| YouTube Channel

क्षणु (kSaNu)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क्षणु - हिंसायाम् (तना० उभ० सक० से०) क्षणोति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹಿಂಸಿಸು /ಪೀಡಿಸು
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 क्षण्
मूलधातुः:
 क्षणु
धात्वर्थः:
 हिंसायाम्
गणः:
 तनादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 क्षणोति-क्षणुते
अनुबन्धादिविशेषः:
 उदित्
धातुप्रदीपः
Sanskrit
क्षणुँ क्षणु हिंसायाम्
- क्षणोति क्षणुते चक्षाण चक्षणे क्षणिता अक्षणीत् अक्षत अक्षणिष्ट चिक्षणिषति चङ्क्षण्यते क्षाणयति अचिक्षणत् क्षत्वा क्षणित्वा क्षतम् क्षतिः अस्योपदेशे दन्त्यनकार इति धातुपारायणे व्याख्यातम् तेन यङ्लुकि चङ्क्षन्ति चङक्षान्तः 3
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
क्षणुँ क्षणु हिंसायाम्
- क्षणोति, क्षणुते क्षत्वा क्षणित्वा ह्म्यन्तक्षण (725) इति वृद्धिर्नास्ति अक्षणीत् क्षतः, क्षतिः क्षिणु इति दुर्गः-क्षिणोति, क्षितः, क्षितिः 3
धातुवृत्तिः
Sanskrit
क्षणुँ क्षणु (अर्थः) हिंसायाम्
( क्षणोति क्षणुते चक्षाण चक्षणे क्षणिता क्षणितासि क्षणितासे क्षणिष्यति क्षणिष्यते क्षणोतु क्षणुतात् क्षणुतम् क्षण्वाताम् अक्षणोत् अक्षणुत क्षणुयात् क्षण्वीत क्षण्यात् क्षणिषीष्ट अक्षणीत् अक्षणिष्टाम् "ह्म्यन्त'' इत्यादिना "अतो हलादेः'' इति वृद्धिनिषेधः ( अक्षत अक्षणिष्ट अक्षथाः अक्षणिष्ठाः) "तानादिभ्य'' इति वा सिचो लुक्, तदा तनोत्त्यादित्त्वादनुनासिकलोपः चिक्षणिषति चङ्क्षण्यते क्षाणयति अचिक्षणत् ) "सन्वल्लघुनि'' इति त्वनेकहल्व्यवधानेऽपि भवति, "अत्स्मृदृत्वर''इत्यादिना इत्वापवादादत्वविधानाज्ज्ज्ञापकात् अयमप्युपदेशे तवर्गीयान्तः लक्षणवशात्तु णत्वं, तेन चक्षन्तीत्यत्रानुस्वारपरसवर्णौ भवतः णत्वं त्वनुस्वारीभूतो णत्वमतिक्रामतीति तत्र तत्रोक्तत्वान्न भवति ( क्षत्वा क्षणित्वा ) "उदितो वा '' इत्युदित्त्वादिड्विकल्पः ( क्षतः ) "यस्य विभाषा'' इत्यनिट्त्वम् ( क्षन्तिः ) इत्यत्र "न क्तिचि दीर्घश्च'' इति दीर्घानुनासिकलोपनिषेधः 3
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“क्षणु हिंसायाम्”@} 2 क्षाणकः-णिका, क्षाणकः-णिका, चिक्षणिषकः-षिका, 3 चङ्क्षणकः-णिका
क्षणिता-त्री, क्षाणयिता-त्री, चिक्षणिषिता-त्री, चङ्क्षणिता-त्री
4 क्षण्वन्- 5 ती, क्षाणयन्-न्ती, चिक्षणिषन्-न्ती
-- क्षणिष्यन्-न्ती-ती, क्षाणयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षणिषिष्यन्-न्ती-ती
-- क्षण्वानः, क्षाणयमानः, चिक्षणिषमाणः, चङ्क्षण्यमानः
क्षणिष्यमाणः, क्षाणयिष्यमाणः, चिक्षणिषिष्यमाणः, चङ्क्षणिष्यमाणः
6 क्षत्-क्षतौ-क्षतः
-- -- -- 7 क्षतम्-तः, क्षाणितः, चिक्षणिषितः, चङ्क्षणितः-तवान्
क्षणः, क्षाणः, चिक्षणिषुः, चङ्क्षणः
8 क्षणितव्यम्, क्षाणयितव्यम्, चिक्षणिषितव्यम्, चङ्क्षणितव्यम्
क्षणनीयम्, क्षाणनीयम्, चिक्षणिषणीयम्, चङ्क्षणनीयम्
क्षाण्यम्, क्षाण्यम्, चिक्षणिष्यम्, चङ्क्षण्यम्
ईषत्क्षणः-दुःक्षणः-सुक्षणः
-- -- क्षण्यमानः, क्षाण्यमानः, चिक्षणिष्यमाणः, चङ्क्षण्यमानः
क्षाणः, क्षाणः, चिक्षणिषः, चङ्क्षणः
क्षणितुम्, क्षाणयितुम्, चिक्षणिषितुम्, चङ्क्षणितुम्
क्षतिः, 9 क्षन्तिः, क्षाणना, चिक्षणिषा, चङ्क्षणा
क्षणनम्, क्षाणनम्, चिक्षणिषणम्, चङ्क्षणनम्
10 क्षणित्वा-क्षत्वा, क्षाणयित्वा, चिक्षणिषित्वा, चङ्क्षणित्वा
11 प्रक्षत्य, प्रक्षाण्य, प्रचिक्षणिष्य, प्रचङ्क्षण्य
क्षाणम् २, क्षणित्वा-क्षत्वा २, क्षाणम् २, क्षाणयित्वा २, चिक्षणिषम् २, चिक्षणिषित्वा २, चङ्क्षणम् २
चङ्क्षणित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२९६)
02
=>
 (८-तनादिः-१४६५। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[३। ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इत्यभ्यासस्य नुक्।]]
04
=>
 [[४। ‘तनादिकृञ्भ्य उः’ (३-१-७९) इति उः विकरणप्रत्ययः। यण्।]]
05
=>
 [[आ। ‘तन्वन् स मञ्चभुवि सातरसः स्वबन्धून् अक्षण्वतां क्षितिकरः मुदमर्णुवानः।’ धा। का। ३-४।]]
06
=>
 [[५। “‘गमः क्वौ’ (६-४-४०) इत्यत्र ‘गमादीनामिति वक्तव्यम्’ इति उपसंख्यानात् अनुनासिकलोपः तुक्।” इति ‘क्षतात् किल त्रायत’ इति (रघुवंशे २-५३) श्लोकव्याख्यायां मल्लिनाथः।]]
07
=>
 [[६। ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति’ (६-४-३७) इत्यनुनासिकलोपः।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०३०९+ २५]
09
=>
 [[१। ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घोऽनुनासिकलोपश्च निषिध्यते। क्तिजन्तोऽ- यम्। उपदेशे नान्तोऽयं धातुः। लक्षणवशाण्णकार इति धातुवृत्त्यादौ व्यक्तम्। अनुस्वारे ‘अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः’ (८-४-५८) इति परसवर्णः।]]
10
=>
 [[२। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिङ्विकल्पः। इडभावपक्षेऽनुनासिकलोपः।]]
11
=>
 [[३। ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यत्र व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् नकारस्य नित्यमनुनासिक- लोपः। अनन्तरं तुक्।]]