| YouTube Channel

क्रौञ्चः (krauJcaH)

 
Apte
English
क्रौञ्चः [krauñcḥ], [क्रुञ्च् प्रज्ञा˚ अण्]
A curlew, heron
मनोहरक्रौञ्च- निनादितानि सीमान्तराण्युत्सुकयन्ति चेतः
Ṛs.*
 4.8
Ms.*
 12.64. क्रौञ्चो विषाभ्याशे माद्यति Kau.
A.
 1.2.17.
N.
 of a mountain (said to be the grandson of Himālaya and said to have been pierced by Kārtikeya and Paraśurāma)
हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम्
Me.*
 59. भिन्नो मद्बाणवेगेन क्रौञ्चत्वं वा गमिष्यति Pratimā.5.12
क्रौञ्चं यथा गिरिवरं युधि कार्तिकेयम् Abhiṣeka 6.7.
Comp.
 -अदनम् the fibres of the stalk of a lotus. (-नी) the seed of lotus.
अरातिः, अरिः, रिपुः an epithet of Kārtikeya.
of Paraśurāma. -दारणः, -सूदनः an epithet (1) of Kārtikeya, (2) of Paraśurāma. -वर्णः a kind of horse.
Mb.
 * 7.23.26
cf.
 com. as- 'सितलोमकेसराढ्याः कृष्णत्वग्गुह्यलो- चनोष्ठखुराः । ये स्युर्मुनिभिर्वाहा निर्दिष्टाः क्रौञ्चवर्णास्ते ॥'
Apte Hindi
Hindi
क्रौञ्चः
नपुं*
 - क्रुञ्च् + अण्
"जलकुक्कुटी, कुररी, बगला"
क्रौञ्चः
नपुं*
 - -
एक पर्वत का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कुररः, कुरलः, क्रौञ्चः, खरः, पङ्क्तिचरः, मत्स्यनाशकः, मत्स्यनाशनः, समुत्क्रोशः
noun
खगविशेषः- सः जलखगः यस्य अधोभागः श्वेतवर्णीयः अस्ति।
"चञ्च्वां मत्स्यं धृत्वा कुररः उड्डीयते।"
Synonyms:
 क्रौञ्चः, क्रुङ्, क्रुञ्चः, क्रुञ्चा, क्रौञ्चा, कालिकः, कालीकः
noun
खगविशेषः यः जलाशयस्य तटे निवसति।
"क्रौञ्चस्य मृत्युं दृष्ट्वा वाल्मीकेः मुखात् काव्यम् अस्फुरत्।"
Synonyms:
 क्रुञ्चः, क्रौञ्चः
noun
एकः पर्वतः ।
"क्रुञ्चस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: क्रौञ्चः
Root: क्रौञ्च
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ क्रौञ्चः इति पक्षिविशेषः
Meaning(s):
⇒ Kind of crane
Shloka(s):
2|3|34|1 ► क्रौञ्चस्तु क्रुङ्ङथोत्क्रोशः कुररो मत्स्यनाशनः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|3|34|1 ⇢ क्रौञ्चः (क्रौञ्च) (पुं) ⇒ Kind of crane ⇒ क्रौञ्चः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|34|1 ⇢ क्रुञ्च् (क्रुञ्च्) (पुं) ⇒ Curlew ⇒ क्रौञ्चः इति पक्षिविशेषः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
जातिः ➡ पक्षी
अमरकोशः
Sanskrit
Word: क्रौञ्चः
Root: क्रौञ्च
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ osprey
⇒ curlew-like
⇒ kind of curlew
Shloka(s):
2|5|22|1 ► क्रुङ्क्रौञ्चोऽथ बकः कह्वः पुष्कराह्वस्तु सारसः। (सिंहादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|22|1 ⇢ क्रुञ्च् (क्रुञ्च्) (पुं)
➠ 2|5|22|1 ⇢ क्रौञ्चः (क्रौञ्च) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
जातिः ➡ पक्षी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्रौञ्चः,
पुं,
 (क्रुञ्च + प्रज्ञाद्यण् स्वार्थे ।) पक्षिभेदः । कोँचवक इति भाषा । (यथा, रामायणे । १ । १ । १५ ।“मा निषाद ! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्” ॥
)तत्पर्य्यायः । क्रुङ् २ क्रुञ्चः ३ क्रुञ्चा ४ क्रौञ्चा ५ ।इत्यमरभरतौ ॥
कालिकः ६ कालीकः ७ कलि-कः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥
(अस्य गुणा यथा, --“क्रौञ्चो वृष्योऽतिरुचिकृदश्मरीं हन्ति नित्यशः ।शोषमूर्च्छाहरो दीप्यो हन्ति कासमरोचकम्” ॥
इति हारीते प्रथमस्थाने ११ अध्याये ॥
)पर्व्वतविशेषः । इति मेदिनी ॥
(अयन्तु हिमवतःपौत्त्रः मैनाकस्य पुत्त्रः ।यथा, हरिवंशे १८ । १३-१४ ।“एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः ।पत्नी हिमवतः श्रेष्ठा यस्या मैनाक उच्यते ॥
मैनाकस्य सुतः श्रीमान् क्रौञ्चो नाम महागिरिः ।पर्व्वतप्रवरः शुभ्रो नानारत्नसमन्वितः” ॥
)कुररपक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥
द्वीपभेदः । सच दधिमण्डोदसमुद्रेणावृतः षोडशलक्षयोजन-परिमितः । (यथा, विष्णुपुराणे । २ । ४ । ५७-५८ ।“क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन च ।आवृतः सर्व्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः ॥
दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः ।क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन महामुने !” ॥
तस्याधिपतिः प्रियव्रतराजपुत्त्रो घृतपृष्ठः ।यथा, भागवते । ५ । २० । १८-२० ।“तथा च वहिः क्रौञ्चद्वीपो द्विगुणः स्वमानेनक्षीरोदेन परीत उपकॢप्तो वृतो यथा, कुशद्वीपोघृतोदेन । यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्व्वतराजो द्वीप-नामनिर्वर्त्तक आस्ते ॥
योऽसौ गुहप्रहरणोन्म-थितनितम्बकुञ्जोऽपि क्षीरोदेनासिच्यमानो भग-वता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव ॥
तस्मि-न्नपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपतिः स्वे द्वीपेवर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्त्रनामसु सप्त रिक्थादान्वर्षपान् निवेश्य स्वयं भगवान् भगवतः परम-कल्याणयशस आत्मभूतस्य हरेश्चरणारविन्दमुप-जगाम” । दैत्यविशेषः । स च मयदानवपुत्त्रः ।यथा, हरिवंशे । ४६ । २१--२४ ।“तान्पाशहस्तग्रथितांश्छादितान् शीतरश्मिना ।मयो ददर्श मायां वै दानवानां महात्मनाम् ॥
स शिलाजालविततां गण्डशैलाट्टहासिनीम् ।पादपोत्कटकूटाग्रां कन्दराकीर्णकाननाम् ॥
सिंहव्याध्रगजाकीर्णां नदन्तीमिव यूथपैः ।ईहामृगगणाकीर्णां पवनाघूर्णितद्रुमाम् ॥
निर्म्मितां स्वेन पुत्त्रेण क्रौञ्चेन दिविकामगाम् ।प्रसृतां पार्व्वतीं मायां ससृजे दानवोत्तमः” ॥
अयमेवासुरः क्रौञ्चद्वीपे क्रौञ्चपर्व्वते हेमकन्दरेभगवता स्कन्देन निहतः । यथा, -- मृगेन्द्रसंहि-तायाम् ।“क्रौञ्चे क्रौञ्चो हतो दैत्यः क्रौञ्चाद्रौ हेमकन्दरे ।स्कन्देन युद्ध्वा सुचिरं चित्रमायी सुमायिना ।स शैलस्तस्य दैत्यस्य ख्यातश्चित्रेण कर्म्मणा ।केतुतामगमत्तस्य नाम्ना क्रौञ्चः स उच्यते” ॥
)अर्हतां ध्वजः । राक्षसविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥