| YouTube Channel

क्रतुः (kratuH)

 
Apte
English
क्रतुः [kratuḥ], [कृ-कतु
Uṇ.*
 1.77]
A sacrifice
क्रतोरशेषेण फलेन युज्यताम्
R.*
 3.65
शतं क्रतूनामपविघ्नमाप सः 3.38
M.*
 1.4
Ms.*
 7.79.
An epithet of Viṣṇu.
One of the ten Prajāpatis
क्रतुं प्रजापतिमब्रुवन् Maitrī.
Up.*
 2.3
Ms.*
 1.35.
Intelligence, talent.
Power, ability.
Plan, design, purpose
क्रतो स्मर कृतं स्मर Iśop.17
Bṛi.
Up.*
 5.15.1.
Resolution, determination
यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते Bṛi.
Up.*
 4.4.5.
Desire, will.
Fitness, adequacy, efficiency.
Deliberation, consultation.
Inspiration.
Enlightenment.
Offering, worship
कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यम- भयस्य पारम् Kaṭh.1.2.11
Personified, as married to क्रिया and father of 6 वालखिल्यs
क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत
Bhāg.*
 4.1.39.
An Aśvamedha sacrifice (these senses are mostly Vedic).
The month Āṣāḍha.
Excess of fondness or liking.
An organ [cf.
Gr.
 kratos
Zend khratu].
Comp.
 -अर्थः Something that is meant to subserve the purpose of the sacrifice (opp. पुरुषार्थ q. v. )
पुरुषार्थे लक्षिते तद्विपरीतः क्रत्वर्थः इति क्रत्वर्थस्य लक्षणं सिद्धम् । ŚB. on MS.* 4.1.2. -उत्तमः the राजसूय sacrifice. -कर्मन्
n.
 -क्रिया a sacrificial ceremony. -द्रुह्, -द्विष्
m.
a demon, goblin,
The epithet of Ravaṇa
ऋणाद् बद्ध इवोन्मुक्तो वियोगेन क्रतुद्विषः
Bk.*
 8.12. -ध्वंसिन्
m.
 an epithet of Śiva (who destroyed Dakṣa's sacrifice.)-पतिः the performer of a sacrifice. -पशुः a sacrificial horse. -पुरुषः an epithet of Viṣṇu. -फलम् The reward of a sacrifice, its object. -भुज्
m.
 a god, deity. -राज्m.
the lord of sacrifices
यथाश्वमेधः क्रतुराट्
Ms.*
 9.26.
the राजसूय sacrifice
-राजः the राजसूय sacrifice
क्रतु- राजेन गोविन्द राजसूयेन पावनीः (यक्ष्ये)
Bhāg.*
 1.72.3.
Apte 1890
English
क्रतुः [कृ-कतु Uṇ. 1. 77] 1 A sacrifice
क्रतोरशेषेण फलेन युज्यतां R. 3. 65
शतं क्रतूनामपविघ्नमाप सः 3. 38
M. 1. 4
Ms. 7. 79.
2 An epithet of Viṣṇu.
3 One of the ten Prajāpatis
M. 1. 35.
4 Intelligence, talent.
5 Power, ability.
6 Plan, design, purpose.
7 Resolution, determination.
8 Desire, will.
9 Fitness, adequacy, efficiency.
10 Deliberation, consultation.
11 Inspiration.
12 Enlightenment.
13 Offering, worship.
14 An Aśvamedha sacrifice (these senses are mostly Vedic).
15 The month Āṣāḍha.
16 Excess of fondness or liking.
17 An organ. [cf. Gr. kratos
Zend khratu].
Comp.
उत्तमः the राजसूय sacrifice.
कर्मन् n. a sacrificial ceremony.
द्रुह्,
द्विष् m. a demon, goblin.
ध्वंसिन् m. an epithet of Śiva (who destroyed Dakṣa's sacrifice.)
पतिः the performer of a sacrifice.
पशुः a sacrificial horse.
पुरुषः an epithet of Viṣṇu.
भुज् m. a god, deity.
राज् m. {1} the lord of sacrifices
यथाश्वमेधः क्रतुराट् Ms. 9. 260. {2} the राजसूय sacrifice.
राजः the राजसूय sacrifice.
Hindi
Hindi
वैदिक अनुष्ठान
Apte Hindi
Hindi
क्रतुः
पुं*
 - कृ + कतु
यज्ञ
क्रतुः
पुं*
 - कृ + कतु
विष्णु का विशेषण
क्रतुः
पुं*
 - कृ + कतु
दस प्रजापतियों में एक
क्रतुः
पुं*
 - कृ + कतु
"प्रज्ञा, बुद्धि"
क्रतुः
पुं*
 - कृ + कतु
"शक्ति, योग्यता"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 क्रतुः
noun
पौराणिकः ऋषिविशेषः।
"क्रतोः विवाहः कपिलमुनेः भगिन्या सह जातः।"
Synonyms:
 यज्ञः, यागः, मेधः, क्रतुः, अध्वरः, मखः, इज्या, सवः, इष्टिः, यज्ञकर्म, यजनम्, याजनम्, आहवः, सवनम्, हवः, अभिषवः, होमः, हवनम्, याज्ञिक्यम्, इष्टम्, वितानम्, मन्युः, महः, सप्ततन्तुः, दीक्षा
noun
वैदिकः विधिविशेषः यस्मिन् देवताम् उद्दिश्य वैदिकैः मन्त्रैः सह हविः प्रदीयते।
वैदिककाले यज्ञाः महत्त्वपूर्णाः आसन्। /"अफलाकाङ्क्षिभिर् यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते। यष्टव्यम् एवेति मनः समाधाय स सात्विकः॥ [भ.गी. १७।११]"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्रतुः,
पुं,
 (क्रियतेऽसौ इति । कृ + “कृञः क्तुः” ।उणां १ । ७८ । इति कर्म्मणि क्तु प्रत्ययः ।) यज्ञःइत्यमरः ॥
सप्तर्ष्यन्तर्गतब्रह्ममानसपुत्त्रमुनिविशषः ।इति मेदिनी । अयन्तु ब्रह्मणः कराज्जातः ।(यथा, महाभारते । १ । ६५ । १० ।“ब्रह्मणो मानसाः पुत्त्रा विदिताः षण्महर्षयः ।मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः” ॥
)एतस्य भार्य्या प्रजापतेः कर्द्दमस्य कन्या क्रिया ।पुत्राः षाष्ठिसहस्रवालिखिल्याख्याङ्गुष्ठमात्रा ऋ-षयः ।(यथा, -- भागवते । ४ । १ । ३८ ।“क्रतोरपि क्रिया भार्य्या वालखिल्यानसूयत ।ऋषीन् षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा” ॥
विश्वेदेवविशेषः । यथा, हरिवंशे ।आत्मार्थे चासृजत्पुत्त्रान् लोककर्त्तॄन् पितामहः ॥
विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः” ॥
तत उक्तं “दक्षं मरीचिमत्रिञ्च पुलस्तं पुलहंक्रतुं । वशिष्ठं गौतमञ्चैव भृगुमङ्गिरसं म-नुम्” । इत्याद्युपक्रम्य ।“अथर्व्वभूता इत्येते ख्याताश्चैव महर्षयः ।त्रयोदशसुता येषां वंशा वै संप्रतिष्ठिताः” ॥
जटाधरेण तु “विश्वेदेवा दशस्मृताः” । इत्युक्तंतत्कल्पभेदादविरुद्धम् ॥
यथा, शतपथब्राह्मणे १० । ६ । ३ । १ ।“यावत् क्रतुरयमस्माल्लोकात् प्रेत्यैवं क्रतुरमुंलोकं प्रेत्य सम्भवति” ॥
यूपसहितः सोमसाध्यो यज्ञः । विष्णुः । यथा, विष्णुसंहितायाम् ।“यज्ञ ईज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः” ॥
अस्य भाष्यं यथा, --“अस्य सर्व्वयज्ञस्वरूपत्वात् यज्ञः यूपसहितोयज्ञः क्रतुरिति” । अतएव विष्णोः सर्व्वयज्ञ-मयत्वात् यज्ञत्वं क्रतुशब्दस्यापि यूपसहितयज्ञ-बोधकत्वं प्रसिद्धम् ॥
तद्यागे शतपथब्राह्मणादा-वुल्लिखिता यूपविशेषाः । यथा, तत्र सोमसाध्य-यागाश्च त्रयः क्रतवः । तथाहि श्रुतौ “त्रीन्-क्रतूनन्वाहाग्नेयमुषस्यमाश्विनम्” । सङ्कल्पः । सङ्कल्पस्तु कामनाधीनश्चित्तवृत्तिविशेषः । उक्तञ्च“कामः क्रतुः कर्म्म जन्मेत्येवमेषां क्रमो भवेत्” ।पुंसो या विषयापेक्षा स काम इति भण्यते ।स एव वर्द्धमानश्चेत् क्रतुत्वं प्रतिपद्यते” ॥
रुचेरातिशय्यम् । यथा, --“रुचेरतिशयः काम्ये विषये क्रतुरीर्य्यते” ॥
स्तुत्यादिकर्म्म । यथा, ऋग्वेदे । ४ । २१ । १० ।“पुरुष्टुत ! क्रत्वा नः स्वस्ति” । “क्रत्वा कर्म्मणास्तुत्यादिहेतुना” । इति भाष्यम् ॥
प्रज्ञा । यथा, छान्दोग्योपनिषदि । “अथ खलुक्रतुमयः पुरषो यथा क्रतुरस्मिन् लोके पुरुषोभवति । तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्व्वीत” ॥
अस्य भाष्यं यथा, --“कथमुपासीत । स क्रतुं कुर्व्वीत क्रतुर्निश्चयोऽध्य-वसायश्च एवमेव नान्यथेति अविचलः प्रत्ययस्तंक्रतुं कुर्व्वीतोपासीत इत्यनेन व्यवहितेन सम्बन्धः ।किं पुनः क्रतुकरणेन कर्त्तव्यं प्रयोजनम् ? कथंवा क्रतुः कर्त्तव्यः ? क्रतुकरणं वाभिप्रेतार्थसाधनंकथम् ? इत्यस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थमथेत्थादि-ग्रन्थः । अथ खल्विति हेत्वर्थः । यस्मात् क्रतुमयःक्रतूपायोऽध्यवसायात्मकः पुरुषो जीवः । यथाक्रतुर्यादृशः क्रतुरस्य सोऽयं यथा क्रतुर्यथाऽध्य-वसायो यादृङ्निश्चयोऽस्मिँल्लोके जीवन्निह पुरुषोभवति । तथेतोऽस्याद्देहात् प्रेत्य मृत्वा भवति ।क्रत्वनुरूपफलात्मको भवतीत्यर्थः । एव ह्येतच्छा-स्त्रतो दृष्टम् । ‘यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्तेकलेवरमित्यादि’ । यत एवं व्यवस्था शास्त्र-दृष्ट्याऽतः स एवं जानन् क्रतुं कुर्व्वीत यादृशं क्रतुंवक्ष्यामस्तम् । यत एवं शास्त्रप्रामाण्यादुपपद्यतेक्रत्वनुरूपं फलमतः स कर्त्तव्यः क्रतुः” । आषाढ-मासः । अस्मिन्नेव मासे चातुर्मास्यादियागप्रा-चुर्य्यात् तस्य तथात्वम् । यथा, यजुर्व्वदे ।१८ । २८ ।“वाजाय स्वाहा, प्रसवाय स्वाहा, अपिजाय स्वाहा, क्रतवे स्वाहा, वसवे स्वाहा” । इति । “क्रतवे याग-रूपाय चातुर्मास्यादियागप्राचुर्य्यात् क्रतुराषाढः” ॥
इति वेददीधितिः ॥
अश्वमेधयज्ञः । यथा, मनौ ।७ । ७९ ।“यजेत राजा क्रतुभिर्विविधैराप्तदक्षिणैः ।धर्म्मार्थञ्चैव विप्रेभ्यो दद्याद्भोगान् धनानि च” ॥
)