तव्य = क्षेतव्यः - क्षेतव्या
तृच् = क्षेता - क्षेत्री
क्त्वा = क्षित्वा
ल्यप् = प्रक्षीय
क्तवतुँ = क्षीणवान् / क्षितवान् - क्षीणवती / क्षितवती
क्त = क्षीणः / क्षितः - क्षीणा / क्षिता
शतृँ = क्षियन् - क्षियन्ती / क्षियती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 क्षि
मूलधातुः:
धात्वर्थः:
 क्षये
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः (अन्तर्भावितण्यर्थे तु सकर्मकः)
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 क्षयति
धातुः:
 क्षि
मूलधातुः:
धात्वर्थः:
 हिंसायाम्
गणः:
 स्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 क्षिणोति
अनुबन्धादिविशेषः:
 इदन्तः, छान्दसः
धातुः:
 क्षि
मूलधातुः:
धात्वर्थः:
 निवास-गत्योः
गणः:
 तुदादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 क्षियति
अनुबन्धादिविशेषः:
 इकारान्तः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
क्षि क्षये
- क्षयति । निष्ठायामण्यदर्थे (6/4/60) इति दीर्घः । क्षीयो दीर्घाद् (8/2/46) इति नत्वम् । क्षीणः । क्षितम् । क्षेता । क्षि निवासगत्योः क्षिष् हिंसायामिति च गणान्तरे पठ्यते । क्षियति, क्षिणोति । उत्तरधातुसाधर्म्यानुरोधेन चाजन्तोऽप्ययमत्र निर्द्दिश्यते (45) ।। 233 ।।
क्षि निवास, गत्योः
- क्षियति चिक्षाय क्षयः प्रक्षीय क्षीणं क्षितम् क्षयी 133
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
3. क्षि 2. auch क्षीय꣡ते, AV.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 नाशय, विध्वंसय, प्रध्वंसय, क्षि, क्षायय, उच्छिद्, उत्सादय, अवसादय
verb
अपूरणीयहानिप्रेरणानुकूलः व्यापारः।
"वृक्षाणां छेदनेन वयं प्रकृतेः सम्पदं नाशयामः।"
Synonyms:
 क्षि, नश्
verb
इच्छायाः दमनेन तस्याः ध्वंसनानुकूलः व्यापारः।
"वारंवारं चायपानेन मम वुभुक्षा क्षिणोति।"
Synonyms:
 क्षि
verb
क्षयक्रिया
"प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसाम् प्रायो मतिः क्षीयते[पञ्च. 2.4]"
Synonyms:
 क्षि, दुर्बलीभू, सद्, कूप्
verb
शारीरशक्तेः न्यूनीभवनानुकूलः व्यापारः।
"वृद्धावस्थायां शरीरं क्षिणोति।"
Synonyms:
 ह्रस्, क्षि, अल्पय, अल्पीभू, अपहा, परिहा
verb
वस्तुगततत्त्वानां न्यूनीभवनानुकूलः व्यापारः।
"निरन्तरं चलनेन ऊर्जा ह्रसते।"
Synonyms:
 क्षि, अपक्षि, अल्पीभू, न्यूनीकृ, लघ्, लघ्वीभू
verb
क्षयानुकूलः व्यापारः।
"वर्षायाः अभावात् नदीजलं क्षीयते।/ प्रतिक्षणमयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षि, क्षयैश्वर्य्ययोः । इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वां--परं-सकं, ऐश्वर्य्ये--अकं-अनिट् ।) क्षयति पापम् ।इति दुर्गादासः ॥
क्षि, न ग ष हिंसायाम् । इति कविकल्पद्रुमः । (स्वां-क्र्यां च-परं-सकं-अनिट् ।) न, क्षिणोति । ग, क्षिणाति । ष, क्षिया । (यथा, शान्तिशतके ५ ।“धन्यानां गिरिकन्दरोदरभुवि ज्योतिः परंध्यायतामानन्दाश्रुजलं पिबन्ति शकुना निःशङ्कमङ्केस्थिताः । अस्माकन्तु मनोरथोपरचितप्रासाद-वापीतटक्रीडाकाननकेलिमण्डपयुषामायुः परंक्षीयते” । इति कर्म्मकर्त्तरि साध्यम् । इतिदुर्गदासः ॥
क्षि, श वासगत्योः । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(तुदां--परं-अकं-सकंच-अनिट् ।) श, क्षियति । इतिदुर्गादासः ॥
क्षि, त्रि, (क्षि + बाहुलकात् डिः ।) निवासः ।गतिः । क्षयः । इति मेदिनी ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
क्षि क्षये अक० ऐश्वर्ये
सक०
भ्वा०
पर०
 अनिट् । क्षयति अ-क्षेयीत् चिक्षाय क्षीयात् । क्षीणः क्षितिः । क्षयः । क्षयन्क्षेतुम् भावे दैन्ये आकोशे च निष्ठातस्य वा नः दीर्घोवा । तत्र दैन्ये क्षितं क्षीणं वा तपस्विना । आक्रोशेक्षितायुः क्षीणायुः भूयात् । “क्षयन्तमस्य रजसः पराके”ऋ० ७, १००, १५, “यस्मिन् क्षयन्ति षडुर्व्वीः” अथ० १३, ३, १, “ताहि मध्यं भराणामिन्द्राग्नी अधिक्षितः” ऋ० ८, ४०, ३, कर्म्मकर्त्तरि क्षीयते “अपक्षीयते नश्यति” यास्कः“क्षीयन्ते चास्य कर्म्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे” कठो० ।“शरीरकर्षणात्प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा । तथाराज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्षणात्” मनुः
क्षि हिंसायां स्वा०
पर०
सक०
 अनिट् । क्षिणोति, क्षिणुतःक्षिण्वः--क्षिणुवः । अक्षैषीत् । चिक्षाय । “खटिनी क्षि-णोति” नैष० । “यन्मां तुदन्वाक्यशल्यैः क्षिणोषि” भा०व० ३४ अ० । “सिंहीवैनं भूत्वाक्षिणोति” शत० व्रा०३ । ५ । १ । २५ । अयं क्रादिरपि तत्रार्थे । “क्षिणामि ब्रह्म-णामित्रान्” अथ० ३ । १९ । ३ ।
क्षि वासे अक० गतौ
सक०
 तु० प० अनिट् । क्षियति ।अक्षैषीत् चिक्षाय । “अन्तरीक्षं पृथिवीं क्षियन्ति” तैत्ति०३, १, १, ७, “मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तम्” ऋ० १०, ६८, ८, वेदे गणव्यत्ययात् क्वचित् शपीलुक् । “जयति क्षेति पु-ष्यति” ऋ० ७ । ३२ । ९ । “क्षेति क्षेमोभिः साधुभिः” ८ । ७३ । ९ ।
क्षि
त्रि०
 क्षि--बा० डि । १ निवासे २ गतौ ३ क्षये च मेदि० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
क्षि क्षये
- क्षयति क्षेता, लक्ष्यानुरोधादिण् नास्ति वक्ष्यति च-
पाठमध्येऽनुदात्तानामुदात्तः कथितः क्वचित् अनुदात्तोऽप्युदात्तानाम् पूर्वेषामनुरोधतः
क्षियः, निष्ठायामण्यदर्थे (6459, 60) दीर्घः, क्षियो दीर्घात् (8246) इति निष्ठानत्वं क्षीणः वाक्रोशदैन्ययोः (6461) क्षितः क्षीणः तुदादौ क्षि निवासगत्योः (6108) क्षियति, क्र्यादौ क्षिष् हिंसायाम् (937) क्षिणाति, स्वादौ ऋ क्षि चिरि जिरि दाशृ दृ हिंसायाम् (566) क्षिणोति, 231
क्षि ऐश्वर्य इत्येके
- क्षयति ऋभुं क्षयति ईष्टे ऋभुक्षा 918
क्षि निवास, गत्योः
- क्षियति क्षेता क्षय्यजय्यौ श्कयार्थे (6181)-क्षय्यः, क्षेयोऽन्यः निष्ठायामण्यदर्थे (6460) दीर्घः, क्षियो दीर्घात् (8246) नत्वम्-क्षीणः वाक्रोशदैन्ययोः (6461)-क्षीणायुर्जाल्मः, क्षितायुः, क्षीणस्तपस्वी, क्षितः अर्तिस्तुसु (उ0 1140) इति मन्-क्षेमम् ष्ट्रन् (उ0 4158) क्षेत्रम् क्षितिः एरच् (3356) क्षयो गृहम् भिदादौ (गण 33104) क्षिया स्वादौ (533 एकीयमते) क्षिणोति भ्वादौ (1149) क्षयति 126
धातुवृत्तिः
Sanskrit
क्षि (अर्थः) क्षये
अनिट् स्वरान्त इत्ययमनिट इह पाठस्तु उत्तरधातुसादृश्यादिति मैत्रेये प्रतिपादितम् (क्षयति चिक्षाय चिक्षियतुः चिक्षेथ चिक्षयिथ चिक्षियिव ) क्रादिनियमादिट् थलि "अचस्तास्वात्''इति निषेधाद् भारद्वाजजियमाच्च विकल्पितः अजादौ "अचि श्नुधातु'' इत्यादिनेयङ्, "एरनेकाच'' इति यण् तु संयोगपूर्वत्वान्न भवति ( क्षेता क्षेष्यति क्षयतु अक्षयत् क्षयेत् आशिषि क्षीयात् ) "अकृत्सार्वधातुकयोः''इति दीर्घः ( अक्षैषीत् )सिचि वृद्धिः कर्मादौ ( क्षीयते ) इत्यादि वीवत् अन्तर्भावितण्यर्थोयं सकर्मकः "न क्षीयतइत्यक्षरम्' इति भाष्ये दर्शनात् ( चिक्षीषति) ( सूत्रम्) अज्ज्ञनगमां सन (इति सूत्रम्) इति झलादौ सनि दीर्घः (चेक्षीयते चेक्षयीति "सार्वधातुकयोः'' इति गुणः "नाभ्यस्तस्य'' इति निषेधो लघूपधगुणस्य क्षीणः ( क्षीणवान् क्षीणमिदम् ) अस्य ध्रौव्यार्थत्वात् क्तोधिकरणे क्तः "अधिकरणवाचिनश्च'' इति तद्यीगे कर्तरि षष्ठी ( सूत्रम्) निष्ठायामण्यदर्थे (इति सूत्रम्) इति क्षियो दीर्घः, ण्यदर्थो भावकर्मणी, "क्षीयो दीर्घात्'' इति निष्ठानत्वम् ण्यदर्थे तु ( क्षितमनेन क्षितोयमनेन क्षीणस्तपस्वी क्षीणो जाल्मः क्षित इति, ) ( सूत्रम्) वाक्रोशदैन्ययोः (इति सूत्रम्) इति क्षियो निष्ठायां वा दीर्घः पूर्ववद्दीर्घपक्षे नत्वम् ( क्षेतुं शक्यः क्षय्यः) "क्षय्यजयौ शक्यार्थे" इति निपातनादयदेशो भवति (प्रक्षीय) "क्षियः'' इति ल्यपि दीर्घः क्षी निवासगत्योरिति तुदादौ क्षीष हिसायामिति क्र्यादौ क्षिणु हिंसायामिति तनादौ 233
क्षि (अर्थः) निवास, गत्योः
(क्षियति चिक्षाय चिक्षियतुः चिक्षियुः चिक्षयिथ चिक्षेथ) संयोगपूर्वत्वान्न यणादेश इतीयङ् (क्षेता) इत्यादि रियतिवत् (प्रक्षीय) "क्षिय'' इति ल्यपि दीर्घः (क्षीणो देवदत्तः) अकर्मकत्वाद्गत्यर्थत्वाद्वा कर्तरि क्तः "निष्ठायामण्यदर्थे''इति दीर्घः ण्यदर्थो भावकर्मणी "क्षियो दीर्घाद्'' इति निष्ठानत्वम् (इदमेषां क्षीणं) "क्तोऽधिकरणे च''इतिध्रौव्यार्थत्वाद्गत्यर्थत्वाद्वाधिकरणे क्तः दीर्घत्वनत्वे पूर्ववत् भावे तु क्षितं, ण्यदर्थत्वेन दीर्घाभावान्न निष्ठानत्वं, (क्षीणायुर्वृषलः क्षितायुर्वृषलः) (क्षीणकः क्षितकः) क्तान्तादनुकम्पायां कन्, "वा क्रोशदेन्ययोः'' इति दीर्घविकल्पः, पूर्ववद्दीर्घनत्वे ( क्षयी ) "जिदृक्षि'' इत्यादिना इनिः रियत्यादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः क्षयतीति गतं शपि 123
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“क्षि क्षये”@} 2 ‘क्षये क्षयति, हिंसायां क्षिणातीति षितो भवेत्।।
निवासगत्योः क्षियति, क्षिणोत्यावगुणे क्षिणोः।’ 3 इति देवः।
‘औ = उविकरणे अगुणे = ‘संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः’ 4 इति गुणाभावे च सति, ‘क्षणु हिंसायाम्, क्षिणु च’ इति मैत्रेयरक्षिता- द्युक्तस्य धातोः क्षिणोतीति भवति।’ इति पुरुषकारे कृष्णलीलाशुकमुनिः।
5 6 क्षायकः-यिका, 7 क्षायकः-यिका, 8 चिक्षीषकः-षिका, 9 चेक्षीयकः-यिका
10 क्षेता-त्री, क्षाययिता-त्री, चिक्षीषिता-त्री, चेक्षीयिता-त्री
11 क्षयन्-न्ती, क्षाययन्-न्ती, चिक्षीषन्-न्ती
-- क्षेष्यन्-न्ती-ती, क्षाययिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षीषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- क्षाययमाणः, क्षाययिष्यमाणः, -- चेक्षीयमाणः, चेक्षीयिष्यमाणः
12 प्रक्षित्-प्रक्षितौ-प्रक्षितः, 13 महीक्षित्
-- -- 14 क्षितम्-क्षितः-क्षितवान्, 15 क्षीणः- 16 क्षीणवान्, 17 प्रक्षीणः-आक्षीणः
परिक्षीणः, 18 क्षितायुः-क्षीणायुः 19, क्षीणः क्षितो वा 20, क्षायितम्-तः, चिक्षीषितः, चेक्षीयितः-तवान्
21 22 क्षयः, 23 क्षयी, 24 क्षयिष्णुः, क्षायः, चिक्षीषुः, 25 चेक्षियः
क्षेतव्यम्, क्षाययितव्यम्, चिक्षीषितव्यम्, चेक्षीयितव्यम्
क्षयणीयम्, क्षायणीयम्, चिक्षीषणीयम्, चेक्षीयणीयम्
26 क्षय्यम्-क्षेयम्, क्षाय्यम्, चिक्षीष्यम्, चेक्षीय्यम्
ईषत्क्षयः-दुःक्षयः-सुक्षयः
-- -- -- 27 क्षीयमाणः, क्षाय्यमाणः, चिक्षीष्यमाणः, चेक्षीय्यमाणः
क्षयः, क्षायः, चिक्षीषः, चेक्षीयः
क्षेतुम्, क्षाययितुम्, चिक्षीषितुम्, चेक्षीयितुम्
28 क्षिया, क्षायणा, चिक्षीषा, चेक्षीया
क्षयणम्, क्षायणम्, चिक्षीषणम्, चेक्षीयणम्
क्षित्वा, क्षाययित्वा, चिक्षीषित्वा, चेक्षीयित्वा
29 प्रक्षीय, प्रक्षाय्य, प्रचिक्षीष्य, प्रचेक्षीय्य
क्षायम् २, क्षित्वा २, क्षायम् २, क्षाययित्वा २, चिक्षीषम् २, चिक्षीषित्वा २, चेक्षीयम्
चेक्षीयित्वा।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३०२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-२३६। अक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १२-१३)
04
=>
 (परिभाषा-९५)
05
=>
 [पृष्ठम्०३१६+ २४]
06
=>
 [[१। ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इतीकारस्य वृद्धौ, आयादेशः।]]
07
=>
 [[२। ण्यन्ताण्ण्वुलि णिनिमित्तकवृद्धौ सत्यां, ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपे आयादेशे च रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[३। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वम्। तेन गुणो न। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
09
=>
 [[४। यङन्तात्, ‘अकृतत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासस्य गुणः।]]
10
=>
 [[५। अस्य धातोरनुदात्तत्वादिडागमो न भवति। एवं स्यादिप्रत्ययेष्वपि बोध्यम्।]]
11
=>
 [[६। ‘कर्तरि शप्’ (३-१-६८) इति शप्प्रत्यये गुणायादेशौ भवतः।]]
12
=>
 [[७। क्विपि, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
13
=>
 [[८। क्षीरस्वामी भ्वादावेवान्यत्र ‘क्षि ऐश्वर्ये’ इति पठति। तन्मते मह्यां क्षयति = ईष्टे इति महीक्षित् = राजा इति शब्दनिष्पत्तिर्ज्ञेया।]]
14
=>
 [[९। ‘निष्ठायामण्यदर्थे’ (६-४-६०) इत्यत्र ‘अण्यदर्थे’ इत्युक्तत्वात् भावकर्मवाचिनि निष्ठाप्रत्यये दीर्घो न भवति।]]
15
=>
 [[१०। कर्तरि निष्ठायाम्, ‘निष्ठायामण्यदर्थे’ (६-४-६०) इति दीर्घे, ‘क्षियो दीर्घात्’ (८-२-४६) इति निष्ठानत्वे, ‘अट्कुप्वाङ्नुम्--’ (८-४-२) इति णत्वे च रूपम्।]]
16
=>
 [[आ। ‘विस्फूर्जदक्षीणघनाघनोपमक्षीजा लजन्तस्त्रिदशानलाञ्जितान्। लाजादिहोतृष्वपि लञ्जनप्रदा यस्मिन् विनेशुर्जजनेषु दानवाः।।’ धा। का। १-३२।]]
17
=>
 [[११। ‘आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च’ (३-४-७१) इति कर्तरि क्तः।]]
18
=>
 [[१२। ‘वाऽऽक्रोशदैन्ययोः’ (६-४-६१) इति दीर्घविकल्पः। दीर्घपक्षे निष्ठानत्वम्। दीर्घाभावे निष्ठानत्वाभावः।]]
19
=>
 [वा भव]
20
=>
 [तपस्वी]
21
=>
 [पृष्ठम्०३१७+ २४]
22
=>
 [[आ। ‘भयसंहृष्टरोमाणः ततस्तेऽपचितद्विषः। क्षणेन क्षीणविकान्ताः कपिनाऽनेषत क्षयम्।।’ भ। का। ९-२२।]]
23
=>
 [[१। ‘जिदृक्षिविश्रीण्--’ (३-२-१५७) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु इनिः।]]
24
=>
 [[२। ‘भुवश्च’ (३-२-१३८) इत्यत्र, अनुक्तसमुच्चयार्थकचकारेणास्यापि इष्णुच् ताच्छीलिकः।]]
25
=>
 [[३। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४), ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति लुकि, इकारस्य संयोगपूर्वकत्वात् ‘अचि श्नुधातु--’ (६-४-७७) इत्यनेन इयङ्।]]
26
=>
 [[४। ‘क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे’ (६-१-८१) इत्यनेन यति अयादेशो निपात्यते। शक्या- र्थादन्यत्र यति, गुणे क्षेयम् इत्येव। क्षेयम् = पापम्।]]
27
=>
 [[५। यकि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]
28
=>
 [[६। भिदादिपाठात् ‘षिद् भिदादिभ्यः--’ (३-३-१०४) इत्यङ्। इयङादेशः।]]
29
=>
 [[७। ‘क्षियः’ (६-४-५९) इति ल्यपि दीर्घः।]]
1 {@“क्षि हिंसायाम्”@} 2 छान्दसः।
‘क्षये क्षयति, हिंसायां क्षिणातीति षितो भवेत्।।
निवासगत्योः क्षियति, क्षिणोत्यावगुणे क्षिणोः।’ 3 इति देवः।
4 ‘चिरिणोति रिणोत्येवं क्षिणोति जिरिणोति च।
दाश्नोति च दृणोत्याहुः पदानि छान्दसानि षट्।।’ 5 इति भट्टमल्लः।
‘अयं धातुः भाषायामपि प्रयोगार्हः।
अत एव, ‘न तद्यशः क्षत्रभृतां क्षिणोति।’ 6, ‘इमां हृदि व्यायतपातमक्षिणोत्।’ 7, ‘--पञ्चबाणः क्षिणोति।’ 8 इत्यादिप्रयोगाः सङ्गच्छन्ते।’ इति मैत्रेयरक्षितादयः।
एतेषां मते तनादिषु ‘क्षिणु’ इति पाठः नास्तीति गम्यते।
अस्य स्वादौ पाठात् 9 क्षिण्वन् 10 -ती, इति शतरि रूपमिति विशेषः।
अन्यानि सर्वाणि रूपाणि भौवादिकक्षि 11 धातुवत् बोध्यानि।
क्षीरस्वामी तु ‘ऋक्षि’ इति, अजादिमिदितं च धातुममुं पठति।
तन्मते ऋङ्क्ष्णुवन्-ती, इत्यादीनि रूपाण्यूह्यानि।
केचित्तु ‘ऋक्ष’ इत्यनिदितं पठन्ति।
तेषां मते, ऋक्ष्णुवन्-ती, इत्यादीनि रूपाण्यूह्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३०३)
02
=>
 (५-स्वादिः-१२७६। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १२-१३)
04
=>
 [पृष्ठम्०३१८+ २३]
05
=>
 (श्लो। १-७७ आख्यातचन्द्रिका)
06
=>
 (रघुवंशे)
07
=>
 (रघुवंशे)
08
=>
 (शाकुन्तले)
09
=>
 [[आ। ‘तामातिक्य पदे पदेन चिबुके चातिग्नुबन् पाणिना चक्रे सध्नुवतां वधे दधृगसावृज्वीं मनोज्ञाकृतिम्। किं चादभ्नुवतीमिमां मम गृहानेहीति याच्ञापरा- मेष्यामीत्यमुचत् समृद्धकरुणः क्षिण्वन् कटाक्षैर्धृतिम्।।’ धा। का। २-७०।]]
10
=>
 [[१। ‘स्वादिभ्यः--’ (३-१-७३) इति श्नुः विकरणप्रत्ययः। ‘हुश्नुवोः सार्वधातुके’ (६-४-८७) इति यण्। णत्वम्।]]
11
=>
 (३०२)
1 {@“क्षि निवासगत्योः”@} 2 ‘क्षये क्षयति, हिंसायां क्षिणातीति षितो भवेत्।।
निवासगत्योः क्षियति, क्षिणोत्यावणुणे क्षिणोः।’ 3 इति देवः।
क्षायकः-यिका, क्षायकः-यिका, चिक्षीषकः-षिका, चेक्षीयकः-यिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकक्षि 4 धातुवत् ज्ञेयानि।
5 6 क्षियन्-न्ती-ती, 7 क्षेत्रम्, 8 क्षितिः, 9 10 उत्क्षीणः, इत्यादीनि रूपाण्यस्य धातोः भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३०४)
02
=>
 (६-तुदादिः-१०४७। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १२-१३)
04
=>
 (३०२)
05
=>
 [पृष्ठम्०३१९+ २३]
06
=>
 [[१। ‘तुदादिभ्यः--’ (३-१-७७) इति शः। शस्य ङिद्वद्भावादङ्गस्य गुणो न। ‘अचि श्नुधातु--’ (६-४-७७) इतीयङ्। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुमो वैकल्पिकत्वाद्रूपद्वयम्।]]
07
=>
 [[२। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति बाहुलकात् अधिकरणे ष्ट्रन्प्रत्ययः। क्षेत्रम् = निवासस्थानम्।]]
08
=>
 [[३। अधिकरणे स्त्रियां क्तिन्। क्षियन्ति अस्यां जनाः इति क्षितिः = भूमिः।]]
09
=>
 [[आ। ‘क्षितितटशयनान्तात् उत्थितं दानपङ्कप्लुतबहुलशरीरं शाययत्येष भूयः।’ शिशुपालवघे ११-७।]]
10
=>
 [[B। ‘व्यापारेऽत्र तदाऽमरानपि रियन् आशाः पियन् नाधित- क्रौर्योत्क्षीणधनुष्प्रसूतनिनदः कंसे व्यकारीद् गरम्। येनानादरवान् धृतोऽपि स चलन् पृच्छन् किमित्युत्सृजन् धैर्यं मग्नमनाश्च हृद्रुजि चिरं भुग्नाननस्तस्थिवान्।।’ धा। का। २। ८३।]]
Capeller
German
1. क्षि क्षे॑ति, क्षिय॑ति, क्ष॑यति wohnen, verweilen,
bewohnen
besitzen, beherrschen
(Gen. ). Caus. क्षय॑यति u. क्षेपयति ruhig
wohnen machen. — अधि wohnen
bei o. in, sich ausbreiten über o. unter
(Acc. o. Loc.) उप wohnen, weilen an,
hangen, an, abhängen von (Acc.)
2. क्षि क्षिणा॑ति, क्षिणो॑ति u. क्षयति vernichten,
zerstören, verderben, schwächen
क्षीय॑ते schwinden, abnehmen, zu Grunde
gehen. p.p. क्षित॑ u. क्षीण॑ Caus. क्षययति
u. क्षपयति, °ते vernichten, zerstören,
herunterbringen, zubringen (Zeit). p.p.
क्षयित u. क्षपित। — प्र = Sipl.
p.p.
प्र॑क्षीण zerstört, erschöpft, vermindert.
Grassman
German
1. √kṣi [Cu. 〔78〕], in ursprünglicherer Form mit einem a-Laute, wie kṣā́, Sitz, kṣatrá, Herrschaft erweisen. Es entwickelt zwei Bedeutungen, „wohnen“ und „herrschen“, von denen die erstere vorzugsweise an den Stamm kṣi, die andere an den Stamm kṣáya geknüpft ist. Beide gehen auf den Begriff [Page366] „sicher wohnen, thronen“ zurück. 1〉 irgendwo [L. oder Präp. des Ortes oder Ortsadverb] seinen Sitz haben, dort sicher wohnen oder weilen oder ruhen
2〉 sicher oder sorglos ruhen oder weilen [ohne Loc.]
3〉 sich ruhig verhalten, am Orte bleiben, unbeweglich bleiben
4〉 herrschen, thronen walten [ohne Object]
5〉 über jemand oder etwas [G.] herrschen, gebieten, verfügen, es besitzen
6〉 beherrschen [A.]
7〉 vermögen, wozu Macht haben, Caus. ruhig oder sicher wohnen machen [A.].
Mit ádhi 1〉 wohnen oder verweilen bei [A., L.]
2〉 sich ausbreiten über [A.]
3〉 beherrschen (vergl. adhikṣít).
ā́ 1〉 bewohnen [A.] (vgl. ākṣít)
2〉 besitzen [A.]
3〉 in seiner Gewalt haben, beherrschen [A.].
úpa 1〉 bewohnen [A.]
2〉 bleiben bei [A.]
3〉 bildlich: bei einer Vorschrift (vratam) bleiben, sie beobachten (vgl. upakṣít)
4〉 beherrschen [A.].
pári, in parikṣit, umherwohnend, sich ausbreitend.
sám, mit jemand [I.] zusammenwohnen.
Stamm I. kṣi [kṣiy], stark kṣé [kṣáy]:
-éṣi 4〉 rā́jā‿iva {534, 2}.
-eṣi 1〉 avṛké {445, 4}
támasi {877, 5}.
-éti 1〉 yuvatyā́s yóniṣu {866, 11}. — 2〉 mātā́ {289, 4}
(mártias) {693, 9} (kṣémebhis)
{548, 9}. — 3〉 budhnás {289, 7}. — 6〉 kṣitī́s {391, 4} (sá rā́jā). — upa 4〉 pṛthivī́m {73, 3}.
-eti 1〉 vraté te (bei deiner Vorschrift bleibt er) {83, 3}
dúriāsu {297, 9}
ókasi {346, 8}
gómatīs ánu {415, 19}
sā́dane {724, 3}. — 2〉 anarvā́ {94, 2}. — ā́ 1〉 víśas {917, 2}
ubhaú samudraú {962, 5}. — 2〉 krátum {64, 13}. — 3〉 vidáthā {659, 9} (agnís)
tā́s (apás) mádantīs {950, 8} (índras vgl. rā́jānam in dems. V.). — úpa 1〉 apás {218, 13}. — 4〉 pṛthivī́m {289, 21} (‥ ná rā́jā). — sám: svásṛbhis {784, 3}.
-itás [3. d.] adhi 2〉 tisrás bhū́mīs {661, 9}. — 3〉 mádhyam bhárāṇaam {660, 3}.
-iyánti adhi 1〉 vikrámaṇesu {154, 2}
ándhasī {612, 2}.
-iyanti 1〉 {877, 2} kúa. — 2〉 sukṣitím {590, 6}. — úpa 2〉 mā́m {951, 4}.
-áyas [2. s. Conj.] 1〉 mātúr upásthe {242, 1}
diví {673, 4}.
-ayat 1〉 ihá {678, 11}.
-áyāma 2〉 {111, 2}.
[Diese drei Conjunctivformen könnten auch zu dem Stamme kṣáya gehören, sind aber der Bedeutung wegen hierher gestellt.]
Stamm II. kṣáya:
-ati 5〉 bheṣajásya {396, 11}.
-athas [2. d.] 4〉 saúbhagāya {807, 5}.
-atha [-athā] 5〉 víśvasya {492, 7}
vásvas {856, 12}.
-at [C.] 5〉 maghónas {464, 10}
rāyás {536, 6}.
kṣaya:
-asi 5〉 (dráviṇasya) {301, 11}
(erg. rátnasya) {454, 2}
vásūnām {917, 3}.
-ati 5〉 carṣaṇīnā́m {32, 15}
rāyás {51, 14}
gotrásya {946, 8}.
-athas 5〉 viśā́m, amṛtasya {112, 3}.
-atas [3. d.] 1〉 ṛtásya yónau {891, 8}.
-at 5〉 rayīṇā́m {932, 7}. [Page367]
Aor. kṣeṣa:
-at 2〉 sá (mártas) {444, 1}.
Stamm I. des Caus. kṣayáya:
-a [-ā] jánān {280, 2}.
Stamm II. des Caus. kṣepaya:
-at [C.] sá (índrasrayís) {363, 7} (erg. nas).
Part. kṣiyát [Stamm I.]:
-ántam 1〉 sū́ryam támasi {117, 5}
{273, 5}
śámbaram párvateṣu {203, 11}
mátsyam udáni {894, 8}. — 3〉 māyínam {202, 5}
kúnārum {264, 8}
tvam {313, 13}.
-atás [G.] 1〉 {126, 1} bhāviásya síndhau ádhi.
-ántas 1〉 kṣitíṣu {604, 7}. — 3〉 {321, 8} Gegens. yúdhyamānās
{692, 6} Gegensatz yā́ntas. — upa 3〉 vratám {293, 3}.
kṣáyat [Stamm II.]:
-an 4〉 agnís {259, 3}. — 7〉 váruṇas {24, 14} (erg. die Sünden zu vergeben).
-antam 4〉 mā́nuṣān ánu {639, 35}. — 5〉 rájasas {616, 5}
rā́dhasas {966, 5}.
-antā 4〉 diví {580, 1}.
-antau 5〉 rāyás {609, 2}.
-atas [A. p.] 5〉 nṝ́n divás {492, 4}.
-antīs [A. p. f.] 5〉 (apás) carṣaṇīnáam {835, 5}.
Part. des Fut. kṣeṣiát:
-ántas 2〉 devā́sas {195, 3}.
Verbale kṣít:
mit adhi- 3〉, ā- 1〉, upa- 3〉, pari-, ferner noch in Zusammensetzungen: 1〉 apsu-, giri-, divi-, sa- (vgl. kṣi mit sam), bandhu-.
2. √kṣi [vgl. gr. φϑίω und oben kṣá], 1〉 vernichten, namentlich jemanden [A.] vernichten, umbringen
2〉 hinschwinden, abnehmen, sich vermindern
prá, úpa, ví ändern den Begriff nicht wesentlich.
Stamm I. kṣiṇā (kṣiṇ):
-āti 1〉 ūrdhvā́m {853, 13}.
-ánti 1〉 śátrūn {516, 7}.
-ām [C.] prá 1〉 tám (ābhúm) {853, 4}.
Stamm II. kṣī́ya:
-ante 2〉 rā́yas {62, 12}.
kṣīya:
-ate 2〉 vasavíam {200, 5}.
-ante 2〉 ūtáyas {486, 3}.
Part. kṣīyamāṇa [von Stamm II.]
enthalten in ákṣīyamāṇa.
Part. II. kṣita (vergehend, abnehmend, sich erschöpfend)
enthalten in á-kṣita, án-upakṣita, á-vikṣita, á-prakṣita.
367, 6: rayís st. índras
1. kṣi
mit práti, sich niederlassen bei [A.].
Stamm I. kṣi:
-itas ádhi 1〉 vā́stu {645, 5}
Stamm 2. ksáya:
-as 1〉 mātúr upásthe {242, 1}.
Part. kṣiyát:
-ántam prati bhúvanāni víśvā {201, 4}.
2. kṣi,
*Imperf. ákṣiṇā:
-ās prá 1〉 pitáram {314, 12}.
Burnouf
French
*क्षि क्षि। क्षयामि 1
p. चिक्षाय, etc. Etre
maître, régner: इन्द्र रायस् क्षयति Indra est le maître des
richesses, Vd.
*क्षि क्षि। क्षयामि et क्षये 1, क्षिणोमि 5, et
क्षिणामि 9
p. चिक्षाय
f2. क्षेष्यामि
a1.
अक्षैषिषम्: gér. क्षीत्वा। Frapper, tuer
détruire
briser:
धनुस् un arc
au fig. यशस् la gloire.
Gr.
ϰτίννυμι (?).
Cf. क्षण्।
-- Ps. क्षीये
pp. क्षीण et क्षित। Périr: कायस्
तपसा क्षीयते le corps se détruit par les austérités
तव
रायो गभस्तौ न क्षीयन्ते les richesses ne périssent pas dans
ta main, Vd.
*क्षि क्षि। क्षियामि 6
p. चिक्षाय। Habiter,
demeurer: सुक्षितिं क्षियन्ति ils habitent une bonne terre
तमसि
क्षियन्तस् qui demeurent dans l'obscurité, Vd. Aller.
क्षि क्षि
f.
 destruction lente, disparition
perte.
Habitation, demeure. Cf. क्षय।
Stchoupak
French
क्षि-
(véd.) habiter
posséder, gouverner.