| YouTube Channel

केशः (kezaH)

 
Apte
English
केशः [kēśḥ], [क्लिश्यते क्लिश्नाति वा क्लिश्-अन् लो लोपश्च
U.*
 5.33]
Hair in general
विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु
Ku.*
 5.68.
Especially, the hair of the head
केशेषु गृहीत्वा or केश- ग्राहं युध्यन्ते Sk.
मुक्तकेशा
Ms.*
 7.91
केशव्यपरोपणादिव
R.*
 3.56
2.8.
The mane of a horse or lion.
A ray of light.
An epithet of Varuṇa.
A kind of perfume.
An epithet of Viṣṇu.
शी A lock of hair (on the crown of the head.)
An epithet of Durgā.
Comp.
 अन्तः the tip of the hair.
long hair hanging down, a lock of tuft of hair.
cutting of the hair as a religious ceremony
केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य द्वयधिके ततः ॥
Ms.*
 2.65. -अन्तिक
a.
extending to the end of the hair as far as the forehead.
relating to the ceremony of final tonsure. -अरिः
m.
N.
 of a plant (Mar. नागकेशर). -अर्हा
f.
N.
 of a plant (Mar. थोरनीली).-उच्चयः much or handsome hair. -कर्मन्
n.
 dressing or arranging the hair (of the head) -कलापः a mass or quantity of hair. -कारम् a sort of sugar-cane.-कारिन्
a.
 dressing or arranging the hair of the head
निहीनवर्णां सैरन्ध्रीं बीभत्सां केशकारिणीम्
Mb.
 * 4.14.34. -कीटः a louse.
गर्भः a braid of hair.
an epithet of Varuṇa. -गृहीत
a.
 seized by the hair. -ग्रन्थिः
m.
 a tie of hair
Bhāg.*
 1.39.14. -ग्रहः, -ग्रहणम् pulling the hair, seizing (one) by the hair (both in amorous sports and in fighting)
केशग्रहः खलु तदा द्रुपदात्मजायाः
Ve.*
 3.11, 29
Me.*
 52
so यत्र रतेषु केशग्रहाः
K.*
 8 (that is, not in battles). -घ्न morbid baldness. -छिद्
m.
 a hair-dresser, barber. -जाहम् the root of the hair. -धारणम् keeping (not cutting) the hair
दूरेवार्ययनं तीर्थं लावण्यं केशधारणम्
Bhāg.*
 12.2.6. -प्रसारः cleaning the hair
Bhāg.*
 1. 59.46. -पक्षः, -पाशः, -हस्तः much (or ornamented) तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर्बालप्रियत्वं शिथिलं चमर्यः
Ku.*
 1.48
7. 57
Śi.*
 8.27. 'the hair for a hand' (केशहस्तः) is another interpretation
cf.
 कचपक्ष, कचहस्त
&c.
बन्धः a hair-band
(विराजसे) मुकुटेन विचित्रेण केशबन्धेन शोभिना
Mb.
 * 4.6.12.
a particular position of hands in dancing.-भूः, -भूमिः
f.
 the head or any other part of the body on which hair grows. -प्रसाधनी, -मार्जकम्, -मार्जनम् a comb. -रचना dressing the hair
कुर्वन्ति केशरचनामपरा- स्तरुण्यः
Ṛs.*
 4.15. -लुञ्चकः a Jaina ascetic. -वपनम् shaving or cutting the hair. -वेशः a tress of fillet of hair. -वेष्टः the parting of the hair. -व्यपरोपणम् putting the hair
चुकोप तस्मै स भृशं सुरश्रियः प्रसह्य केशव्यपरोपणादिव
R.*
 3.56.-शूला a harlot (वेश्या)
केशशूलाः स्त्रियश्चापि भविष्यन्ति युगक्षये
Mb.
 * 3.19.52. -शूलम् disease of the hair
Mb.
 * 3
hair on the head and face केशश्मश्रु वपति Mbh. on I.3.1.-संवाहनम् dressing of hair
cf.
 पादसंवाहने वज्री केशसंवाहने फणी । अहो भाग्यं पुरन्ध्रीणां दधिसंमथने रविः ॥ Subh. Ratn. (स्त्रीप्रशंसा 17).
Apte 1890
English
केशः [क्लिश्यते क्लिश्नाति वा क्लिश्-अन् लो लोपश्च Uṇ. 5. 33] 1 Hair in general
विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु Ku. 5. 68.
2 Especially, the hair of the head
केशेषु गृहीत्वा or केशग्राहं युध्यंते Sk.
मुक्तकेशा Ms. 7. 91
केशव्यपरोपणादिव R. 3. 56
2. 8.
3 The mane of a horse or lion.
4 A ray of light.
5 An epithet of Varuṇa.
6 A kind of perfume.
7 An epithet of Viṣṇu.
शी 1 A lock of hair (on the crown of the head.)
2 An epithet of Durgā.
Comp.
अंतः {1} the tip of the hair. {2} long hair hanging down, a lock or tuft of hair. {3} cutting of the hair as a religious ceremony
Ms. 2. 65.
अंतिक a. {1} extending to the end of the hair as far as the forehead. {2} relating to the ceremony of final tonsure.
उच्चयः much or handsome hair.
कर्मन् n. dressing or arranging the hair (of the head)
कलापः a mass or quantity of hair.
कीटः a louse.
गर्भः {1} a braid of hair. {2} an epithet of Varuṇa.
गृहीत a. seized by the hair.
ग्रहः,
ग्रहणं pulling the hair, seizing (one) by the hair (both in amorous sports and in fighting)
केशग्रहः खलु तदा द्रुपदात्मजायाः Ve. 3. 11, 29
Me. 50
so यत्र रतेषु केशग्रहाः K. 8 (that is, not in battles).
घ्न morbid baldness.
छिद m. a hairdresser, barber.
जाहं the root of the hair.
पक्षः,
पाशः,
हस्तः much (or ornamented) hair
तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर्बालप्रियस्वं शिथिलं चमर्यः Ku. 1. 48
7. 57
cf. कचपक्ष, कचहस्त &c.
बंधः a hair-band.
भूः,
भूमिः f. the head or any other part of the body on which hair grows.
प्रराधनी,
मार्जकं,
मार्जनं a comb.
रचना dressing the hair.
वेशः a tress or fillet of hair.
वेष्टः the parting of the hair.
Apte Hindi
Hindi
केशः
पुं*
 - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्, लोलोपश्च"
विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु @ कु* ५।६८
केशः
पुं*
 - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्, लोलोपश्च"
"केशेषु गृहीत्वा - या - केशग्राहं युध्यन्ते @ सिद्धा* , मुक्तकेशा @ मनु* ७।९१, केशव्यपरोपणादिव @ रघु* ३।५६, २।८"
केशः
पुं*
 - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्, लोलोपश्च"
घोड़े या शेर की अयाल
केशः
पुं*
 - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्, लोलोपश्च"
प्रकाश की किरण
केशः
पुं*
 - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्, लोलोपश्च"
वरूण का विशेषण
केशः
पुं*
 - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्, लोलोपश्च"
एकप्रकार का सुगन्धद्रव्य
केशः
पुं*
 - क्लिश्+अन् लो लोपश्च
बालक
केशः
पुं*
 - क्लिश्+अन् लो लोपश्च
सिर के बाल
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वरुणः, प्रचेताः, पाशी, यादसांपतिः, अप्पतिः, यादःपतिः, अपांपतिः, जम्बुकः, मेघनादः, जलेश्वरः, परञ्जयः, दैत्यदेवः, जीवनावासः, नन्दपालः, वारिलोमः, कुण्डली, रामः, सुखाशः, कविः, केशः
noun
एका वैदिकी देवता या जलस्य अधिपतिः अस्ति इति मन्यते।
"वेदेषु वरुणस्य पूजनस्य विधानम् अस्ति।"
Synonyms:
 केशः, कचः, कुन्तलः, चिकुरः, वृजनः, बालः, शिरोरुहः, शिरसिजः, शिरोरुढः, मूर्ध्दजः, कृशला
noun
शिरस्थानि लोमानि।
"दीर्घाः कृष्णवर्णीयाः केशाः शोभनाः।"
Synonyms:
 विष्णुः, नारायणः, कृष्णः, वैकुण्ठः, विष्टरश्रवाः, दामोदरः, हृषीकेशः, केशवः, माधवः, स्वभूः, दैत्यारिः, पुण्डरीकाक्षः, गोविन्दः, गरुडध्वजः, पीताम्बरः, अच्युतः, शार्ङ्गी, विष्वक्सेनः, जनार्दनः, उपेन्द्रः, इन्द्रावरजः, चक्रपाणिः, चतुर्भुजः, पद्मनाभः, मधुरिपुः, वासुदेवः, त्रिविक्रमः, दैवकीनन्दनः, शौरिः, श्रीपतिः, पुरुषोत्तमः, वनमाली, बलिध्वंसी, कंसारातिः, अधोक्षजः, विश्वम्भरः, कैटभजित्, विधुः, श्रीवत्सलाञछनः, पुराणपुरुषः, वृष्णिः, शतधामा, गदाग्रजः, एकशृङ्गः, जगन्नाथः, विश्वरूपः, सनातनः, मुकुन्दः, राहुभेदी, वामनः, शिवकीर्तनः, श्रीनिवासः, अजः, वासुः, श्रीहरिः, कंसारिः, नृहरिः, विभुः, मधुजित्, मधुसूदनः, कान्तः, पुरुषः, श्रीगर्भः, श्रीकरः, श्रीमान्, श्रीधरः, श्रीनिकेतनः, श्रीकान्तः, श्रीशः, प्रभुः, जगदीशः, गदाधरः, अजितः, जितामित्रः, ऋतधामा, शशबिन्दुः, पुनर्वसुः, आदिदेवः, श्रीवराहः, सहस्रवदनः, त्रिपात्, ऊर्ध्वदेवः, गृध्नुः, हरिः, यादवः, चाणूरसूदनः, सदायोगी, ध्रुवः, हेमशङ्खः, शतावर्त्ती, कालनेमिरिपुः, सोमसिन्धुः, विरिञ्चिः, धरणीधरः, बहुमूर्द्धा, वर्धमानः, शतानन्दः, वृषान्तकः, रन्तिदेवः, वृषाकपिः, जिष्णुः, दाशार्हः, अब्धिशयनः, इन्द्रानुजः, जलशयः, यज्ञपुरुषः, तार्क्षध्वजः, षड्बिन्दुः, पद्मेशः, मार्जः, जिनः, कुमोदकः, जह्नुः, वसुः, शतावर्तः, मुञ्जकेशी, बभ्रुः, वेधाः, प्रस्निशृङ्गः, आत्मभूः, सुवर्णबिन्दुः, श्रीवत्सः, गदाभृत्, शार्ङ्गभृत्, चक्रभृत्, श्रीवत्सभृत्, शङ्खभृत्, जलशायी, मुरमर्दनः, लक्ष्मीपतिः, मुरारिः, अमृतः, अरिष्टनेमः, कपिः, केशः, जगदीशः, जनार्दनः, जिनः, जिष्णुः, विक्रमः, शर्वः
noun
देवताविशेषः हिन्दुधर्मानुसारं जगतः पालनकर्ता।
"एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते जघन्यजस्तु सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः।"
Synonyms:
 केशः
noun
एकं स्थानम् ।
"केशस्य वर्णनं रोमकसिद्धान्ते वर्तते"
Synonyms:
 केशः
noun
एकः आकरजः ।
"केशस्य उल्लेखः बृहत्संहितायां वर्तते"
Synonyms:
 केशः
noun
एकः दैत्यः ।
"केशस्य वर्णनं कोशे वर्तते"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: केशः
Root: केश
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ tail
⇒ mane
⇒ hair
⇒ kind of perfume
⇒ hair of the head
Shloka(s):
2|6|95|2 ► चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः॥ (मनुष्यवर्गः)
3|3|109|1 ► क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|165|1 ► प्रदरा भङ्गनारीरुक्बाणा अस्राः कचा अपि। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|95|2 ⇢ चिकुरः (चिकुर) (पुं) ⇒ rash, hair, snake, mountain, musk-rat, kind of bird, inconsiderate, hair of the head
➠ 2|6|95|2 ⇢ कुन्तलाः (कुन्तल) (पुं) ⇒ plough, barley, lock of hair, drinking cup, kind of perfume, hair of the head, certain dhruvaka, particular head-dress, prince of that people
➠ 2|6|95|2 ⇢ बालः (बाल) (पुं) ⇒ boy, kid, foal, fool, colt, pure, child, minor, early, naive, young, simple, infant, puerile, foolish, childish, ignorant, infantine, simpleton, infantile, newly risen, kind of metre, new or waxing, simple-minded, small cardamoms, any young animal, one year old cow, five years old elephant, particular mystical prayer, not full-grown or developed, Indian Aloe pant [Aloe vera - Bot.]
➠ 2|6|95|2 ⇢ कचः (कच) (पुं) ⇒ scar, band, hair, cloud, cicatrix, dry sore, hem of a garment
➠ 2|6|95|2 ⇢ केशः (केश) (पुं) ⇒ tail, mane, hair, kind of perfume, hair of the head
➠ 2|6|95|2 ⇢ शिरोरुहः (शिरोरुह) (पुं)
➠ 3|3|109|1 ⇢ वृजिनः (वृजिन) (पुं) ⇒ bent, hair, false, wicked, crooked, deceitful, calamitous, disastrous, curled hair, wicked person
➠ 3|3|165|1 ⇢ अस्रः (अस्र) (पुं)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ कचोच्चयः
परा_अपरासंबन्धः ➡ शिरोमध्यस्थचूडा
उपाधि ➡ अवयवः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
केशः,
पुं,
 (के मस्तके शेते । शी + अच् । अलुक्-समासः ।) मज्जजातोपधातुविशेषः । चुल् इतिभाषा । स तु गर्भस्थबालकस्य अष्टाभिर्मासै-र्जायते । इति सुखबोधः । (केशादयस्तु पितृतोजायन्ते । यथा, सुश्रुते शारीरस्थाने तृतीये-ऽध्याये । “गर्भस्य केशश्मश्रुलोमास्थिनखदन्त-सिरास्नायुधमनीरेतःप्रभृतीनि स्थिराणि पितृ-जानि” ॥
भावप्रकाशे च ।“केशाः श्मश्रु च लोमानि नखा दन्ताः सिरास्तथा ।धमन्यः स्नायवः शुक्रमेतानि पितृजानि हि” ॥
)तत्पर्य्यायः । चिकुरः २ कुन्तलः ३ वालः ४ कचः५ शिरोरुहः ६ । इत्यमरः । २ । ६ । ९५ ॥
शिर-सिजः ७ मूर्द्धजः ८ अस्रः ९ वृजिनः १० । इतिजटाधरः ॥
(रोगविशेषेणास्योत्पाटनानन्तरमुद्भ-वोपायाश्च । यथा, --“वटावरोहकेशिन्योश्चूर्णेनादित्यपाचितम् ।गुडूचीस्वरसेतैलमभ्यङ्गात्केशरोहणम्” ॥
इति आदित्यपाकगुडचीतैलम् ॥
* ॥
“मधुकेन्दीवरमूर्व्वा तिलाज्यगोक्षीरभृङ्गलेपेन ।अचिराद्भवन्ति घनकेशा दृढमूलायतानृजवः” ॥
“चन्दनं मधुकं मूर्व्वा त्रिफला नीलमुत्पलम् ।कान्तावटप्ररोहश्च गुडचीविषमेव च ॥
लौहचूर्णं तथाकेशी शारिवे द्वे तथैव च ।मार्क्कवस्वरसेनैव तैलं मृद्वग्निना पचेत् ॥
शिरस्युत्पतिताः केशा जायन्ते घनकुञ्चिताः ।दृढमूलाश्च स्निग्धाश्च तथा भ्रमरसन्निभाः ॥
नस्येनाकालपलितं निहन्यात्तैलमुत्तमम्” ॥
इति चन्दनाद्यं तैलम् ॥
* ॥
“तैलं सयष्टीमधुकैः क्षीरे धात्रीफलैः शृतम् ।नस्ये दत्तं जनयति केशान् श्मश्रूणि चाप्यथ” ॥
पक्कावस्थापन्नस्यास्य कृष्णीकरणोपाया यथा, --“त्रिफलाचूर्णसंयुक्तं लौहचूर्णं विनिक्षिपेत् ।ईषत्पक्वे नारिकेले भृङ्गराजरसान्विते ॥
मासमेकन्तु निःक्षिप्य सम्यग्गर्मात् समुद्धरेत्ततः शिरो मुण्डयित्वा लेपं दद्याद्भिषग्वरः ॥
सम्बेष्ट्य कदलीपत्रै-र्मोचयेत्सप्तमे दिने ।क्षालयेत्त्रिफलाक्वाथैः क्षीरमांसवसाशिनः ॥
कपालरञ्जनञ्चैव कृष्णीकरणमुत्तमम्” ॥
“उत्पलं पयसा सार्द्धं मासं भूमौ निधापयेत् ।केशानां कृष्णकरणं स्नेहनञ्च विधीयते” ॥
इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे क्षुद्ररोगाधिकारे ॥
)तत्समूहार्थवाचकाः शब्दाः यथा, --“वालाः स्युस्तत्पराः पाशो रचनाभार उच्चयः ।हस्तः पक्षः कलापश्च केशभूयस्त्ववाचकाः” ॥
इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
(कस्य जलस्य ईशः ।)वरुणः । ह्रीवेरम् । इति मेदिनी ॥
(अस्यपर्य्याया यथा, --“वालं ह्रीवेरवर्हिष्ठोदीच्यं केशोऽम्बुनाम च” ॥
इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
) दैत्यविशेषः । इतिहेमचन्द्रः ॥
(कस्य ब्रह्मणोऽपि ईशः । के जले शेतेवा ।) विष्णुः । इति शब्दरत्नावली । (काशते प्रका-शते लोके लोकं काशयति वा । काश + अच्पृषोदरात् एत्वे साधुः । सूर्य्याग्निप्रभृतिरश्मिः ।“ब्रह्म-विष्णु-रुद्र-संज्ञाः शक्तयः केशसंज्ञिताः” ॥
इति भागवतोक्तेः परब्रह्मशक्तिः । ब्रह्मा ।“केशो योनौ तथा भावे हावलावण्ययोरपि ।लम्पटे पुरुषे चैव प्रमदायां विशेषतः” ॥
“प्रजापतौ कचे चैव केशशब्दः प्रकीर्त्त्यते” ॥
इति महाभारतटीकाकृन्नीलकण्ठः ॥
)