क्रमु (kramu)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Spoken Sanskrit
Englishक्रमु - kramu - - betel-nut tree
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte
Englishक्रमुः [kramuḥ] क्रमुकः [kramukḥ], क्रमुकः [क्रम्-उन्, संज्ञायां कन्] The betel-nut tree
आस्वादितार्द्रक्रमुकः समुद्रात् 3.81
Vikr.18.98
8.2.11.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishApte Hindi
Hindiक्रमुः
- क्रम् + उ
सुपारी का पेड़
Shabdartha Kaustubha
Kannadaक्रमु - पादविक्षेपे (भ्वा० पर० सक० से०) क्राम्यति- क्रामति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೋಗು /ನಡೆ
क्रमु - पादविक्षेपे (भ्वा० पर० सक० से०) क्राम्यति- क्रामति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡು
क्रमु - पादविक्षेपे (भ्वा० पर० सक० से०) क्राम्यति- क्रामति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹಾರು /ನೆಗೆ
क्रमु - पादविक्षेपे (भ्वा० पर० सक० से०) क्राम्यति- क्रामति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಏರು /ಹತ್ತು /ಮೇಲೆವ್ಯಾಪಿಸು
प्रयोगाः - > "लोकस्याग्रे पश्यतो घृष्णमाशु क्रमत्युच्चैर्भूभृतो यस्य तेजः"
उल्लेखाः - > माघ० १६-४३
क्रमु - पादविक्षेपे (भ्वा० पर० सक० से०) क्राम्यति- क्रामति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಆಕ್ರಮಿಸು /ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೋ
क्रमु - पादविक्षेपे (भ्वा० पर० सक० से०) क्राम्यति- क्रामति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹರಡು /ವ್ಯಾಪಿಸು
क्रमु - पादविक्षेपे (भ्वा० पर० सक० से०) क्राम्यति- क्रामति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಮೀರು /ಮೇಲಾಗು
क्रमु - पादविक्षेपे (भ्वा० पर० सक० से०) क्राम्यति- क्रामति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಮೀರು /ಅತಿಕ್ರಮಿಸು
L R Vaidya
Englishधातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit क्रम्
क्रमु
पादविक्षेपे
भ्वादिः
सकर्मकः
सेट्
परस्मैपदी
क्राम्यति, क्रामति
टिप्पनी: क्रम, उ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं-- सकं--सेट् ।) उ, क्रमित्वा क्रान्त्वा क्रन्त्वा । क्रामति । वारिपूर्णां महीं कृत्वा पश्चात् संक्रमते गुरु- रिति संशब्दस्योपसर्गप्रतिरूपकत्वे वागेरित्या- त्मनेपदम् । वृत्त्युत्साहतायनेषूपसर्गान्तरपूर्ब्बा- दप्यात्मनेपदमिति शरणदेवः । संक्रामयतीत्यादि तु संक्रामन्तं करोतीति शत्रन्तात् ञौ साध्यम् । अन्यथा अमन्तत्वाद्ध्रस्वः स्यात् । हरेर्यदक्रामि पदैककेन खमिति तु धातुपारायणमते चुरादि- विवक्षया सिद्धम् । तन्मतन्तु परिभाषायां लिखि- तम् । अथवा आत्मेति कर्म्मणोऽध्याहारे प्रेरणे ञौ साध्यम् । हरेः पदं आत्मानं यत् खं क्रामया- मास । इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥ [L=9196]
धातुप्रदीपः
Sanskritक्रमुँ क्रमु पादविक्षेपे
- क्रामति । क्राम्यति । क्रमते । क्रम्यते । प्रक्रम्यते । प्रक्रमते । प्रक्रम्यते देवदत्तः । इन्प्रत्यये बाहुल्यादुपधाया इत्त्वञ्च-क्रिमिः । क्रमः । संक्रमः । संक्रामयति । संक्रामः। वा चित्तविरागे (6/4/91) इत्यतो वेत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वान् मितां ह्रस्वः (6/3/92) इति न भवति (64) ।। 482 ।।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskritक्रमुँ क्रमु पाद विक्षेपे
-(अर्थविवरणम्) पादन्यासेऽर्थे
क्रमः परस्मैपदेषु (7376) इति दीर्घः-क्रामति वृत्तिसर्गतायनेषु (1338) इत्यात्मनेपदम्-ऋक्ष्वस्य क्रमते बुद्धिः, न प्रतिहन्यत इत्यर्थंः, युद्धाय क्रमते, उत्सहत इत्यर्थः, प्राज्ञे शास्त्राणि क्रमन्ते, स्फीतीभवन्तीत्यर्थः आङ उद्गमने (1340) आक्रमते नभोऽर्कः ज्योतिरुद्गमन इति वक्तव्यात् (द्र0 1340 वा0) नेह-आक्रमति धूमो हर्म्यतलम् वेः पादविहरणे (1341) साधु विक्रमतेऽश्वः, नेह-विक्रामत्यजिनसन्धिः प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् (1342) प्रक्रमते भोक्तुम्, उपक्रमते अनुपसर्गाद् वा (1343) क्रमते क्रामति स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते (7236) इतीट-प्रक्रमितुम्, चिक्रमिषति, चिक्रमिषा, चिक्रमिषुः, नेह-प्रचिक्रंसते उदितो वा (7256) इट्-क्रमित्वा क्रान्त्वा, अनिट् पक्षे क्रमश्च क्त्वि (6412) इति वा दीर्घः क्रन्त्वा उणादौ क्रमुकः नित्यं कौटिल्ये गतौ( 31 23) यङ्-चङक्रम्यते जुचङ्क्रम्य (3 2150) इति युच्-चङ्क्रमणः घञि नोदात्तोपदेशस्य (7334) इति वृद्धिर्नास्ति-क्रमः, उपक्रमः जनसनखन (3267) इति विट विड्वनोः (6441) आत-दूरक्राः क्रमितमिशतिस्तम्भाम् आत इच्च (उ0 4121) इति किः-क्रिमिः, बाहुलकात् सम्प्रसारणञ्च-कृमिः, शकधृषज्ञाग्ला (3465) इति तुमुन्-प्रक्रमते भोक्तुम् 461
धातुवृत्तिः
Sanskritक्रमुँ क्रमु (अर्थः) पादविक्षेपे
(क्रामति चक्राम चक्रमतुः क्रमिता क्रमिष्यति क्रामतु अक्रामत् क्रामेत् आशिषि क्रम्यात् क्रमीत् ) "हयन्तक्षण'' इति वृद्धिनिषेधः (अक्रमिष्यत् ) ( सूत्रम्) क्रमः परस्मैपरेषु (इति सूत्रम्) (क्राम)इति परस्मैपदे शिति दीर्घः इत्यत्र हेर्लुकि प्रत्ययलक्षणेन परस्मैपदपरशित्परत्वेन दीर्घः न च "न लुमता'' इति निषेधः तस्य लुमता लुप्तप्रयनिमित्ताङ्गसंज्ञज्ञविषयत्वात् इह च हौ विकरणान्तमङ्गं क्रमस्तु विकरणे, विकरणश्च नेत्यत्वात् पूर्वमत्र भवति "वा भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटिलषः'' इति शब्विषये पक्षेश्यनो विधानात् ( क्राम्यति, क्राम्यतु, अक्राम्यतृ क्राम्येत् ) इत्यादि ( क्रमयति अचिक्रमत् ) "मितां ह्रस्वः'' इत्यत्र वृत्तिः के चिदत्र वेत्यनुवर्त्तयन्ति सा च व्यविस्थतविभाषा, तेन संक्रामयतीत्येवमादि सिद्धं भवति, अविगीतस्तु संक्रमयतीति, अत्रैव रसातले संक्रमितेत्यादिप्रयोगोनुकूलः ( क्रमते चक्रमे क्रन्ता क्रंस्यते क्रमत क्रमेत, क्रंसीष्ट अक्रंस्त अक्रंस्यत ) "अनुपसर्गाद्वा'' इति पक्षे तङ् अत्रापि शब्विषये वा श्यनि (क्रम्यते) इत्यादि ( सूत्रम्) वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः (इति सूत्रम्) इति वृत्त्यादिषु नित्यस्तङुदाहार्यः वृत्तिरप्रतिबन्धः सग उत्साहः तायनं स्फीतता, अयं वृत्त्यादिविषयस्तङ् "उपपराभ्याम्'' इति सिद्धे सत्यारम्भान्नियमादन्योपसृष्टान्न् भवति, तेन संक्रामतीति परस्मैपदमेव यदायमाङ्पूर्व उदग्मनार्थंस्तदा "आङ् उद्गमने'' इति वचनात् नित्यस्तङुदाहार्यः (आक्रमते भानुः) इत्यादि अत्र [ज्यीतिरुद्गमनइति वक्तव्यम्]इत्युक्तत्वात् (आक्रामति घूमो हर्म्यतलात् )इत्यत्र न भवति अत्र [ज्योतिरुद्गमनइतिवक्तव्यम्]इत्युक्त्वात् (आक्रामति धूमो हर्म्यतलात् )इत्यत्र न भवति उद्गमने वतमानोयमकर्मक इति कैयट उक्तम् पदमञ्जर्यो तु आक्रमति धूमो हर्म्यतलमिति वृत्तिमुपादाम उद्गमने क्रमिरकर्मकः तस्मादाक्रामति धूमो हर्म्यतलादिति पठितव्यमित्युक्तम् यद्वा उद्गमनपूर्विकायां व्यापतौ अत्र क्रमिर्द्रष्टव्य इति द्वितीया समर्थिता ( नभः समाक्रामति चन्द्रमाः)इत्यत्र नोद्गमनं विवक्षितं किं तर्हि व्याप्तिरिति परस्मैपदमिति तत्रैवोक्तम् ( विक्रमति ) सुष्टु पदानि विक्षिपतीत्यर्थः अश्वादीनां गतिविशेषी विक्रम इति वृत्तिः "वेः पादविहरणे' इति नित्यस्तङ् अण्यत्र(विक्रामत्यजिनसन्धिः)इति त्रुठ्यतीत्यर्थः(प्रपक्रमते भोक्तुम्) उपक्रमते भोक्तुम् ) "प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्'' इति नित्यस्तङ् समर्थौ समानार्थौ तच्च समानार्थत्वमादिकर्मणि अन्यत्र ( प्रक्रामति उपक्रामतीति) आगच्छति उपगच्छतीति चार्थःआत्मनेपदेषु वलाद्यार्धधातुकस्य ( सूत्रम्) स्नुक्रमीरनात्मनेपदनिमित्त (इति सूत्रम्) इतीडभावः स्नुक्रमोर्वला द्यार्द्धधातुकस्येडागमो भवति आत्नेपदनिमित्ताभाव इत्यक्षरार्थः तदर्थादनयोरुदात्तत्वादेवेटः सिद्धावारम्भादात्मनेपदनिमितृतत्वे निषेधार्थ सूत्रं भवति निमित्तग्रहणं कुवद्रपताप्रतिपत्त्यर्थं न तु योग्यतापरमिति कर्मकर्तृविषयाद्भावकर्मविषयाच्चास्मात् कृतः सत्यामपियोग्यतायामात्मनेपदाभावात् ( प्रकमिता प्रक्रमितुं प्रकमितव्यम्)इतीड् भवत्येवा न चार्थविशेषादुपसर्गविशेषाच्चात्मनेपदस्य निमित्तं न क्रामतिरिति कथमस्यात्मनेपदनिमित्तत्वमिति मन्नव्यम् यतस्तेषां विषयतया विशेषणत्वात् तद्विशिष्टो धातुरेव निमित्तम् ( चिक्रंसते )इत्यादौ "पूर्ववत् सनः'' इत्यतिदेशात्प्रकृतिगतमेव सनन्तेप्यात्मनेपदस्य निमित्तमिति तस्य क्रमिनिमितृतत्वादिडभावः (चिक्रंस्यत)इत्यादौ भावकर्मणोरवि परत्वात् "पूर्ववत् सनः'' इतृयात्मनेपदमिति प्रकृतेरेवात्मनेपदनिमित्तत्वाभावादिट् स्यात्, अनेन तु सति नेति यदा तु सनन्ताण्णिच् तदातमेव) इति कर्मकर्तर्यपि अत्र तु कर्मवदतिदेशनिमित्तमेवात्मनेपदं न तु क्रमिनिमित्तम् अत्र हरदत्तः सिद्धं स्नुक्रमोरात्मनेपदेन समानपदस्तस्येणिषेधात् "क्रमेश्च'' इति वार्त्तिककारवचनादिहाप्यत्नेपदेन समानपदस्य लाभादिटा न भाव्यमित्याह भाष्यवार्तिकपूर्वापरपरपर्यालाचनायां समानपदस्थतृवे तात्पर्यं नेति प्रतीयते यतस्तु वार्त्तिकाकार आत्नेपदे परे स्नुक्रमोर्नत्येवं सूत्रार्थे आश्रीयमाणे निर्दिष्टपरिभाषायाः आनन्तर्ये एव भाव्यत्वात् प्राचक्रमिष्यतइत्यत्र स्येन व्यवधानात् प्रक्रसिष्टत्यत्र च सीयुट आत्मनेपदभक्तत्वात् प्रक्रस्येते इत्यत्र व्यपवर्गाभावात् आत्मनेपदरत्वाभावादिणिनषेधाप्रसङ्गाद् [आत्मनेपदपरतङ्परसीयुडेकादेशेषु च प्रतिषेधो वक्तव्यः]इत्युक्तत्वात्, परिहारमात्रीयं [सिद्धं त्वात्मनेपदेपदेन समानपदस्यस्येणिनषेधाद्[इत्याह भाष्यकृता च यथान्यासमेवास्त्विति सूत्रमेव स्यापितम् न च तत्र समानपदस्थत्वागतिः, तथा वृत्तावपि, न चेत्स्रुक्रमी आत्मनेपदस्य निमित्ते, निमित्तग्रहणं सीयुडादेस्तत्परस्य च प्रतिषेधार्थमित्युक्तम् गतमद, प्रक्रान्तेत्यादावात्मनेपदाभावेपि क्रमेस्तु कर्त्तर्यात्मनेपदविषयादसत्यप्यात्मनेपदे [प्रकृतिषेधो वक्तव्य] इति इडभावःअनुपसर्गात् क्रमेः(क्रन्ता क्रमिता)इत्युभयमपि भवति "अनुपसर्गाद्वा'' इति विकल्पेनात्मनेपदविषयादित्येके अन्येत्वातृमनेपदविषयादिति अनन्यभावे विषयशब्दं वर्णयन्तः क्रमितेत्येव भवितव्यमित्याहुरिति पदमञ्जर्याम् क्रमेरातृमनेपदे तासावनिट्त्वात् "उपदेश्त्वतः'' इति थल इण्निषेधो नाशङ्कयः यतः परस्मैपदे तासौ सेट्त्वान्नित्यानिट्त्वाभावः (क्रान्त्वा क्रमित्वा ) उदित्त्वादिड्विकल्पः, इडभावे "क्रमश्च क्त्वि'' इति वा दीर्घः ( क्रान्तः ) "यस्य विभाषा'' इतीण्निषेधः (क्रमः) घञ् "नोदात्तोपदेश'' इति वृद्धिनिषेधः क्रममधीते (क्रमकः) "क्रमादिभ्यो वुन्'' इति तदधीते तद्वेदेति विषये वुन् ( चङ्क्रमणः ) "जुचङ्क्रम्य इति युच् न क्रामतीति नक्रः "डोन्यत्रापि दृश्यते'' इति डः "नभ्राण्नपान्नवेदानासत्यानमुचिनुकुलनखनपुंसकनक्षत्रनक्रनाकेषु प्रकृत्या'' इति निपातनान्नो नलोपाभावः (क्रिमिः) क्रमिगमिनमिस्थम्भामच इच्चेतीन्द्रत्यये अकारस्येकारः (क्रिमिणः) "लोमादिपामादिपिच्छादिभ्य3 शनेलच'' इति पामादिपाठान्मत्वर्थीयो नः यज्ञनारयणार्येण ( 1 )प्रक्रियेयं प्रपञ्चिता ( 1 ) ग्रन्थकर्तुरपरं नामैतत् तस्या निःशेषतस्सन्तु बोद्धारो भाष्यपारगाः अणादय उदात्ता उदात्तेतः469
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“क्रमु पादविक्षेपे”@} 2 ‘पदविक्षेपे’ इति कुत्रचित् पाठः।
पादविक्षेपः = पादन्यासः।
3 4 क्रमकः-मिका, 5 क्रमकः-मिका, 6 उत्क्रामकः-सङ्क्रामकः, 7 चिक्रमिषकः-षिका, चिक्रंसकः-सिका, 8 चङ्क्रमकः-मिका
9 क्रन्ता-प्रक्रन्ता, 10 क्रमिता-सङ्क्रमिता-त्री, क्रमयिता-त्री, चिक्रमिषिता-चिक्रंसिता-त्री, चङ्क्रमिता-त्री
11 क्राम्यन्-क्रामन्-न्ती, क्रमयन्-न्ती, चिक्रमिषन्-न्ती
-- क्रमिष्यन्-न्ती-न्ती, कमयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्रमिषिष्यन्-न्ती-ती
-- 12 13 क्रममाणः 14 -15 क्रममाणः-16 क्रममाणा, 17 18 उपक्रममाणः-पराक्रममाणः, 19 20 21 आक्रममाणः, 22 23 24 विक्रममाणः, 25 प्रक्रममाणः 26 -उपक्रममाणः 27, 28 क्रममाणः, 29 क्रम्यमाणः, क्रमयमाणः, 30 प्रचिक्रंसमानः-पराचिक्रंसमानः-उपचिक्रंसमानः, चङ्क्रम्यमाणः
31 32 क्रंस्यमानः, क्रमयिष्यमाणः, प्रचिक्रंसिष्यमाणः, चङ्क्रमिष्यमाणः
33 प्रक्रान्-प्रकामौ-प्रकामः, 34 दूरक्राः-दधिक्राः, 35 वनक्रान्
-- 36 37 क्रान्तम् 38 -विक्रान्तः-क्रान्तवान्, क्रमितः, चिक्रमिषितः-चिक्रंसितः, चङ्क्रमितः-तवान्
क्रमः, 39 नक्रः, 40 त्रिविक्रमः, क्रमः, चिक्रमिषुः-चिक्रंसुः, चिक्रमयिषुः, चङ्क्रमः- 41 चङ्क्रमणः 42
43 क्रमितव्यम्, क्रमयितव्यम्, चिक्रमिषितव्यम्-चिक्रंसितव्यम्, चङ्क्रमि- तव्यम्
क्रमणीयम्, क्रमणीयम्, चिक्रमिषणीयम्-चिक्रंसनीयम्, चङ्क्रमणीयम्
44 क्रम्यम्, क्रम्यम्, चिक्रमिष्यम्-चिक्रंस्यम्, चङ्क्रम्यम्
ईषत्क्रमः-दुष्क्रमः-सुक्रमः
-- -- क्रम्यमाणः, क्रम्यमाणः, प्रचिक्रंस्यमानः, चङ्क्रम्यमाणः
क्रमः, विक्रमः-पराक्रमः-उपक्रमः-सङ्क्रमः, क्रमः, चिक्रमिषः-चिक्रंसः, चङ्क्रमः
क्रमितुम्, 45 सङ्क्रमितुम् 46, चिक्रमिषितुम्-चिक्रंसितुम्, चङ्क्रमितुम्
47 विक्रान्तिः-सङ्क्रान्तिः, क्रमणा, चिक्रमिषा-चिंक्रसा 48, चिक्रमयिषा, चङ्क्रमा
49 सङ्क्रमणम्, क्रमणम्, चिक्रमिषणम्-चिक्रंसनम्, चङ्क्रमणम्
50 क्रमित्वा-क्रान्त्वा-क्रन्त्वा, क्रमयित्वा, चिक्रमिषित्वा-चिक्रंसित्वा, चङ्क्रमित्वा
51 प्रकम्य-विक्रम्य, 52 सङ्क्रमय्य, सञ्चिक्रमिष्य-प्रचिक्रंस्य, सञ्चङ्क्रम्य
क्रामम् २, क्रमित्वा २, 53 क्रान्त्वा २, क्रन्त्वा २, 54 क्रामम्-क्रमम् २, क्रमयित्वा २, चिक्रमिषम्-चिक्रंसम् २, चिक्रमिषित्वा-चिक्रंसित्वा २, चङ्क्रमम् २, चङ्क्रमित्वा २
55 क्रमुकः, 56 इतीन् प्रत्ययः।
क्रामति, क्रम्यते वा क्रिमिः = कीटविशेषः।
‘बाहुलकात् कृमिः इत्यपि’ इति क्षीरस्वामी।]] क्रिमिः-कृमिः।
01 (२७३)
02 (१-भ्वादिः-४७३। सक। सेट्। पर।)
03 [पृष्ठम्०२८०+ २६]
04 [[१। ‘नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः’ (७-३-३४) इति वृद्धिनिषेधः। एवं घञ्यपि ज्ञेयम्।]]
05 [[२। ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्च’ (गणसूत्रं भ्वादौ) इति मित्त्वम्। ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ ह्रस्वः। एवं सर्वत्र ण्यन्ते बोध्यम्।]]
06 [[३। ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इत्यत्र, ‘वा चित्तविरागे’ (६-४-९१) इत्यतः ‘वा इत्यनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् ‘उत्क्रामयति, सङ्क्रामयति’ इत्यादि- सिद्धिं वदन्ति।’ इति काशिका (६-४-९२)। तेन ण्यन्तेऽत्र धातौ दीर्घविकल्प इति ज्ञायते। ‘अविगीतस्तु-- ‘सङ्क्रमयति’ इत्येव।’ इति माधव- धातुवृत्तौ।]]
07 [[४। ‘अनुपसर्गाद्वा’ (१-३-४३) इति क्रमेः आत्मनेपदविकल्पः। तेन ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तात्, परस्मैपदम्--आत्मनेपदम्--इत्युभयमापि भवति। यदा परस्मैपदम् = तदानी सन इट् भवति। यदा त्वात्मनेपदं तदानीं, ‘स्नुक्रमो- रनात्मनेपदनिमित्ते’ (७-२-३६) इति नियमादिण्णिषेधः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08 [[५। ‘नित्यं कौटिल्ये गतौ’ (३-१-२३) इति यङ्। ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति अभ्यासस्य नुगागमः।]]
09 [[६। ‘क्रमेः कर्तर्यात्मनेपदविषयात् कृत इण्णिषेधो वाच्यः’ (वा। ७-२-३६) इति इण्णिषेधः।]]
10 [[७। ‘क्रमेः कर्तरि--’ (वा। ७-२-३६) इतीण्णिषेधवार्तिके ‘आत्मनेपदविषयात्’ इत्युक्तेः परस्मैपदविषये तु इड् भवत्येव।]]
11 [[८। ‘वा भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटिलषः’ (३-१-७०) इति श्यन्विकल्पः। ‘क्रमः परस्मैपदेषु’ (७-३-७६) इति शिति प्रत्यये परे दीर्घः।]]
12 [[९। ‘वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः’ (१-३-३८) इत्यात्मनेपदं शानच्। वृत्तिः = अप्रति- बन्धः। सर्गः = उत्साहः। तायनम् = स्फीतता। वृत्त्याद्यर्थप्रतीतिः उदाहरणेषु यथाक्रममत्र बोध्या।]]
13 [ऋचि]
14 [[आ। ‘विमेष्ये क्रोधमथवा क्रममाणोऽरिसंसदि।’ भ। का। ८-२२।]]
15 [व्याकरणाध्ययनाय]
16 [प्राज्ञे बुद्धिः]
17 [पृष्ठम्०२८१+ २९]
18 [[१। ‘उपपराभ्याम्’ (१-३-३९) इत्यात्मनेपदं शानच्। अत्रापि पूर्वोक्तवृत्त्याद्यर्थेष्वेवा- त्मनेपदम्। तेन, ‘सङ्क्रामन्’ इत्यत्र परस्मैपदमेव।]]
19 [[२। ‘आङ उद्गमने’ (१-३-४०) इत्यात्मनेपदम्। ‘ज्योतिरुद्गमन इति वक्तव्यम्’ (वा। १-३-४०) इति वचनात्, ‘आक्रामन् धूमो हर्म्यतलात् इत्यत्र परस्मै- पदमेव। ‘नभः समाक्रामति चन्द्रमाः’ इत्यत्र नोद्गमनं विवक्षितम्। किं तर्हि? व्याप्तिः, इति परस्मैपदम्--’ इति माधवधातुवृत्तौ।]]
20 [सूर्यः]
21 [[आ। ‘परीक्षितुमुपाक्रंस्त राक्षसी तस्य विक्रमम्। दिवमाक्रममाणेव केतुतारा भयप्रदा।।’ भ। का। ८-२३।]]
22 [[३। ‘वेः पादविहरणे’ (१-३-४१) इत्यात्मनेपदम्। पादविहरणम् = अश्वस्य गति- विशेषः। पादविहरणादन्यत्र ‘विक्रामन् सन्धिः’ इत्येव। त्रुट्यन् इत्यर्थः। पादविक्षेपे इत्यर्थ एव धातोः पठितत्वात् अत्र सूत्रे (१-३-४१) ‘पादविहरणे’ इत्युक्तिः--धातूनामनेकार्थत्वे लिङ्गं भवति इति केचित्।]]
23 [वाजी साधु]
24 [[B। ‘जले विक्रममाणाया हनूमान् शतयोजनम्।’ भ। का। ८-२४।]]
25 [[४। ‘प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्’ (१-३-४२) इत्यात्मनेपदम्। समर्थः = तुल्यार्थः। तच्च तुल्यार्थत्वं प्रारम्भे। तेन ‘प्रकामन्’ इत्यत्र परस्मैपदमेव।]]
26 [[C। ‘द्रष्टुं प्रक्रममाणोऽसौ सीतामम्भोनिधेस्तटम्। उपाक्रंस्ताकुलं घोरैः क्रममाणैर्निशाचरैः।।’ भ। का। ८-२५।]]
27 [वा भोक्तुम्]
28 [[५। ‘अनुपसर्गाद्वा’ (१-३-४३) इत्यात्मनेपदविकल्पः। तेन शानच्।]]
29 [[६। ‘वा भ्राश--’ (३-१-७०) इति श्यन्पक्षे रूपम्।]]
30 [[७। उक्तेष्वात्मनेपदनिमित्तेषु कस्यचिद्विवक्षायाम्, ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इत्यात्मने- पदम्। ‘स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते’ (७-२-३६) इति नियमादिण्णिषेधः।]]
31 [[८। ‘वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः’ (१-३-३८) इति आत्मनेपदम्। एवं उपपरापूर्वकाभ्या- मपि उदाहरणं ज्ञेयम्।]]
32 [ऋचि]
33 [[९। क्विपि, ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति’ (६-४-१५) इति दीर्घे, ‘मो नो धातोः’ (८-२-६४) इति पदान्ते नकारः।]]
34 [[१०। ‘जनसनखनक्रमगमो विट्’ (३-२-६७) इति विट्। ‘विड्वनोरनुनासिकस्यात्’ (६-४-४१) इति मकारस्यात्वम्। सवर्णदीर्घः।]]
35 [[११। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्मण्युपपदे क्विप्। दीर्घः। नत्वम्।]]
36 [पृष्ठम्०२८२+ २८]
37 [[१। उदित्त्वेन क्त्वायामिड्विकल्पात्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठाया इण्णिषेधः। दीर्घः।]]
38 [[आ। ‘क्षणेन क्षीणविक्रान्ताः कपिनाऽनेषत क्षयम्।।’ भ। का। ९-२२।]]
39 [[२। न क्रामतीति नक्रः = ग्राहः। ‘अन्येष्वपि दृश्यते’ (३-२-१०१) इत्यत्र ‘अपि’ ग्रहणं सर्वोपाधिव्यभिचारार्थम्। तेन, धात्वन्तरादपि डप्रत्ययो भवति--इति व्याख्यानात् डप्रत्ययः। नञ्समासः। ‘नभ्राण्णपान्नवेदानासत्यानमुचिनकुल- नखनपुंसकनक्षत्रनक्रनाकेषु प्रकृत्या’ (६-३-७५) इति निषातनान्तञो लोपो न।]]
40 [[३। त्रीणि--जगन्ति क्राम्यतीति त्रिविक्रमः। पचाद्यच् (३-१-१३४)। परमात्मा विष्णुरुच्यते। त्रयो विक्रमाः यस्येति वा त्रिविक्रमः। ‘आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः।’ इति भगवन्नामसहस्रे।]]
41 [[४। ‘जुचङ्क्रम्यदन्द्रम्य--’ (३-२-१५०) इत्यादिना ताच्छीलिको युच्। पौनः- पुन्येन गमनकर्ता चङ्क्रमणः।]]
42 [[B। ‘कपिश्चङ्क्रमणोऽद्यापि नासौ भवति गर्धनः।’ भ। का। ७-१६।]]
43 [[५। ‘क्रमेः कर्तरि--’ (वा। ७-२-३६) इतीण्णिषेधवार्तिके ‘कर्तरि’ इत्युक्तत्वात् भावकर्मणोर्विषये इड् भवत्येव, तव्यदादीनां कर्त्रर्थकत्वाभावात्।]]
44 [[६। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति यत्।]]
45 [[C। ‘अपि प्रसन्नेन महर्षिणा त्वं सम्यग् विनीयानुमतो गृहाय। कालो ह्ययं सङ्क्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकारक्षममाश्रमं ते।।’ रघुवंशे ५-१०।]]
46 [[७। ‘कालसमयवेलासु तुमुन्’ (३-३-१६७) इति तुमुन्।]]
47 [पृष्ठम्०२८३+ २३]
48 [[आ। ‘चिक्रंसया कृत्रिमपत्रिपङ्क्तेः कपोतपालीषु निकेतनानाम्। मार्जारमप्यायतनिश्चलाङ्गं यस्यां जनः कृत्रिममेव मेने।।’ शिशुपालवधे ३-५१।]]
49 [[B। ‘चङ्क्रमावान् समागत्य सीतामूचे सुखाभव।।’ भ। का। ५-६४।]]
50 [[१। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इडभावपक्षे, ‘क्रमश्च क्त्वि’ (६-४-१८) इति दीर्घविकल्पः।]]
51 [[२। ‘प्रक्रम्य, उपक्रम्य इति बहिरङ्गोऽपि ल्यबादेशः, अन्तरङ्गानपि विधीन् बा- धते--इति पूर्वमेव दीर्घत्वं न प्रवर्तते।’ इति ‘क्रमश्च क्त्वि’ (६-४-१८) इत्यत्र काशिका।]]
52 [[३। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
53 [[C। ‘स्थायं स्थायं क्वचिद् यान्तं क्रान्त्वा क्रान्त्वा स्थितं क्वचित्। वीक्षमाणो मृगं रामः चित्रवृत्तिं विसिष्मिये।।’ भ। का। ५-५१।]]
54 [[४। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति ण्यन्ताण्णमुलि दीर्घविकल्पः।]]
55 [[५। ‘बाहुलकात् उः। संज्ञायां कन्। ‘क्रमुकस्तु पुमान् भद्रमुस्तके ब्रह्मदारुणि। फले कार्पासिकायाश्च पटिकालोध्रपूगयोः।।’ इति मेदिनी।’ इति अमरसुधा।]]
56 [[६। ‘कमितमिस्तम्भाम् अत इच्च’ [द। उ। १-५०]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.