| YouTube Channel

क्रौञ्च (krauJca)

 
शब्दसागरः
English
क्रौञ्च
m.
 (-ञ्चः)
1. A kind of heron. (Ardea jaculator, BUCH.)
2. One of
the Dwipas or principal divisions of the world, surrounded by the
sea of curds.
3. A mountain, part of the Himalaya range, situated in
the eastern part of the chain on the north of Asam.
4. A Jaina
emblem, the figure of the curlew, used as a symbol.
5. The name
of a demon,
f.
 (-ञ्चा) The female of the curlew.
E.
 क्रुञ्च to go crook-
edly, affix अण्.
Capeller Eng
English
क्रौञ्च॑
m.
 curlew (f. ई also the myth. mother of the
curlews)
N.
 of a mountain torn asunder by Kārttikeya.
Yates
English
क्रौञ्च (ञ्चः-ञ्चा) 1.
m.
f.
 A kind of heron
a
continent
a mountain
a demon.
Spoken Sanskrit
English
क्रौञ्च krauJca
adj.
 curlew-like
क्रौञ्च krauJca
m.
 kind of curlew
क्रौञ्च krauJca
m.
 osprey
क्रौञ्च krauJca
n.
 kind of poison
क्रौञ्च krauJca
n.
 particular method of sitting
Wilson
English
क्रौञ्च
m.
 (-ञ्चः)
1 A kind of heron, (Ardea jaculator, BUC.)
2 One of the Dvīpas or principal divisions of the world, surrounded by the
sea of curds.
3 A mountain, part of the Himāla range, situated in the eastern part of
the chain on the north of Asam.
4 A Jaina emblem, the figure of the curlew, used as a symbol.
5 The name of a demon.
f.
 (-ञ्चा) The female of the curlew.
E.
 क्रुञ्च to go crookedly, affix अण्.
Apte
English
क्रौञ्चः [krauñcḥ], [क्रुञ्च् प्रज्ञा˚ अण्]
A curlew, heron
मनोहरक्रौञ्च- निनादितानि सीमान्तराण्युत्सुकयन्ति चेतः
Ṛs.*
 4.8
Ms.*
 12.64. क्रौञ्चो विषाभ्याशे माद्यति Kau.
A.
 1.2.17.
N.
 of a mountain (said to be the grandson of Himālaya and said to have been pierced by Kārtikeya and Paraśurāma)
हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम्
Me.*
 59. भिन्नो मद्बाणवेगेन क्रौञ्चत्वं वा गमिष्यति Pratimā.5.12
क्रौञ्चं यथा गिरिवरं युधि कार्तिकेयम् Abhiṣeka 6.7.
Comp.
 -अदनम् the fibres of the stalk of a lotus. (-नी) the seed of lotus.
अरातिः, अरिः, रिपुः an epithet of Kārtikeya.
of Paraśurāma. -दारणः, -सूदनः an epithet (1) of Kārtikeya, (2) of Paraśurāma. -वर्णः a kind of horse.
Mb.
 * 7.23.26
cf.
 com. as- 'सितलोमकेसराढ्याः कृष्णत्वग्गुह्यलो- चनोष्ठखुराः । ये स्युर्मुनिभिर्वाहा निर्दिष्टाः क्रौञ्चवर्णास्ते ॥'
Apte 1890
English
क्रौंचः [क्रुंच् प्रज्ञा° अण्] 1 A curlew, heron
मनोहरक्रौंचनिनादितानि सीमांतराण्युत्सुकयंति चेतः Rs. 4. 8
Ms. 12. 64.
2 N. of a mountain (said to be the grandson of Himālaya and said to have been pierced by Kārtikeya and Paraśurāma)
हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौंचरंभ्रं Me. 57.
Comp.
अदनं the fibres of the stalk of a lotus. (
नी) the seed of the lotus.
अरातिः,
अरिः,
रिपुः {1} an epithet of Kārtikeya. {2} of Paraśurāma.
दारणः,
सूदनः an epithet (1) of Kārtikeya (2) of Paraśurāma.
Monier Williams Cologne
English
क्रौञ्च॑
mfn.
 (fr. क्रु॑ञ्च g. प्रज्ञादि), ‘curlew-like’, with व्यूह
=
 °चारुण,
MBh.
 vi, 51, 1
क्रौञ्च॑ (अस्),
m.
 a kind of curlew,
TS.
 v
Āp.
 i, 17, 36
Mn.
&c.
the emblem of the fifth Arhat of the present Avasarpiṇī,
L.
an osprey,
L.
patr. (or metron.
fr.
 क्रुञ्चा,
Pāṇ.
 iv, 1, 120
Kār.
 ),
N.
 of a pupil of Śākapūrṇi,
VP.
N.
 of a mountain (part of the Himālaya range, situated in the eastern part of the chain on the north of Assam
said to have been split by Kārttikeya,
VP.
 ),
TĀr.
 i, 31, 2
MBh.
 iii, 14331
vi, 462
ix, 2700 ff.
R.
&c.
N.
 of one of the Dvīpas of the world (surrounded by the sea of curds),
VarBṛS.
BhP.
MatsyaP.
BhavP.
VārP.
N.
 of an Asura or Rakṣas,
W.
क्रौञ्च॑ (अम्),
n.
 a kind of poison,
Car.
 vi, 23
(scil. अस्त्र)
N.
 of a mythical weapon,
R.
 i, 29, 12 and 56, 9
N.
 of several Sāmans,
TāṇḍyaBr.
 xi
xiii
Lāṭy.
ĀrṣBr.
of a particular kind of recitation,
TS.
 ii, 5, 11, 1
ChUp.
 ii, 22, 1 (scil. गान)
a particular method of sitting,
NārP.
Monier Williams 1872
English
क्रौञ्च, अस्, m. a curlew, heron, &c. See s. v.
क्रौञ्च क्रौञ्च, अस्, m. (fr. rt. क्रुञ्च्, q. v.),
a kind of curlew or heron (Ardea Jaculator)
the
emblem of the fifth Arhat of the present Avasarpiṇī
(ई), f. the female curlew
a daughter of Tāmrā and
mother of the curlews
(अस्), m. a mountain, part of
the Himālaya range, situated in the eastern part of the
chain on the north of Asam
one of the Dvīpas or
principal divisions of the world, surrounded by the
sea of curds
N. of a Rakṣas
N. of a pupil of
Śāka-pūrṇi
(अम्), n., scil. अस्त्र, N. of a mystical
weapon
N. of a Sāman
also of a particular Vedic
formula.
—क्रौञ्च-दारण or क्रौञ्च-सूदन,
अस्, m. an epithet of the god of war, Kārttikeya, who
tore asunder the mountain Krauñca.
—क्रौञ्च-
द्वीप, अस्, m., N. of a Dvīpa, = क्रौञ्च.
—क्रौञ्च-
पक्ष, अस्, आ, अम्, an epithet of horses, ‘the flanks
of which are similar to the wings of a curlew.’
—क्रौञ्च-पदा, f., N. of a metre consisting of
four lines of twenty-five syllables each.
—क्रौञ्च-
पदी, f., N. of a place.
—क्रौञ्च-पुर, अस्, m.,
N. of a town.
—क्रौञ्च-बन्ध, अस्, m. a parti-
cular kind of knot.
—क्रौञ्च-रन्ध्र, अम्, n. the
Krauñca pass, caused by the deity Kārttikeya and by
Paraśu-rāma
see क्रौञ्चारि below.
—क्रौञ्च-वत्,
आन्, m., N. of a mountain, = क्रौञ्च.
—क्रौञ्चा-
दन (°च-अद्°), अम्, n. the fibres of the stalk of the
lotus (मृणाल)
N. of several plants, = घेञ्चुली
another plant, = चिञ्चोटक
long pepper
(ई), f. the
seed of the lotus.
—क्रौञ्चारण्य (°च-अर्°), अम्, n.,
N. of a forest.
—क्रौञ्चाराति (°च-अर्°), इस्, m. an
epithet of the deity Kārttikeya.
—क्रौञ्चारि (°च-
अरि), इस्, m. an epithet of the deity Kārttikeya and
of the hero and Avatāra Paraśu-rāma, who with his
arrows made a pass or defile through the Krauñca
mountain.
Macdonell
English
क्रौञ्च krauñca,
m.
 (ī) curlew
N. of a mountain 🞄cleft by Kārttikeya
-ripu, -śatru,
m.
 🞄ep. of Kārttikeya.
Benfey
English
क्रौञ्च क्रौञ्च,
I.
m.
 ,
f.
 ची, A kind
of heron, or curlew, Man. 11, 134
Rām. 2, 76, 21.
II.
m.
1. The name of
a mountain, Rām. 4, 44, 32.
2. One of
the Dvīpas, or principal divisions of
the world, Bhāg. P. 5, 1, 32.
3. The
name of a demon.
Hindi
Hindi
एक बगला
Apte Hindi
Hindi
क्रौञ्चः
नपुं*
 - क्रुञ्च् + अण्
"जलकुक्कुटी, कुररी, बगला"
क्रौञ्चः
नपुं*
 - -
एक पर्वत का नाम
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क्रौञ्च
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀರು ಕೊಕ್ಕರೆ
निष्पत्तिः - > क्रुञ्च -प्रज्ञादि० "अण्" (५-४-३८)
प्रयोगाः - > "ध्वनति स्म धनुर्घनान्तमत्तप्रचुरक्रौञ्चरवानुकारमुच्चैः"
उल्लेखाः - > माघ० २०-१९
क्रौञ्च
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಪ್ತ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲೊಂದು
प्रयोगाः - > "द्वीपस्य पश्य दयितं द्युतिमन्तमेतं क्रौञ्चस्य चञ्चलदृगञ्चलविभ्रमेण"
उल्लेखाः - > नैष० ११-४९
क्रौञ्च
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ರೌಂಚದ್ವೀಪದ ಒಂದು ಪರ್ವತ
प्रयोगाः - > "तत्राद्रिरस्ति भवदङ्घ्रिविहारयाची क्रौञ्चः स्फुरिष्यति गुणानिव यस्त्वदीयान्"
उल्लेखाः - > नैष० ११-५०
क्रौञ्च
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ
L R Vaidya
English
krOMca {% m. %} 1. A curlew, a heron, मनोहरक्रौंचनिनादितानि सीमांतराण्युत्सुकयंति चेतः Rt.iv.8
2. name of a mountain said to be the grand-son of Himilaya, हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौंचरंध्रम् Megh.i.57.
Bopp
Latin
क्रौञ्च m. nomen avis, ardeae species
Wils. «a Kind of he-
ron or curlew». R. Schl. I. 2. 12.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
1 Krauñca (cf. Kirfel, Kosm. 〔108〕), m. pl. n. of a people, mentioned with Śākyas: MSV 〔ii.16.18〕. One is tempted to emend to Koliyāḥ
but Tib. is cited as kruṅ kruṅ (q.v. in Das) ba rnams daṅ, which seems to support text.
2 krauñca, krauñca-nāda (m.
Sktized for Pali koñca-nāda, see s.v. kroñcati
perhaps read kroñca-nāda), the trumpeting of an elephant: MSV 〔iii.16.11〕 hasti-krauñcam api kruñcataḥ (dual)
Mv 〔iii.256.1〕 hastinaḥ krauñcanādaṃ muñcanti (but v.l. kroñcaśabdaṃ nādanti).
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
क्रौञ्च Adj. mit व्यूह = क्रौञ्चारुण, MBh. 6, 51, 1.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
krung krung
क्रौञ्च
khrung khrung
१) क्रुड् २) क्रौञ्च
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वृषो गजोऽश्वः प्लवगः क्रौञ्चोऽब्जं स्वस्तिकः शशी ।
मकरः श्रीवत्सः खड्गी महिषः सूकरस्तथा ॥ ४७ ॥
श्येनो वज्रं मृगश्छागो नन्द्यावर्तो घटोऽपि च ।
कूर्मो नीलोत्पलं शङ्खः फणी सिंहोऽर्हतां ध्वजाः ॥ ४८ ॥
-wordlist-
तीर्थङ्करचिह्न (पुं), वृष (पुं), गज (पुं), अश्व (पुं), प्लवग (पुं), क्रौञ्च (पुं), अब्ज (क्ली), स्वस्तिक (पुं), शशिन् (पुं), मकर (पुं), श्रीवत्स (पुं), खड्गिन् (पुं), महिष (पुं), शूकर (पुं), श्येन (पुं), वज्र (क्ली), मृग (पुं), छाग (पुं), नन्द्यावर्त (पुं), घट (पुं), कूर्म (पुं), नीलोत्पल (क्ली), शङ्ख (पुं), फणिन् (पुं), सिंह (पुं)
--source--
क्रौञ्चः क्रुञ्चोऽथ मलय आषाढो दक्षिणाचलः ।
-wordlist-
क्रौञ्च (पुं), क्रुञ्च (पुं), मलय (पुंक्ली), आषाढ (पुं), दक्षिणाचल (पुं)
--source--
सारसी लक्ष्मणाथ क्रुङ्क्रौञ्चे चाषे किकीदिविः ।
-wordlist-
सारसी (स्त्री), लक्ष्मणा (स्त्री), क्रुञ्च् (पुं), क्रौञ्च (पुं), चाष (पुं), किकीदिवि (पुं)
अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः
Sanskrit
--source--
अगोऽपि पर्वते कौञ्जः क्रोञ्चवन्मन्यते बुधैः ॥ ९० ॥
-wordlist-
अग (पुं), क्रौञ्च (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
क्रौञ्च
क्रौञ्च, क्रुञ्च्
क्रौञ्चः क्रुङ् स्यात्खञ्जनः खञ्जरीटः
verse 2.1.1.244
page 0030
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: क्रौञ्चः
Root: क्रौञ्च
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ क्रौञ्चः इति पक्षिविशेषः
Meaning(s):
⇒ Kind of crane
Shloka(s):
2|3|34|1 ► क्रौञ्चस्तु क्रुङ्ङथोत्क्रोशः कुररो मत्स्यनाशनः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|3|34|1 ⇢ क्रौञ्चः (क्रौञ्च) (पुं) ⇒ Kind of crane ⇒ क्रौञ्चः इति पक्षिविशेषः
➠ 2|3|34|1 ⇢ क्रुञ्च् (क्रुञ्च्) (पुं) ⇒ Curlew ⇒ क्रौञ्चः इति पक्षिविशेषः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
जातिः ➡ पक्षी
Mahabharata
English
Krauñca^1, a mountain. § 496 (Skandotpatti): III, 225, 14331 (Himavataḥ sutaṃ, pierced by Skanda).--§ 587 (Bhīshmavadhap.): VI, 111, 5186 (Skandaśaktyā yathā Kºḥ).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 139, 5804 (?haṃsāḥ Kºm ivāviśan).--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII, 156, 6821 (ºm Agnisuto yathā, sc. nihanishyāmi).-§ 608 (Karṇap.): VIII, 90, †4696 (ºm ivādrim Agnijaḥ, sc. parābhinat).--§ 611 (Śalyap.): IX, 17, 914 (ºo yathā Skandahato mahādriḥ).--§ 615u (Skanda): IX, 46, 2701, 2702 (origin of the name: krauñcanādanāditaṃ), 2709, 2712 (the Asura Bāṇa sought refuge at K., then Skanda cleft the mountain in twain). Cf. Krauñcaparvata.
Krauñca^2, a mountain on Krauñcadvīpa. § 575 (Bhūmip.): VII, 12, 458, 459, (), 462.
krauñca, a kind of battle array. § 578 (Bhīshmavadhap.): VI, 51, 2091 (i.e. the krauñcāruna vyūha formed by Dhṛshṭadyumna).--§ 583 (do.): VI, 75, 3291 (formed by Bhīshma).--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 7, 192 (formed by Yudhishṭhira).
पुराणम्
English
क्रौञ्च १ / KRAUÑCA I. An asura. In vāmana purāṇa, Chapter 57 it is mentioned that this asura was killed by subrahmaṇya.
क्रौञ्च २ / KRAUÑCA II. A mountain. There is a story about this mountain. Long ago there lived an asura named krauñca. He was leading a wicked life and was haughty and arrogant. Once agastya went to kailāsa and worshipped śiva. Kāverīdevī also was standing close by, worshipping śiva. God śiva appeared before agastya and told him that he might ask for any boon. He requested for the power to push down vindhya by kicking and to establish a holy tīrtha (bath) on the earth. śiva granted the boons. For making the tīrtha śiva turned kāverī into a river and placed her in the water-pot of agastya. As agastya was returning from kailāsa with kāverī in his water-pot, krauñca the asura took the shape of a mountain and hindered his way. The asura caused a heavy rain too. agastya wandered through the forest without finding the path for days. At last he realized the cause. He took a few drops of water from his waterpot and with chanting of Mantras and meditation threw the drops at the asura with the curse that he would stand there for ever as a mountain. He said that he would be liberated from the curse when pierced by the arrow of subrahmaṇya, the son of śiva. From that day onwards krauñca the asura had been standing there as a mountain. That mountain was called ‘The mountain of krauñca.’ (skanda purāṇa, asura Kāṇḍa).
There is another statement in harivaṁśa, Chapter 18, that the mountain krauñca was the son of the mountain maināka, the son of menā.
subrahmaṇya fought a terrible battle with the Asuras. Many died. Bāṇāsura, the son of mahābali, fled from the battlefield and hid himself inside the mountain krauñca. subrahmaṇya cleft the mountain into two with the arrow given by agni (Fire-god). Thus Krauñcāsura was liberated from the curse. (M.B. śalya Parva, Chapter 46).
In ‘Meghadūta’ kālidāsa mentions about the cleavage in the mountain krauñca. In mahābhārata, Vana Parva, Chapter 225, Stanza 33, mention is made that through this cleavage swans and vultures fly to mahāmeru. (For the story of how paraśurāma cleft the krauñca mountain see under paraśurāma).
क्रौञ्च ३ / KRAUÑCA III. (A kind of snipe). A bird.
Vedic Reference
English
1. Krauñca. See Kruñc.
2. Krauñca, as the name of a mountain, occurs only in the
latest Vedic literature.^1
1) Taittirīya Āraṇyaka, i. 31, 2. See Weber, Indian Literature, 93
Indische
Studien, 1, 78.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: क्रौञ्चः
Root: क्रौञ्च
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ osprey
⇒ curlew-like
⇒ kind of curlew
Shloka(s):
2|5|22|1 ► क्रुङ्क्रौञ्चोऽथ बकः कह्वः पुष्कराह्वस्तु सारसः। (सिंहादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|22|1 ⇢ क्रुञ्च् (क्रुञ्च्) (पुं)
➠ 2|5|22|1 ⇢ क्रौञ्चः (क्रौञ्च) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
जातिः ➡ पक्षी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्रौञ्चः,
पुं,
 (क्रुञ्च + प्रज्ञाद्यण् स्वार्थे ।) पक्षिभेदः । कोँचवक इति भाषा । (यथा, रामायणे । १ । १ । १५ ।“मा निषाद ! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्” ॥
)तत्पर्य्यायः । क्रुङ् २ क्रुञ्चः ३ क्रुञ्चा ४ क्रौञ्चा ५ ।इत्यमरभरतौ ॥
कालिकः ६ कालीकः ७ कलि-कः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥
(अस्य गुणा यथा, --“क्रौञ्चो वृष्योऽतिरुचिकृदश्मरीं हन्ति नित्यशः ।शोषमूर्च्छाहरो दीप्यो हन्ति कासमरोचकम्” ॥
इति हारीते प्रथमस्थाने ११ अध्याये ॥
)पर्व्वतविशेषः । इति मेदिनी ॥
(अयन्तु हिमवतःपौत्त्रः मैनाकस्य पुत्त्रः ।यथा, हरिवंशे १८ । १३-१४ ।“एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः ।पत्नी हिमवतः श्रेष्ठा यस्या मैनाक उच्यते ॥
मैनाकस्य सुतः श्रीमान् क्रौञ्चो नाम महागिरिः ।पर्व्वतप्रवरः शुभ्रो नानारत्नसमन्वितः” ॥
)कुररपक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥
द्वीपभेदः । सच दधिमण्डोदसमुद्रेणावृतः षोडशलक्षयोजन-परिमितः । (यथा, विष्णुपुराणे । २ । ४ । ५७-५८ ।“क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन च ।आवृतः सर्व्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः ॥
दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः ।क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन महामुने !” ॥
तस्याधिपतिः प्रियव्रतराजपुत्त्रो घृतपृष्ठः ।यथा, भागवते । ५ । २० । १८-२० ।“तथा च वहिः क्रौञ्चद्वीपो द्विगुणः स्वमानेनक्षीरोदेन परीत उपकॢप्तो वृतो यथा, कुशद्वीपोघृतोदेन । यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्व्वतराजो द्वीप-नामनिर्वर्त्तक आस्ते ॥
योऽसौ गुहप्रहरणोन्म-थितनितम्बकुञ्जोऽपि क्षीरोदेनासिच्यमानो भग-वता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव ॥
तस्मि-न्नपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपतिः स्वे द्वीपेवर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्त्रनामसु सप्त रिक्थादान्वर्षपान् निवेश्य स्वयं भगवान् भगवतः परम-कल्याणयशस आत्मभूतस्य हरेश्चरणारविन्दमुप-जगाम” । दैत्यविशेषः । स च मयदानवपुत्त्रः ।यथा, हरिवंशे । ४६ । २१--२४ ।“तान्पाशहस्तग्रथितांश्छादितान् शीतरश्मिना ।मयो ददर्श मायां वै दानवानां महात्मनाम् ॥
स शिलाजालविततां गण्डशैलाट्टहासिनीम् ।पादपोत्कटकूटाग्रां कन्दराकीर्णकाननाम् ॥
सिंहव्याध्रगजाकीर्णां नदन्तीमिव यूथपैः ।ईहामृगगणाकीर्णां पवनाघूर्णितद्रुमाम् ॥
निर्म्मितां स्वेन पुत्त्रेण क्रौञ्चेन दिविकामगाम् ।प्रसृतां पार्व्वतीं मायां ससृजे दानवोत्तमः” ॥
अयमेवासुरः क्रौञ्चद्वीपे क्रौञ्चपर्व्वते हेमकन्दरेभगवता स्कन्देन निहतः । यथा, -- मृगेन्द्रसंहि-तायाम् ।“क्रौञ्चे क्रौञ्चो हतो दैत्यः क्रौञ्चाद्रौ हेमकन्दरे ।स्कन्देन युद्ध्वा सुचिरं चित्रमायी सुमायिना ।स शैलस्तस्य दैत्यस्य ख्यातश्चित्रेण कर्म्मणा ।केतुतामगमत्तस्य नाम्ना क्रौञ्चः स उच्यते” ॥
)अर्हतां ध्वजः । राक्षसविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
क्रौञ्च पुंस्त्री० कुदृ + वार्थे प्रज्ञा० अण् । (कोँचवक) वकभेदेस्त्रियाम् अणन्तत्वात् ङीप् । “निशम्य रुदतीं क्रौञ्चीम्”रामा० बा० २ अ० । स्त्रियां टाप् इति वदन् भरतश्चिन्त्यः ।अजादिषु क्रुञ्चशब्दस्यैव पाठात् तदप्रवृत्तेः । २ हिम-वतः पौत्रे पर्व्वतभेदे “घनुर्विकृष्य व्यसृजद्वाणान् श्वेतेमहागिरौ । बिभेद स (कार्त्तिकेयः) शरैः शैलं क्रौञ्चंहिमवतः सुतम्” भा० व० २२४ अ० । तस्य हिमवत्पौ-त्रत्वेऽपि सन्तानाभिप्रायेण सुतत्वोक्तिः । तस्य हिमवत्पु-त्रमैनाकपुत्रत्व हरिवं० १८ अ० उक्तं यथा “एतेषांमानसी कन्या मेना नाम महागिरेः । पत्नी हिमवतःश्रेष्ठा यस्यां मैनाक उच्यते । मैनाकस्य सुतः श्रीमान्क्रौञ्चोनाम महागिरिः । पर्व्वतप्रवरः पुत्रो नानारत्न-समन्वितः” । ३ द्वीपभेदे ४ असुरभेदे । “क्रौञ्चे (द्वीपे) क्रौञ्चो-हतोदैत्यः क्रौञ्चाद्रौ हेमकन्दरे । स्कन्देन युद्ध्वा सुचिरंचित्रमायी सुमायिना । स शैलस्तस्य दैत्यस्य ख्यातश्चित्रेणकर्म्मणा । केतुतामगमत्तस्य नाम्ना क्रौञ्चः स उच्यते”मृगेन्द्रसंहिता । क्रौञ्चदैत्यश्च मयदानवपुत्रः यथाहहरि० ४७ अ० “मयो ददर्श मायावी दानवान्दिविदानवः । स शिलाजालविततां गण्डशैलादृहासिनीम् । पाद-पोत्कृष्टकूटाग्रां कन्दराकीर्णकाननाम् सिंहव्याघ्रगणा-कीर्णां नदन्तीं दैत्ययूथपैः । ईक्षार्मृगगणाकीर्णां पवनाघूर्णितद्रुमाम् । निर्म्मितां स्वेन पुत्त्रेण क्रौञ्चेनदिवि काम-गाम् । प्रथितां पार्व्वतीं मायां ससृजे स समन्ततः” । “ष-ण्मुखचरितमिव श्रूयमाणक्रौञ्चवनिताप्रलापम्, काद०५ कुररीखगेराजनि० । ६ अर्हतां ध्वजभेदे ७ राक्षसमेदे चपु० हेम० । क्रौञ्चद्वीपस्थानञ्च “भूमेरर्द्धं क्षारसिन्धोरुदकस्थंजम्बुद्वीपं प्राहुराचार्य्यवर्य्याः । अर्द्धेऽन्यस्मिन् द्वीपष-टकस्य याम्ये क्षारक्षीराद्यम्बुधीनां निवेशः” इत्युपक्रमे-जम्बुद्वीपमुक्त्वा । “शाकं ततः शाल्मममत्र कौशं क्रौञ्चंच गोमेदकपुष्करे च । द्वयोर्द्वयोरन्तरमेकमेकं समुद्रयो-र्द्वीपमुदाहरन्ति” सि० शि० उक्तम् । तद्विवृतिः विष्णुपु० “घृतोदश्च समुद्रोवै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः । क्रौञ्चद्वीपो महा-भाग । श्रूयताञ्चापरो महान् । कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणो यस्य विस्तरः । क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राःसप्त महात्मनः । तम्नामानि च वर्षाणि तेषाञ्चक्रेमहीपतिः । कुशलो मन्दगश्चोष्णः पीवरोऽथान्धकारकः ।मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तैते तत्सुता मुने! । तत्रापि देव-गन्धर्व्वसेविताः सुमनोरमाः । वर्षाचला महाबुद्धे!तेषां नामानि मे शृणु । क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्ध-कारकः । चतुर्थोहरशैलश्च स्वभाभिर्भासयन्नभः । देवावृत्पञ्चमश्चैव तथान्यः पुण्डरीकवान् । दुन्दुभिश्च महाक्रौञ्चोद्विगुणस्ते परस्परम् । द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानिते तथा । वर्षेष्वेतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च । निवसन्तिनिरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः । पुष्कराः पुष्कलाधन्यास्तिष्याख्याश्च महामुने! । ब्राह्मणाः क्षत्त्रियाबैश्या शूद्राश्चानुक्रमोदिताः । तैस्तत्र नद्यो मैत्रेय! यापीयन्ते शृणुष्व ताः । सप्त प्रधाना शतशस्तथान्याः क्षुद्रनिम्नगाः । गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा ।ख्यातिश्च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः । तत्रापिवर्णैर्भगवान् पुष्कराद्यैर्जनार्द्दनः । योगी रुद्रस्वरूपस्तुइज्यते यज्ञसन्निधौ । क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेनच । आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः ।दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः । क्रौञ्चद्वीपस्यविस्ताराद्द्विगुणेन महामते!” । “तथा वहिः क्रौञ्चद्वीपोद्विगुण्णः स्वमनेन क्षीरोदेन परित उपकॢप्तः । वृतो यथाकुशद्वीपो घृतोदेन । यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वतराजोद्वी-पनामनिर्वर्त्तक आस्ते । योऽसौ गुहप्रहरणोन्मथित-स्वकुञ्जोऽपि क्षीरोद्रेनाभिषिच्यमानो भगवता वरुणेना-भिगुप्तोविभयो वभूव । तस्मिन्नपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठेना-माधिपतिः स्वे द्वीप्रे वर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्रनाम-सु सप्त रिक्थादान् वर्षपान्निवेश्य स्वयं भगबतः परमक-ल्याणयशस आत्मभूतस्य हरेश्चरणारविन्दमुपजगाम ।आम्रोमधुरुहो मेघपृष्ठः सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितार्णोवनस्पतिरिति वृतपृष्ठसुताः । तेषां वर्षगिरयः सप्तसप्तैव नद्यश्चाभिख्याताः । शुक्लो वर्द्धमानो भोजनउपवर्हणो नन्दोनन्दनः सर्वतोभद्र इति । अभयाअमृतौघा आर्य्यका तीर्थवती पवित्रवती शुक्लेति ।यासामम्भः पवित्रममलमुपयुञ्जानाः पुरुषर्षभद्रविण-देवकसज्ञावर्षपुरुषा आपोमयं देवमपांपूर्णेनाञ्जलिनायजन्ते” भाग० ५, २०, १३, अन्यथोक्तं कल्पभेदादविरुद्धम् ।८ सामभेदे
न०
 “क्रौञ्चानि भवन्ति” श्रुतिः तच्च साम गेयगाने१५ प्र० २ यार्द्धे ८, ९ गानम् । क्रौञ्चपर्वतश्च द्विविधः विष्णु-पुराणोक्तक्रौञ्चद्वीपान्तर्गतः श्वेतगिरेः सन्निकृष्टस्थःहिमवत्पौत्ररूपश्च तमेव प्रकृत्य “प्रालेयाद्रेरुपतटमति-क्रम्य तांस्तान् विशेषान् हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्मयत् क्रौञ्चरन्ध्रम्” मेघदूते वर्ण्णितम्” । क्रौञ्चादिव हंस-निवहो निर्ज्जगाम गुणगुणः” काद०
Capeller
German
क्रौञ्च॑
m.
 , ई
f.
 Brachvogel.
Burnouf
French
क्रौञ्च क्रौञ्च
m.
 (क्रुञ्च्) esp. de héron ou de
courlis.
Un des dvīpas ou divisions
de la terre.
Np.
d'une montagne dans l'Himālaya.
Np. d'un démon.
-- क्रौञ्चा
et क्रौञ्ची
f.
 femelle de héron ou de courlis.
क्रौञ्चादारण
m.
 (आ
दृ) surn. de Kārttikeya.
क्रौञ्चाराति
m.
 (अराति) surn. [de Kārttikeya.
क्रौञ्चारि
m.
 (अरि) mms.
क्रौञ्चाशन
n.
 (अशन) nom de plusieurs plantes.
Filaments de lotus.
Stchoupak
French
क्रौञ्च-
m.
 courlieu
n.
 d'une montagne dans l'Himâlaya oriental
n.
 d'un Dvīpa
nt. arme de jet
ordre particulier d'une armée
ép. d'un
Sāman, d'une forme de récitation
-ई-
f.
 courlieu femelle
fille de
Tāmrā.
°निषूदन-
m.
 ép. de Skanda.
°पक्ष- a. dont les flancs sont pareils aux ailes d'un courlieu.
°पदी-
f.
n.
 d'une localité.
°मिथुन- nt. couple de krauñca.
°रन्ध्र- nt. passage dans la montagne K. (ouvert par Skanda).
°रिपु-
m.
 ép. de Skanda
°शत्रु- id.
°वन- nt.
n.
 d'une ville.
क्रौञ्चारण्य- nt.
n.
 d'une forêt.
क्रौञ्चारुण-
m.
n.
 d'un certain ordre de bataille.