| YouTube Channel

केतुः (ketuH)

 
Apte
English
केतुः [kētuḥ], [चाय्-तु की आदेशः
Uṇ.*
 1.73]
A flag, banner
चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य
Ś.*
 1.33
A chief, head, leader, foremost, any eminent person (oft . at the end of
comp.
 )
मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम्
R.*
 2.33
14.7
कुलस्य केतुः स्फीतस्य (राघवः) Rām.
A comet, meteor
Bhāg.*
 2.6.15
Ms.*
 1.38.
A sign, mark.
Brightness, clearness.
A ray of light
प्रययौ कान्तिमिव द्रुमाब्जकेतुम् Bu. Ch.5.3
Bhāg.*
 8.6.15.
cf.
 also 'केतुर्द्युतौ पताकायाम्' इति विश्वः.
The descending node considered as the ninth planet, and the body or trunk of the demon सैंहिकेय (the head being regarded as Rāhu)
क्रूर- ग्रहः स केतुश्चन्द्रं संपूर्णमण्डलमिदानीम्
Mu.*
 1.6.
Day-time.
Apparition, form, shape.
Intellect, judgement
नि केतुना जनानां चिकेथे पूतदक्षसा
Rv.*
 5.66.4.
A pigmy race.
A disease.
An enemy.
Comp.
 -ग्रहः the descending node. -चक्रम् a kind of diagram. -तारा a comet. -भः a cloud. -मालः, -मालम् one of the nine great divisions of the known world (the western portion of जम्बुद्वीप.) -यष्टिः
f.
 a flag-staff
नामाङ्करावणशराङ्कितके- तुयष्टिमूर्ध्वं रथं हरिसहस्रयुजं निनाय
R.*
 12.13. -रत्नम् lapis lazuli, (also called वैडूर्य). -वसनम् a flag.
Apte 1890
English
केतुः [चाय्-तु क्यादेशः Uṇ. 1. 73] 1 A flag, banner
चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य Ś. 1. 34.
2 A chief, head, leader, foremost, any eminent person (oft. at the end of comp.)
मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुं R. 2. 33, 14. 7
कुलस्य केतुः स्फीतस्य (राघवः) Rām.
3 A comet, meteor
Ms. 1. 38.
4 A sign, mark.
5 Brightness, clearness.
6 A ray of light.
7 The descending node considered as the ninth planet, and the body or trunk of the demon सैंहिकेय (the head being regarded as Rāhu)
क्रूरग्रहः स केतुश्चंद्रमसंपूर्णमंडलमिदानीं Mu. 1. 6.
8 Day-time.
9 Apparition, form, shape.
10 Intellect, judgment.
11 A pigmy race.
12 A disease.
13 An enemy.
Comp.
ग्रहः the descending node.
तारा a comet.
भः a cloud.
यष्टिः f. a flagstaff
R. 12. 103.
रत्नं lapis lazuli, (also called वैदूर्य).
वसनं a flag.
Apte Hindi
Hindi
केतुः
पुं*
 - "चाय् - तु, की आदेशः"
"पताका, झण्डा"
केतुः
पुं*
 - "चाय् - तु, की आदेशः"
"मुख्य, प्रधान, नेता, प्रमुख, विशिष्ट व्यक्ति"
केतुः
पुं*
 - "चाय् - तु, की आदेशः"
"पुच्छलतारा, धूमकेतु"
केतुः
पुं*
 - "चाय् - तु, की आदेशः"
"चिह्न, अंक"
केतुः
पुं*
 - "चाय् - तु, की आदेशः"
"उज्जवलता, स्वच्छता"
केतुः
पुं*
 - "चाय् - तु, की आदेशः"
प्रकाश की किरण
केतुः
पुं*
 - "चाय् - तु, की आदेशः"
सौरमण्डल का नवाग्रह
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 केतुः, शिखी
noun
नवग्रहान्तर्गतग्रहविशेषः।
"केतुः पापग्रहः अस्ति जनाः मन्यन्ते।"
Synonyms:
 चिह्नम्, लक्षणम्, व्यञ्जनम्, लिङ्गम्, प्रतिमा, प्रतिरूपम्, सङ्केतः, केतुः, ध्वजः, पताका
noun
सः यः कस्याः अपि समष्टेः सूचकरुपेण विद्यते।
"प्रत्येकस्य राष्ट्रस्य राज्यस्य संस्थायाः वा स्वस्य चिह्नम् अस्ति एव।"
Synonyms:
 केतुः, शिखी, केतुः
noun
नवग्रहान्तर्गतः एकः ग्रहः यः पुराणानुसारेण राक्षसः अस्ति।
"शास्त्रानुसारेण केतुः सूर्यम् अतिक्रामति अतः सूर्यग्रहणं भवति।"
Synonyms:
 धूमकेतुः, केतुतारा, केतुः, अग्न्युत्पातः, शिखावज्ज्योतिः, उत्पातः, उपग्रहः
noun
उत्पातविशेषः सौरमण्डलीय धूमाभा तारका या ग्रहः इव सूर्यं परितः भ्रमति।
"धूमकेतुः क्वचित् एव दृश्यते।"
Synonyms:
 ध्वजः, पताका, ध्वजपटः, ध्वजांशुकः, केतनम्, केतुः, केतुवसनः, वैजयन्तिका, वैजयन्ती, जयन्तः, कदली, कदलिका, उच्छलः
noun
दण्डस्य आधारेण समुत्थिता नानावर्णीया विशिष्टवर्णीया वा पट्टिका यया कस्यापि सत्ता कोऽपि उत्सवः सङ्केतः वा सूच्यते।
"भारतदेशस्य ध्वजः चक्राङ्कितः अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
केतुः,
पुं,
 नवग्रहान्तग्रहविशेषः । स तु राहोःशरीरम् । तत्पर्य्यायः । शिखी २ । इति दीपिका ॥
अयं पापग्रहः । यथा, --“अर्द्धो नेन्द्वर्कसौराराः पापाः सौम्यास्तथापरे ।पापयुक्तो बुधः पापो राहुकेतू च पापदौ” ॥
इति ॥
अयन्तु जन्मराश्यपेक्षया षष्ठत्रिदशमैकादश-स्थानस्थितश्चेत् शुभः । यथा, --“केतूपप्लवभौममन्दगतयः षष्ठत्रिसंस्थाः शुभा-श्चन्द्रार्कावपि ते च तौ च दशमौ चन्द्रः पुनः सप्तमः ।जीवः सप्तनवद्विपञ्चमगतो युग्मेषु सोमात्मजःशुक्रः षड्दशसप्तवर्जमितरे सर्व्वेऽप्युपान्त्ये शुभाः” ॥
इति ॥
* ॥
अस्य त्रिकोण उच्चस्वगृहशत्रुमित्र-समनीचा यथा, --“सिंहस्त्रिकोणं धनुरुच्चसंज्ञंमीनो गृहं शुक्रशनी विपक्षौ ।सूर्य्यारचन्द्राः सुहृदः समानौजीवेन्दुजौ षट् शिखिनः परांशाः” ॥
इति ॥
“स्वोच्चाच्च सप्तमं नीचं प्राग्वद्भावैर्विनिर्द्दिशेत्” ॥
इति ॥
* ॥
अस्य रिष्टिर्यथा, --“केतुर्यस्मिन्नृक्षेऽभ्युदितस्तस्मिन् प्रसूयते जन्तुः ।रौद्रे सर्पमुहूर्त्ते वा प्राणैः संत्यज्यते चाशु” ॥
इति च ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
अस्य दशाफलंकेरलीनामग्रन्थे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
अथातः केतुचा-राध्यायो व्याख्यायते । तत्रादावेवागमप्रदर्शनार्थ-माह ।“गार्गीयं शिखिचारं पराशरमसितदेवलकृतञ्च ।अन्यांश्च बहून्दृष्ट्वा क्रियतेऽयमनाकुलश्चारः” ॥
गार्गीयं गर्गप्रोक्तं केतूनां चार तत् पराशरेण कृतंअसितनामाचार्य्येण कृतं देवलविरचितं एतान्केतुचारान् अवलोक्य तथान्यानपि कश्यपऋषि-पुत्त्रनारदवज्रादिरचितान् बहून् दृष्ट्वा मया अयंअनाकुलो निःसन्देहः केतुचारः क्रियते ॥
* ॥
अथोदयास्तमयलक्षणं आह ।“दर्शनमस्तमयो वा न गणितविधिनास्य शक्यतेज्ञातुम् । दिव्यान्तरीक्षभौमास्त्रिविधाः स्युः केतवोयस्मात्” ॥
अस्य केतोर्दर्शनं उदयः अस्तमयोऽदर्शनं गणित-विधानेन ज्ञातुं न शक्यते । यस्मात् केतवस्त्रि-विधास्त्रिप्रकाराः । दिवि आकाशे भवा दिव्याः ।अन्तरीक्षे भवा आन्तरीक्षाः । ग्रहनक्षत्रस्थानंविहायान्यत्र आकाशे ये दृश्यन्ते ते आन्त-रीक्षाः । भूमौ भवाः भौमाः । इति हेतोरूत्पात-रूपत्वात् एषामुदयास्तमयौ न ज्ञायेते इति ॥
* ॥
अथ केतूनां दिव्यवर्ज्जितानां अन्येषां स्वरूपमाह ।“अहुताशेऽनलरूपं यस्मिंस्तत्केतुरूपमेवोक्तम् ।खद्योतपिशाचालयमणिरत्नादीन् परित्यज्य” ॥
अहुताशे अनलवर्ज्जिते यस्मिन् देशे अनलरूप-मग्निरूपं दृश्यतेयत् तदेव केतुरूपमुक्तम् । किन्तुखद्योत इन्द्रगोपककृमिविशेषः । पिशाचालयंयक्षस्थानम् । मणयश्चन्द्रकान्तप्रभृतयः । रत्नानिमरकतप्रभृतीनि । आदिग्रहणादन्यान्यपि काष्ठ-प्रभृतीनि तेजोरूपाणि एतान् त्यक्त्वा । यत एषांखभावादेवानलरूपमहुताशे दृश्यते अतो न तत्केतुरूपमिति ॥
* ॥
अथ दिव्यान्तरीक्षभौमानां केतूनां लक्षणमाह ।“ध्वजशस्त्रभवनतरुतुरगकुञ्जराद्येष्वान्तरीक्षास्ते ।दिव्या नक्षत्रस्था भौमाः स्युरतोऽन्यथा शिखिनः” ॥
ध्वजश्चिह्नम् । शस्त्रमायुधादि । भवनं गृहम् ।तरुर्वृक्षः । तुरगोऽश्वः । कुञ्जरो हस्ती । आदिग्रह-णादन्येषु चतुष्पदेषु ये दृश्यन्ते ते आन्तरीक्षाः ।दिव्या नक्षत्रस्थाः । अतोऽस्मादुक्तादन्यथा भूमौये दृश्यन्ते ते भौमाः । शिखिनः केतवः इति ॥
* ॥
अथ केतूनां संस्थानं मतान्तरेणाह ।“शतमेकाधिकमेके सहस्रमपरे वदन्ति केतूनाम् ।बहुरूपमेकमेव प्राह मुनिर्नारदः केतुम्” ॥
एके पराशरादयः एकाधिकं शतं केतूनां कथ-यन्ति । तथा च पराशरः । “शतमेकोत्तरं केतूनांभवन्ति तेषां षोडश मृत्युनिश्वासजाः । द्वादशा-दित्थसम्भवाः । दश दक्षमखविलयने रुद्रक्रोधजाः ।सप्त पैतामहाः । पञ्चदश ऋषेरौद्दालिकस्य पुत्त्राः ।सप्तदश मरीचिकश्यपललाटजाः । पञ्च च प्रजा-पतिसहजाः । त्रयोविभावसुजाः । धूमोद्भवश्चैकः ।चतुर्दश मथ्यमानेऽमृते सोमेन सह सम्भूताः ।एकस्तु ब्रह्मकोपजः” इति ॥
* ॥
अपरे गर्गादयःसहस्रं केतूनां वदन्ति ।तथा च गर्गः ।“अनित्योदयचाराणामशुभानाञ्च दर्शनम् ।आगन्तूनां सहस्रं स्यात् ग्रहाणां सन्निबोध मे” ॥
बहुरूपमेकमेवेति नारदाख्यो मुनिरेकमेवकेतुं बहुरूपं प्राह । तन्मते एक एव केतुस्तस्यबहूनि रूपाणि स एव दिव्यान्तरीक्षभौम इत्यर्थः ।तथा च नारदः ।“दिव्यान्तरीक्षभौमस्थ एकः केतुः प्रकीर्त्तितः ।शुभाशुभफलं लोके ददात्यस्तमयोदयैः” इति ॥
* ॥
एवं मतान्तराण्युक्त्वा स्वसिद्धान्तमाह ।“यद्येको यदि बहवः किमनेन फलन्तु सर्व्वथावाच्यम् । उदयास्तमयैः स्थानैः स्पर्शैराधूपनैर्वर्णैः”यद्येक एव केतुः यदि वा बहवः केतवः किम-नेन । सर्व्वथा तेषामुदयास्तमयैः स्थानैः स्पर्शैरा-धूपनैवर्णैश्च शुभाशुभं फलं पुनर्वक्तव्यम् । उदयःकस्यां दिश्युदितः । अस्तमयः कस्यामेवास्तमितः ।स्थानं यथा कस्मिन्नाकाशमागे कस्य नक्षत्रस्यवा समीपे उदितोऽस्तमितश्च । स्पर्शनं कस्तेनग्रहो नक्षत्रं वा स्पृष्टम् । आधूपनं कोऽपि शि-खयाभिधूपितः । वर्णाः सितरक्तपीतकष्णादिकाः ।एवमादिभिस्तस्य फलं वाच्यं तस्मादेको बहवो वाभवन्तु का नः क्षतिरिति ॥
* ॥
अथ केतुचारे येषां केतूनामभिदृष्टानां कियन्तंकालं यावत् फलपाको भवति तेषां फलपाक-नियमार्थमाह ।“यावन्त्यहानि दृश्यो मासास्तावन्त एव फलपाकः ।मासैरब्दांश्च वदेत् प्रथमात् पक्षत्रयात् परतः” ॥
दृश्यः केतुरिति सम्बध्यते । फलस्य पाकः फल-पाकः । यः केतुर्यावन्त्यहानि दृश्यो भवति तस्यतावन्तो मासास्तस्य केतोस्तावतो मासान् फल-पाको ब्रूयात् । यावत्सङ्ख्यकानि दिनानि दृष्टोभवति तत्तुल्यान् मासान् तस्य फलपाको वदेत् ।मासैस्तु पुनरब्दान् संवत्सरान् ब्रूयात् । मास-सङ्ख्यादर्शने मासतुल्यानि वर्षाणि च वदेत् ।यावत् सङ्ख्यान्मासान् दृश्यो भवति तावत्सङ्ख्यानिवर्षाणि तस्य फलपाको वदेत् । कस्मात् कालात्प्रभृतिरित्यत आह प्रथमात् पक्षत्रयात् परतः ।सर्व्वेषां केतूनां दिनसाम्यत्वम् । यावन्ति दिनानिदृश्यः केतुस्तस्माद्दर्शनादूर्द्ध्वं प्रथमं पक्षत्रयं पञ्च-चत्वारिंशद्दिनानि यावत् निष्फलानि तस्मात्पक्षत्रयात् परतः तावतो मासान् फलपाकः ।अथ मासान् दृश्यते तदा तस्मादेव दर्शनात्परतः पक्षत्त्रयमतिक्रम्य मासतुल्यानि वर्षाणिवदेत् । प्रथमात् पक्षत्रयात् परतः तत्र पक्षत्त्रयंयावद्दिनसङ्ख्या गृह्यते । पक्षत्त्रयादूर्द्ध्वं यदा दृश्यतेकेतुस्तदा मासतुल्यानि वर्षाणि वदेत् । अत्रसन्देहव्युदासार्थं गर्गोक्तं नियमकमभिलिख्यते ।तथा च गर्गः ।“यावन्त्यहानि दृश्यः स्यात्तावन्मासान् फलं भवेत् ।मासांस्तु यावद्दृश्येत तावतोऽब्दांस्तु वैकृतान् ॥
त्रिपक्षात् परतः कर्म्म पचेत्तस्य शुभाशुभम् ।यद्दिष्टमुदिते केतौ फलं नेहादिशेद्बुधः” ॥
तथा वृद्धगर्गः ।“यावतो दिवसांस्तिष्ठेत्तावन्मासान् विनिर्दिशेत् ।त्रिपक्षात् परतश्चापि कर्म्म केतोः प्रपच्यते ॥
तस्मात् कालात् परं ब्रूयात् फलमस्य शुभाशुभम् ।यद्दिष्टमुदये केतोः फलं नेहादिशेद्बुधः” ॥
यद्येवं तदा द्वितीयव्याख्यानमत्र न घटते प्रथम-व्याख्यानमेव ज्याय इति । यथा प्रथमात् पक्ष-त्रयात् परतः दर्शनादूर्द्ध्वं पक्षत्रयं यावन्निष्फलंपक्षत्रयात् परतः फलपाकस्य कालसङ्ख्या प्रवर्त्ततेतस्मादुक्तं यद्दिष्टमुदये केतोः फलं नेहादिशेद्बुधःइति । यदुक्तं मासैरब्दांश्च वदेत् तदेकदेशेनापिप्रतिमासमेकद्वित्रिदिनदर्शनेन माससङ्ख्या लभ्यतएवेत्यर्थः । सर्व्वथा किमनेनास्माकमसद्विकल्पेन ।दिवसैः पक्षत्रयात् परतो मासान् वदेत् । मासै-स्तस्मादेव पक्षत्रयात् परतोऽब्दान् वदेत् । मा-सात् परतो दिनाधिक्यं दृष्ट्यनुपातवशात् वाच्यम् ।यथा यदि दिनत्रिंशता वर्षं लभ्यते तद्दृष्ट्या दिनै-केन मासैकमिति ।तथा च समाससंहितायाम् ।“केचित् केतुसहस्रं शतमेकसमन्वितं वदन्त्येके ।नारदमतमेकोऽयं त्रिस्थानसमुद्भवो विविधरूपः ॥
दिव्या ग्रहर्क्षजातास्तीव्रफलकरा भौमाः ।प्राणिध्वजादितुङ्गेषु चान्तरीक्षा न चात्यशुभाः ॥
उदयास्तमयाधूपनसंयोगाकारमार्गदिक्पातैः ।फलानि दिवसैर्म्मासान् मासैस्तु वर्षाणि सन्दि-शेत् केतोः” ॥
* ॥
अथ शुभस्य केतोर्लक्षणमाह ।“ह्रस्वतनुः प्रसन्नः स्निग्ध ऋजुरचिरसंस्थितः शुक्लः ।उदितो वाप्यभिदृष्टः सुभिक्षसौख्यावहः केतुः” ॥
ऋजुरकुटिलः । अचिरसंस्थितः शीघ्रमेवा-दर्शनं याति । शुक्लः श्वेतः । उदितो-वाप्यभिदृष्टःअथवोदित एवाभिदृष्टस्तस्मिंस्तु उदितमात्रे यदिदृष्टिर्भवति तदा शुभः । अन्यथा अशुभः ॥
अशुभस्य केतोर्लक्षणमाह ।“उक्तविपरीतरूपो न शुभकरो धूमकेतुरुत्पन्नः ।इन्द्रायुधानुकारी विशेषतो द्वित्रिचूलो वा” ॥
ह्रस्वतनुः प्रसन्न इत्यस्मादुक्तात् यो विपरीतरूपःकेतुरुत्पन्नः स धूमकेतुः । स च न शुभकरः पापंकरोतीत्यर्थः । इन्द्रधनुःसदृशो न शुभकर एव ।तथा द्विशिखस्त्रिशिखश्च विशेषतः पापफलदः ।तथा च समाससंहितायाम् ।“अचिरस्थितोऽभिदृष्टस्त्वजुः सितः स्निग्धमूर्त्ति-रुदगुदितः । ह्रस्वतनुः प्रसन्नः केतुर्लोकस्य भवाय ॥
न शुभो विपरीतो विशेषतः शक्रचापसंकाशः ।द्वित्रिचतुश्चूलो वा दक्षिणसंस्थश्च मृत्युकरः” ॥
* ॥
अधुना केतुसहस्रलक्षणं विवक्षुस्तत्रादावेव रविजाःपञ्चविंशतिः केतवो भवन्ति । तेषां लक्षणमाह ।“हारमणिहेमरूपाः किरणाख्याः पञ्चविंशतिःसशिखाः । प्रागपरदिशोर्दृश्या नृपतिविरोधा-वहा रविजाः” ॥
हारो मुक्ताहारः । मणयश्चन्द्र-कान्तप्रभृतयः । हेम सुवर्णम् । तत्समानवर्णा येकेतवस्ते किरणाख्याः किरणसंज्ञाः । सशिखाःसचूलाः । ते च पञ्चविंशती रविजाः सूर्य्यसुताःप्रागपरयोश्च दिशोर्दृश्याः । प्राक् पूर्व्वस्याम-परस्यां पश्चिमायां दिशि दृश्यन्ते । एतेषां मध्या-देक एव दृश्यते न सर्व्वे युगपदिति । सर्व्वत्रेयंपरिभाषा । ते च नृपते राज्ञो विरोधप्रदाः अ-निष्टा इत्यर्थः ।तथा च गर्ग“शुद्धस्फटिकसंकाशा मृणालरजतप्रभाः ॥
मुक्ताहारसुवर्णाभाः सशिखाः पञ्चविंशतिः ॥
किरणाख्या रवेः पुत्त्रा दृश्यन्ते प्राग्दिशि स्थिताः ।तथा च परभागस्था नृपतेर्मयदाश्च ते” ॥
* ॥
अथाग्निपुत्त्रास्तावन्त आह ।“शुकदहनबन्धुजीवकलाक्षाक्षतजोपमा हुताशसुताः ।आग्नेय्यां दृश्यन्ते तावन्तस्तेऽपि शिखिनो भयदाः” ॥
शुकपक्षी नीलपीतवर्णः । दहनोऽग्निः । बन्धु-जीवकः पुष्पविशेषोऽतिलोहितः । लाक्षा वृक्ष-निर्यासः । क्षतजं रक्तम् । तदुपमास्तत्तुल्यवर्णाः ।ते च तावन्तः पञ्चविंशतिः आग्निय्यां दिशि दृश्य-न्ते । ते च हुताशसुताः अग्निपुत्त्राः अग्निभयदाः ।तथा च गर्गः ।“नानावर्णाग्निसङ्काशा दीप्तिमन्तोऽपि चूलिनः ।सृजन्त्यग्निमिवाकाशात् सर्व्वज्योतिषनाशनाः ॥
तेऽग्निपुत्त्रा ग्रहा ज्ञेया लोकेऽग्निभयवेदिनः ।आग्नेय्यां दिशि दृश्यन्ते पञ्चविंशाः प्रकीर्त्तिताः” ॥
अथ मृत्युसुतास्तावन्त एवाह ।“वक्रशिखा मृत्युसुता रूक्षाः कृष्णाश्च तेऽपि तावन्तः ।दृश्यन्ते याम्यायां जनमरकावेदिनस्ते च” ॥
वक्रशिखाः अस्पष्टचूडाः । ते च रूक्षा अस्नि-ग्धास्तेऽपि पञ्चविंशतिरेव । ते च मृत्योः पुत्त्रादक्षिणस्यां दिशि दृश्यन्ते । ते च जनानां मरकंआवेदयन्ति ।तथा च गर्गः ॥
“कृष्णा रूक्षा वक्रशिखा ट्टश्यन्ते याम्यदिक्स्थिताः ।पञ्चविंशा मृत्युसुताः प्रजाक्षयकराः स्मृताः” ॥
अथ भूपुत्त्रा द्वाविंशतिरेवाह ।“दर्पणवृत्ताकारा विशिखाः किरणान्विता धरा-तनयाः । क्षुद्भयदा द्वाविंशतिरैशान्यामम्बुतैल-निभाः” ॥
दर्पणवत् वृत्तं वर्त्तुलं आकारो येषांते विशिखा विचूलाः रश्मिसंयुक्ताः भूमेः पुत्त्राः ।ते च द्वाविंशतिरैशान्यां दृश्यन्ते । जलस्य तैलस्यच सदृशकान्तयः । एते दृष्टा दुर्भिक्षं ददति ॥
तथा च गर्गः ।“समन्तवृत्ता विशिखा रश्मिभिः परिवारिताः ।अम्बुतैलप्रतीकाशा द्वाविंशा भूसुताः स्मृताः ।ऐशान्यां दिशि दृश्यन्ते दुर्भिक्षभयदाश्च ते” ॥
* ॥
अथ चन्द्रसुतास्त्रय आह । “शशिकिरणहिम-रजतकुमुदकुन्दकुसुमोपमाः सुताः शशिनः । उत्त-रतो दृश्यन्ते त्रयः सुभिक्षावहाः शिखिनः” ॥
एतेसौम्यायां दिशि दृश्यन्ते । ते च सुभिक्षं कुर्व्वन्ति ।तथा च गर्गः ।“चन्द्ररश्मिसुवर्णाभा हिमकुन्देन्दुसुप्रभाः ।त्रयस्ते शशिनः पुत्त्राः सौम्याशास्थाः शुभावहाः” ॥
अथ ब्रह्मदण्डाख्यस्य लक्षणमाह ।“ब्रह्मसुत एक एव त्रिशिखो वर्णैस्त्रिभिर्युगान्तकरः ।अनियतदिकसंप्रभवो विज्ञेयो ब्रह्मदण्डाख्यः” ॥
ब्रह्मपुत्त्र एक एव । स च त्रिचूडः । वर्णैः सिता-दिमिश्चोपलक्षितः । स तु ब्रह्मदण्डसंज्ञो ज्ञेयः ।अनियतायां अनिश्चितायां दिशि संप्रभवः उत्पद्यतेसर्व्वासु दिक्षु दृश्यत इत्यर्थः । स तु युगस्यान्तंकरोति सर्व्वक्षयकरः इत्यर्थः ।तथा च गर्गः ।“एको ब्रह्मसुतः क्रूरस्त्रिवर्णस्त्रिशिखान्वितः ।सर्व्वास्वाशासु दृश्यः स्यात् ब्रह्मदण्डः क्षयावहः” ॥
एकाधिकं शतं कथितं अन्यानि नवशतान्येको-नानि कथनीयानि इत्यत आह ।“शतमभिहितमेकसमेतमेकाधिकाच्छतात्परतः ।एकोनानि नवशतानि केतूनां स्पष्टैर्लक्षणैः कथयिष्ये” ॥
शतमभिहितमेकसमेतं एकेनाधिकं केतूनांशतमभिहितमुक्तम् । तस्मादेकाधिकाच्छतात्परतः एकोनानि एकेन विरहितानि नवशतानिकेतूनां स्पष्टैर्व्यक्तैर्लक्षणैश्चिह्नैः कथयिष्ये ॥
अथ शुक्रपुत्त्राश्चतुरशीतिसंज्ञाश्चाह ।“शुक्रसुता विसर्पकाः सौम्यैशान्योरुदयं यान्तिचतुरशीत्याख्याः । विपुलसिततारकास्ते स्निग्धाश्चभवन्ति तीव्रफलाः” ॥
सौम्या उत्तरा । ऐशानी ईशा-नदिक् । तयोरुदयं दर्शनं गच्छन्ति ! ते च विपुलाविस्तीर्णाः सिताः शुक्लाः तारका येषाम् । स्निग्धानिर्म्मलदेहाः ते च तीव्रफला अनिष्टफला इति ।तथा च गर्गः ।“स्थूलैकतारकाः श्वेताः स्नेहवन्तश्च सुप्रभाः ।अर्च्चिष्मन्तः प्रसन्नाश्च तीव्रेण च सुखान्विताः ॥
एते विसर्पका नाम शुक्रपुत्त्राः पुरोदयाः ।अशीतिश्चतुरश्चैव लोकक्षयकराः स्मृताः” ॥
* ॥
अथ षष्टिशनैश्चरपुत्त्रानाह ।“स्निग्धाः प्रभासमेता द्विशिखाः षष्टिः शनैश्चरा-ङ्गरुहाः । अतिकष्टफला दृश्याः सर्व्वत्रैते कनक-संज्ञाः” ॥
ईदृशाःषष्टिः शनैश्चरपुत्त्राः कनककेतवःसर्व्वत्र सर्व्वासु दिक्षु दृष्टाः अत्यशुभफलाश्च ते ।तथा च गर्गः ।“सुस्निग्धा रश्मिसंयुक्ता द्विशिखाः सिततारकाः ।षष्ठिस्ते कनका घोराः शनैश्चरसुता ग्रहाः” ॥
* ॥
अथ गुरुसुताः पञ्चषष्टिराह ।“विकचा नाम गुरुसुताः सितैकताराः शिखाप-रित्यक्ताः । षष्टिपञ्चभिरधिकाः स्निग्धा याम्या-श्रिताः पापाः” ॥
पञ्चषष्टिः केतवो विकचा नाम वृहस्पतिपुत्त्राः ।ते च सितः श्वेतः एकस्तारको येषां चूडारहिताः ।ते च दक्षिणस्यां दृश्यन्ते पापा अनिष्टफलदाइत्यर्थः ।तथा च गर्गः ।“स्निग्धाः शुक्लाः प्रसन्नाश्च महारूपाः प्रभान्विताः ।एकतारा वपुष्मन्तो विशिखा रश्मिभिर्वृताः ॥
एते वृहस्पतेः पुत्त्राः प्रायशो दक्षिणाश्रयाः ।नामतो विकचा घोराः पञ्चषष्टिर्भयावहाः” ॥
अथैकपञ्च शद्बुधपुत्त्रानाह ।“नातिव्यक्ताः सूक्ष्मा दीर्घाः शुक्ला यथेष्टदिक्प्रभवाः ।बुधजास्तस्करसंज्ञाः पापफलास्त्वेकपञ्चाशत्” ॥
तस्करनामान एकपञ्चाशत् केतवो बुधस्यपुत्त्राः । नातिस्फुटाः अल्पदेहाः यथेष्टायां दिशिप्रभव उत्पत्तिर्येषां सर्व्वासु दिक्षु दृंश्यन्त इत्यर्थः ।ते चानिष्टफलाः ।तथा च गर्गः ।“अरुन्धतिसमा व्यक्ताः केचिदव्यक्ततारकाः ।पाण्डुवर्णाः सुदीर्घाश्च सूक्ष्मा रश्मिभिरावृताः ॥
एते बुधात्मजा ज्ञेयास्तस्कराख्या भयावहाः ।एकाधिकास्ते पञ्चाशदथोऽत्यर्थचरा ग्रहाः” ॥
* ॥
अथ षष्टिभौमपुत्त्रानाह ।“क्षतजानलानुरूपास्त्रिचूलताराः कुजात्मजाःषष्टिः । नाम्ना च कौङ्कुमास्ते सौम्याशासंस्थिताःपापाः” ॥
कौङ्कुमनामानः षष्टिकेतवो मङ्गलपुत्त्राःरक्तवह्निसदृशाः लोहिता इत्यर्थः । त्रिचूला-स्त्रिशिखास्तारा येषां ते च उत्तरस्यां दृश्यन्तेपापफलाश्च ।तथा च गर्गः ।“त्रिशिखाश्च त्रिताराश्च रक्तलोहितरश्मयः ।प्रायशस्तूत्तरामाशां सेवन्ते नित्यमेव ते ॥
लोहिताङ्गात्मजा ज्ञेया ग्रहाः षष्टिः समासतः ।नामतः कौङ्कुमा ज्ञेया राज्ञां संग्रामकारकाः” ॥
* ॥
अथ त्रयस्त्रिंशद्राहुपुत्त्रानाह ।“त्रिंशत्तु त्र्यधिका राहोस्ते तामसकीलका इतिख्याताः । रविशशिना दृश्यन्ते तेषां फलमर्कचा-रोक्तम्” ॥
त्रयस्त्रिंशत् स्वर्भानुपुत्त्रास्ते च नामतः तामस-कीलका इति प्रसिद्धाः । ते च अर्कचन्द्रमण्डलस्थादृश्यन्ते तेषाञ्च फलं सूर्य्यचारे कथितं तामस-कीलकसंज्ञा राहुसुता इति ।तथा च गर्गः ।“कृष्णाभाः कृष्णपर्य्यन्ताः संकुलाः कृष्णरश्मयः ।राहुपुत्त्रास्त्रयस्त्रिंशत् कीलकाश्चातिदारुणाः ॥
रविमण्डलगाश्चैते दृश्यन्ते चन्द्रगास्तथा” ॥
तथा च पराशरः ।“अपर्व्वण्येव दृश्यन्ते ह्यङ्गिराः काककीलकाः ।रवेरिवाङ्गिरामध्ये ह्युभयोः काककीलकौ ॥
अङ्गिराः सरथो वापि दृश्यते पुरुषाकृतिः ।काकः काकाकृतिर्घोरस्त्रिकोणो वाथ लक्ष्यते ॥
मण्डलं कीलको मध्ये मण्डलस्यासितो ग्रहः ।महानृपविरोधाय यस्यर्क्षं तस्य मृत्यवे” इति ॥
* ॥
अथ विंशत्यधिकं शतमग्निपुत्त्रानाह ।“विंशत्यधिकमन्यच्छतमग्नेर्व्विश्वरूपसंज्ञानाम् ।तीव्रानलभयदानां ज्वालामालाकुलतनूनाम्” ॥
अन्यत् अपरं शतं विंशत्यधिकं केतूनामग्नेःसुतानां विश्वरूपनाम्नां कीदृशानां ज्वालामाला-भिराकुला व्याप्तास्तनवो मूर्त्तयो येषाम् । तथातीव्रं घोरमग्निभयं ददति ।तथा च गर्गः ।“नानावर्णा हुताशाभा दीप्तिमन्तो विचूलिनः ।सृजन्त्यग्निमिवाकाशे सर्व्वज्योतिर्व्विनाशनाः ॥
तेऽग्निपुत्त्रा ग्रहा ज्ञेया लोकेऽग्निभयवेदिनः ।विंशं ग्रहशतं घोरं विश्वरूपेति विश्रुतम्” ॥
* ॥
अथ सप्तसप्ततिवायुपुत्त्रानाह ।“श्यावारुणा विताराश्चामररूपा विकीर्णदीधितयः ।अरुणाख्या वायोः सप्तसप्ततिः पापदाः परुषाः” ॥
अरुणसंज्ञा वायोः पुत्त्राः श्यावलोहित-वर्णाः तारकवर्जिताश्चामररूपा वालव्यजनाकृतयःव्याक्षिप्तरश्मयः रूक्षाः दुष्टफलप्रदाः । अत्र येषांदिङ्नियमो नास्ति तेऽनियतदर्शनाः सर्व्वास्वपिदिक्षु दृश्यन्ते ।तथा च गर्गः ।“अताररूपप्रतिमाः श्यावरक्तसुवर्णिनः ।वालरूपा इवाभान्ति शुक्लविस्तीर्णरश्मयः ॥
सप्तसप्तति चैवान्ये वायोः पुत्त्राः प्रचक्षते ।लोकविध्वंसना वृक्षा नामतस्त्वरुणा ग्रहाः” ॥
* ॥
अथाष्टौ प्रजापतिसुता द्वे च शते चतुरधिकेब्रह्मणः पुत्त्रास्तानाह ।“तारापुञ्जनिकाशा गणका नाम प्रजापतेरष्टौ ।द्वे च शते चतुरधिके चतुरस्रा ब्रह्मसन्तानाः ॥
अष्टौ केतवो गणका नाम प्रजापतेः पुत्त्राः” ।ते च ताराणां नक्षत्राणां पुञ्जः समूहस्तदाकाराः ।ते च अशुभदायिनः । तथा च । द्वे शते चतुर-धिके केतूनां ते च चतुरस्रसंज्ञाः चतुराकृतयस्तेच ब्रह्मणः पुत्त्राः पापफला एव ज्ञेयाः ते चाग्नेय-दिग्भवाः । तथा च गर्गः ।“तारापुञ्जप्रतीकाशा व्योममण्डलसंस्थिताः ।प्राजापत्या ग्रहास्त्वष्टौ गणका भयवेदिनः ॥
त्र्यस्राश्च चतुरस्रा वा सशिखाः श्वेतरश्मयः ।द्वे शते चतुरश्चैव ब्रह्मजा भयदाश्च ते” ॥
* ॥
अथ द्वात्रिंशद्वरुणपुत्त्रानाह ।“कङ्का नाम वरुणजा द्वात्रिंशत् गुल्मसंस्थानाः ।शशिवत्प्रभासमेतास्तीव्रफलाः केतवः प्रोक्ताः” ॥
ते वरुणपुत्त्राः वंशगुल्मवत् संस्थानमाकृति-र्येषां । गुल्म एकमूलजो लतासमूहः । शशिवत्चन्द्रवत् प्रभया कान्त्या समेतास्ते च तीव्रफलाःकष्टफलाः प्रोक्ताः कथितास्ते चानियतदिक्-प्रभवाः । तथा च गर्गः ।“वंशगुल्मप्रतीकाशा महान्तः पूर्णरश्मयः ।काकतुण्डनिभैश्चाभि रश्मिभिः केचिदावृताः ॥
मयूखानुन्मृजन्तीव स्निग्धत्वात् सौम्यदर्शनाः ।एते कष्टफलाः कङ्का द्वात्रिंशद्वारुणा ग्रहाः” ॥
* ॥
अथ षण्णवतिकालपुत्त्रानाह ।“षण्णवतिः कालसूताः कबन्धसंज्ञाः कबन्धसंस्थानाः ।पुण्ड्राऽभयप्रदाः स्युर्व्विरूपतारास्ते शिखिनः” ॥
कालपुत्त्राः कबन्धसंस्थानाः षण्णवतिः । कबन्ध-श्छिन्नशिरःपुरुषस्तद्वत् संस्थानमाकृतिर्येषां तेच विरूपा अस्फुटास्तारका येषां ते शिखिनःकेतवः पुण्डा नाम जनपदास्तेषां श्रेयस्कराः स्युः ।अन्यत्र पुनर्भयदास्ते चानियतदिकसंप्रभवाः ।तथा च गर्गः ।“तारापुञ्जविरूपाश्च कबन्धाकृतिसंस्थिताः ।पीतारुणाः सवर्णाश्च भस्मकर्पूररश्मयः ॥
कालपुत्त्राः कबन्धाश्च नबतिः षट् प्रकीर्त्तिताः ।लोकरोगकरा घोराः पुण्ड्राणामभयप्रदाः” ॥
* ॥
अथ नवविदिक्पुत्त्राः सर्व्वेषाञ्च संख्यामन्येषाञ्चवक्ष्यामीत्येतदाह ।“शुक्लविपुलैकतारा नवविदिशां केतवः समुत्पन्नाः ।एवं केतुसहस्रं विशेषमेषामतो वक्ष्ये” ॥
विदिशां दिगन्तराणाञ्च नव केतवः समुत्पन्नाःविदिक्पुत्त्रा इत्यर्थः । किम्भूताः शुक्लः श्वेतवर्णोविपुलो विस्तीर्ण एकतारो येषां ते विदिक्केतवोदृश्यन्ते दृष्टाश्च पापफलाः ।तथा च गर्गः ।“शुक्लैकतारा विपुला विदिक्पुत्त्रा नवग्रहाः ।विदिक्षु संस्थिता एव दृश्यन्ते भयदायकाः” ॥
एवं केतुसहस्रमिति । एवं केतूनां सहस्रं उक्तंएषामेव विशेषलक्षणं वक्ष्ये । एषां मध्यात्केचित् दृश्यन्ते न सर्व्व एव । तत्र ये दृश्यन्तेतेषां लक्षणं वक्तुकामस्तत्रादावेव केतोर्लक्षण-माह ॥
* ॥
“उदगायतो महान् स्निग्धमूर्त्तिरपरोदयी वसाकेतुः । सद्यः करोति मरकं सुभिक्षमप्युत्तमंकुरुते” ॥
उदगायत उत्तरस्यां दिश्यायतो दीर्घःमहानतिस्थूलः निर्म्मलतनुः अपरोदयी पश्चि-मायां दिश्युदयं याति । स च नाम्ना वसाकेतुर्दृष्टःसद्य एव तस्मिन्नहनि मरणं करोति । उत्तममपिप्रधानं सुभिक्षञ्च कुरुते ॥
* ॥
अथास्थिकेतोः शस्त्राख्यस्य च लक्षणमाह ।“तल्लक्षणोऽस्थिकेतुः स तु रूक्षः क्षुद्भयावहः प्रोक्तःस्निग्धस्तादृक् प्राच्यां शस्त्राख्यो डमरमरकाय” ॥
तदित्यनेन वसाकेतोः परामर्शः । अस्थिकेतुश्चतल्लक्षणैर्वसाकेतुसदृशैर्युक्तः । उदगायत इत्यादिकिन्त्वयं विशेषः स तु रूक्षः स्नेहरहितः दृष्टश्चक्षुद्भयावहः कथितः । स्निग्धस्तादृगिति तादृग्व-साकेतुसदृशोऽन्यः स्निग्धो निर्म्मलदेहः प्राच्यांदृश्यते । स तु शस्त्रनामा केतर्दृष्टः डमरं शस्त्र-कलहं मरकञ्च करोति । तथा च पराशरः ।“एभिः षड्विंशतिरुदयैः फलमावेदयन्ति ।तन्नामतो रूपतः फलतः कालतोऽभिधास्यामः” ॥
तत्र मार्त्तिवास्त्रय उदयं यान्ति । एकैकशोवसास्थिशस्त्रकेतुर्व्वा । तत्र वसाकेतुः स्निग्धोमहानुदगायतशिखस्त्रिंशद्वर्षशतं प्रोष्य संप्लवेयुगे पश्चिमोदितः सद्यो मरकफलः सौभिक्षकरःरूक्षोऽस्थिकेतुः सौभिक्षकरस्तुल्यप्रवासकालफलःपूर्व्वेण स्निग्ध एव शस्त्रकेतूराजविरोधमरकफलःसमोदयः ॥
* ॥
अथ कपालकेतोर्लक्षणमाह ।“दृश्योऽमावास्यायां कपालकेतुः सधूम्ररश्मिशिखः ।प्राङ्नभसोऽर्द्धविचारी क्षुन्मरकावृष्टिरोगकरः” ॥
कपालकेतुर्नाम अमावस्यायां दृश्यते पूर्व्वदिशिउद्यं याति । कीदृशः सधूम्रा रश्मिशिखा यस्यकिरणकान्तिर्धूम्रवर्णेत्यर्थः । नभस आकाशस्यअर्द्धं यावद्विचरति । स च दुर्भिक्षमरकावर्षण-रोगप्रदः ।तथा च पराशरः ।“अथादित्यजानां कपालकेतुरुदयते अमावास्यायांपूर्व्वस्यां दिशि सधूम्रार्च्चिशिखो नभसो विषयार्द्ध-चरो दृश्यते । पञ्चविंशवर्षशतं प्रोष्य त्रींश्चपक्षान् सृतिर्यस्य कुमुदकेतोश्चारान्ते स दृष्ट एव ।दुर्भिक्षानावृष्टिव्याधिभयं प्रत्युपद्रवान् सृजति ।यावतो दिवसान् दृश्यते तावन्मासान्मासैः संव-त्सरान् पञ्चप्रस्थं वर्षाधान्यस्यार्घ्यं कृत्वा प्रजाना-मेकमुपयुङ्क्ते” ॥
अथ रौद्रकेतोर्लक्षणमाह ।“प्राग्वैश्वानरमार्गे शूलाग्रः श्यावरूक्षताम्रार्च्चिः ।नभसस्त्रिभागगामी रौद्र इति कपालतुल्यफलः” ॥
रौद्रनामा केतुः पूर्व्वस्यां दिशि वैश्वानरमार्गेदहनवीथ्यां दृश्यते । पूर्व्वाषाढोत्तराषाढयोःसमीप इत्यर्थः । कीदृशः शूलाग्रः शूलाकृतिरग्रंयस्य केतोः स शूलाग्रः त्रिशिख इत्यर्थः । तस्यैवविशेषणं श्यावरूक्षताम्रार्च्चिः श्यावरूक्षं ताम्रंचार्च्चिस्तेजो यस्य स श्यावरूक्षताम्रार्च्चिः । नभसआकाशस्य त्रिभागगमनशीलः । स च कपाल-केतोः समफलः । एतदुक्तं भवति क्षुन्मरकावृष्टि-रोगकृत् । आचार्य्येण शुक्राचारे वैश्वानरमार्गःप्रदर्शित एव आषाढाद्वयं दहन इति ।तथा च पराशरः ।“अथ दक्षयज्ञे रुद्रक्रोधोद्भवः कालकेतुस्त्रीणिवर्षशतानि नव च मासान् प्रोष्य उदयते । पूर्व्वेणवैश्वानरमार्गे इत्यमृतमयस्य मणिकेतोश्चारान्तेश्यावरूक्षताम्रारुणां शूलाकारसदृशीं शिखांकृत्वा नभसस्त्रिभागचारी स शस्त्रभयरोगदुर्भि-क्षावृष्टिमरकैर्यावन्मासान् दृश्यते तावद्वर्षाणित्रिभागशेषां प्रजां कृत्वा” ॥
शारदधान्यस्याढक-मर्धं कृत्वा चास्तं व्रजति ।तथा च वृद्धगर्गः ।“ज्यैष्ठमूलमनुराधा या वीथी संप्रकीर्त्तिता ।ताञ्च वीर्थी समारुह्य केतुश्चेत् क्रीडते भृशम् ॥
दक्षिणाभिनतां कृत्वा शिखां घोरां भयङ्कराम् ।शूलाग्रसदृशीं तीक्ष्णां श्यावताम्रारुणप्रभाम् ॥
पूर्व्वेण उदितश्चैव नक्षत्राण्युपधूपयेत् ।घोरं प्रजासूत्सृजति फलं मासे त्रयोदशे ॥
त्रिभागं नभसो गत्वा ततो गच्छत्यदर्शनम् ।यावतो दिवसांस्तिष्ठेत् तावद्वर्षाणि तद्भयम् ॥
शास्त्राग्निभयरोगैश्च दुर्भिक्षमरकैर्हताः ।घूर्णमानाः प्रजाः सर्व्वा विद्रवन्ति दिशो दश” ॥
* ॥
अथ चलकेतोर्लक्षणमाह ।“अपरस्यां चलकेतुः शिखया याम्याग्रयाङ्गुलोच्छ्रि-तया । गच्छेत् यथोदक् तथा तया दैर्घ्यमायाति ॥
सप्तमुनीन् संस्पृश्य ध्रुवमभिजितमेव प्रतिनि-वृत्तः स्यात् । नभसोऽर्द्धभागमित्वा याम्येनास्तसमुपयाति ॥
हन्यात् प्रयागकूलात् यावदवन्तीञ्चपुष्करारण्यम् । उदगपि च देविकामपि भूयिष्ठंमध्यदेशाख्यम् ॥
अन्यानपि च स देशान् क्वचित्क्वचिद्धन्ति रोगदुर्भिक्षैः । दश मासान् फलपाकोऽस्य कैश्चिदष्टादश प्रोक्तः” ॥
अपरस्यामिति पश्चियामां दिशि चलकेतुनामाकेतुर्दृश्यते । स च कीदृशः याम्यायां दिशि अग्रंयस्याः तया अङ्गुलप्रमाणोच्छ्रितया यथा येनप्रकारेण उदक उत्तरस्यां दिशि याति तथातेनैव प्रकारेण दैर्घ्यं दीर्घतां प्राप्नोति । सप्तमुनीत्वशिष्ठादीन् संस्पृश्य तथा ध्रुवं ध्रुवतारकं अभि-जितञ्च नक्षत्रं संस्पृश्य ततः प्रतिनिवृत्तः प्रत्या-गतः नभस आकाशस्य अर्द्धभागमित्वा गत्वाप्राप्य याम्येन दक्षिणस्यां दिशि अदर्शनं याति ।स एव चलकेतुः प्रयागकूलादारभ्य यावदवन्तींपुष्करारण्यनामस्थानं तावत् नाशयेत् । उदगपिचोत्तरस्यां दिश्यपि च यावत् देविकां नदीं ताव-द्धन्यात् । मध्यदेशाख्यं मध्यदेशं भूयिष्ठमतिशयेनहन्यात् । अन्यानपि च स देशानिति । स चल-केतुः अन्यान् अपरान् देशानपि रोगदुर्भिक्षैःक्वचित् क्वचित् नाशयति न सर्व्वत्र । अस्य केतो-र्दशमासान् यावत् फलपाकः । अदर्शनात् त्रिप-क्षात् परतो यावद्दश मासांस्तावदशुभं फलंददादि । कैश्चिदन्यैर्गर्गादिभिरष्टादश मासान्यावत् फलपाकः प्रोक्तः । तथा च पराशरः ।“अथ पैतामहश्चलकेतुः पञ्चदशवर्षशतं प्रोष्यउदितः पश्चिमेनाङ्गुलिपर्व्वमात्रां शिखां दक्षिणा-भिनतां कृत्वा चलकेतुश्चारान्ते नभसस्त्रिभाग-मनुचरन् यथा यथोत्तरां व्रजति तथा तथा शूलाग्राकारां शिखां दर्शयन् ब्राह्मं नक्षत्रमुपसृत्यमनाक् ध्रुवं व्रजराशिं सप्तर्षीन् संस्पृश्य नभसो-ऽर्द्धमात्रं दक्षिणमनुपरिक्रम्य अस्तं व्रजति । सस्वर्गे दारुणकर्म्मा स्वर्गप्राप्तित्वादेव वक्रास्तमभि-निहन्ति लोकमपि च । भूमिं कम्पयित्वा दशमासान् मध्यदेशे भूयिष्ठं जनपदमवशेषं कुरुते ।तेष्वपि च क्वचित् क्वचित् शस्त्रदुर्भिक्षमरक-व्याधिभयैः क्लिष्णात्यष्टादशमासानिति ॥
तथा च गर्गः ।“क्षुच्छस्त्रमरकव्याधिभयैः संपीडयेत् प्रजाः ।मासान् दश तथाष्टौ च चलकेतुः सुदारुणः” ॥
* ॥
तत श्वेतकेतोर्लक्षणमाह ।“प्रागर्द्धरात्रदृश्यो याम्याग्रः श्वेतकेतुरन्यश्च ।क इति युगाकृतिरपरे युगपत्तौ सप्तदिनदृश्यौ ॥
स्निग्धौ मुभिक्षशिवदौ अथाधिकं दृश्यते कनामायः । दशवर्षाण्युपतापं जनयति शस्त्रप्रकोपकृतं ॥
प्रागर्द्धरात्रदृश्य इति । श्वेतकेतुनामा केतुः प्राक्पूर्व्वस्यां दिशि अर्द्धरात्रकाले दृश्यते याम्याग्रोदक्षिणशिखः अन्यश्च द्वितीयः क इति कनामाकेतुरपरे पश्चिमायां दिशि दृश्यते । युगाकृतिःयुगसंस्थानाकारः तौ द्वावपि युगपत्तुल्यकालंसप्त दिवसान् दृश्येते । तौ च द्वावपि स्निग्धावतिनिर्म्मलौ दृश्यौ च सुभिक्षशिवदौ । अथ यःकनामा स यदि सप्तभ्योऽधिकं दृश्यते तदा शस्त्र-प्रकोपजं संग्रामजमुपतापं जनयति ।तथा च पराशरः ।“अथोद्दालकः श्वेतकेतुर्द्दशोत्तरं वर्षशतं प्रोष्यभटकेतोश्चारान्ते पूर्व्वस्यां दक्षिणाभिनतशिखो-ऽर्द्धरात्रकाले दृश्यस्तेनैव सह द्वितीयः कः प्रजा-पतिपुत्त्रः । पश्चिमकेन गृहकेतुर्यूपसंस्थायी-युगपद्दृश्येत । ततस्तावुमौ सप्तरात्रदृश्यौ दश-वर्षाणि प्रजाः पीडयेते । कः प्रजापतिपुत्त्रो यद्य-धिकं दृश्यते तदा दारुणतरं प्रजानां शस्त्रकोपंकुर्य्यात् । तथैव स्नेहवर्णयुक्तौ क्षेमारोग्यसुभिक्षदौभवतः” ॥
अथ श्वेतस्य लक्षणमाह ।“श्वेत इति जटाकारो रूक्षः श्यावो वियत्त्रिभाग-गतिः । विनिवर्त्ततेऽपसव्यं त्रिभागशेषाः प्रजाःकुरुते” ॥
श्वेतनामा केतुः जटाकारो जटासदृशः श्यावःकृष्णवर्णः वियत्याकाशे त्रिभागं यावद्गच्छति ततो-ऽपसव्यं प्रदक्षिणं वामभागे निवर्त्तते तृतीयांशा-वशेषाः प्रजाः कुरुते ।तथा च पराशरः ।“अथ काश्यपः श्वेतकेतुः पञ्चदशवर्षशतं प्रो-ष्योग्रः सोमसहजस्य वप्रकेतोश्चारान्ते श्यावरूक्षोनभसस्त्रिभागमाक्रम्यापसव्यं निवृत्योर्द्ध्वं प्रदक्षिण-जटाकारशिखः स यावन्मासान् दृश्यते तावद्-वर्षाणि सुभिक्षमावहति । मध्यदेशे आर्य्यगणानामदो नामोदीच्यैर्भूमिष्ठस्त्रिभागशेषां प्रजाम-वशेषयति” ॥
* ॥
अथ रश्मिकेतोर्लक्षणमाह ।“आधूम्रयातिशिखया दर्शनमायाति कृत्तिका-संस्थः । ज्ञेयः स रश्मिकेतुः श्वेतसमानं फलं धत्ते” ॥
यः केतुराधूम्रवर्णया शिखयोपलक्षितस्तथा कृत्ति-कासंस्थः कविकानां समीपे दर्शनं गच्छति सरश्मिकेतुः श्वेतकेतोः सदृशं फलं धत्ते ।तथा च पराशरः ।“अथ रश्मिकेतुर्व्विभावसुजः प्रोष्यवर्षशत-मावर्त्तकेतोः । उदितश्चारान्ते कृत्तिकासु धूम्र-केतुः” ॥
* ॥
ध्रुवकेतोर्लक्षणमाह ।“ध्रुवकेतुरनियतगतिः प्रमाणाकृतिर्भवति । वि-श्वक् दिव्यान्तरीक्षभौमो भवत्ययं स्निग्ध इष्टफलः ॥
सेनाङ्गेषु नृपाणां गृहतरुशैलेषु चापि देशानाम् ।गृहिणामुपस्करेषु च विनाशिनां दर्शनं याति” ॥
ध्रुवेति । अनियता अनिश्चिता गतिर्गमनं प्रमाणंस्थूलसूक्ष्ममध्यभावमाकृतिः आकारो यस्य स तथा-भूतः । स च विश्वक् समन्ततो भवति सर्व्वासुदिक्ष्वित्यर्थः । स च दिव्यान्तरीक्षभौमस्त्रिविधोभवति । क्वचिद्द्विविधो नानाकारो भवति । स चस्निग्धो निर्म्मलशरीर इष्टफलः । एष च एवंविधानां विनाशिनां मुमूर्षूणां दर्शनमुदयं याति ।नृपाणां विनाशिनां सेनाङ्गेषु सोपकरणेषु खली-नतोरणादिषु दर्शनं याति । देशानां विनाशिनांगृहवृक्षपर्व्वतेषु च दृश्यते । तथा गृहिणामुप-स्करेषु उपस्करभाण्डेषु दर्व्वीसूर्पमार्ज्जन्यादिषुगृहतरुशैलेषु विनाशिनामेव दर्शनं याति ।तथा च पराशरः ।“अथानियतदिक्कालरूपवर्णप्रमाणसंस्थानोधूमकेतुः परा भविष्यतां देशानां राज्ञां जन-पदानाञ्च वृक्षपुरपर्व्वतवेश्मध्वजपताकाशस्त्रव-र्म्मायुधावरणरथनागोष्ट्रपुरुषशयनासनभाण्डेषु चदृश्यते । स एव दिवि स्निग्धो विमलः प्रदक्षिण-शिखो गजनागवीथीनामुत्तरेण व्रजन् सुभिक्ष-क्षेमारोग्यं चावहति । दशैकविंशतिद्विषष्ठिश-तधा वा दर्शनमिच्छन्ति मुनयो धूमकेतोस्तस्यच प्रागुदयान्निमित्तान्यर्व्वाचीनचलनमग्नेः प्रभा-मत्स्यप्रधूपनं दिशां शीतोष्णविपर्य्यय ईतिर्व्यक्षि-बाहुसम्भवश्च” ॥
* ॥
अथ कुमुदकेतोर्लक्षणमाह ।“कुमुद इति कुमुदकान्तिर्व्वारुण्यां प्राक्शिखोनिशामेकाम् । दृष्टः सुभिक्षमतुलं दश किलवर्षाणि स करोति” ॥
कुमुद इति श्वेतवर्ण इत्यर्थः ।पश्चिमायां प्राक्शिखः पूर्व्वाग्रो निशामेकांदृश्यते । किलेत्यागमसूचने । स च दृष्टो दशवर्षाण्यतुलमसमं सुभिक्षं करोति । तथा च परा-शरः । “अथामृतजः कुमुदो मणिर्जलो भवः पद्मःआवर्त्तः सम्बर्त्तः शङ्खो हिमो रूक्षः कुक्षिः फलोविसर्पणः शीतश्चेति । तत्र कुमुदकेतुर्व्वसाकेतो-श्चार्द्धसमाप्तौ वारुण्यां दर्शनमुपैति । गोक्षीर-विमलस्निग्धप्रभां पूर्व्वेणाभिगतां शिखां घृत्वैक-रात्रिचरः स दृष्ट एव सुभिक्षमुत्पादयति दशवर्षाणि प्रजानामविरोधञ्च । प्रतीच्यानाञ्च मुख-रोगारोचकप्रतिश्यायपाण्डुरोगज्वरैः प्रजानांबाधत इति” ॥
* ॥
अथ मणिकेतोर्लक्षणमाह ।“सकृदेकयामदृश्यो सुसूक्ष्मतारः परिणमतिमणिकेतुः । ऋज्वी शिखाऽस्य शुक्ला स्तनोद्गताक्षीरधारेव ॥
उदयन्नेव सुभिक्षं चतुरो मासान्करोत्यसौ सार्द्धान् । प्रादुर्भावं प्रायः करोति चक्षुद्रजन्तूनाम्” ॥
सकृदिति । मणिकेतुः स चपश्चिमायां दिशि सूक्ष्मतारोऽल्पतारकः सकृदेक-वारमेकयामदृश्यः । यामशब्देन रात्रिचतुर्भागः ।अस्य केतोरृज्वी स्पष्टा शिखा चूडा श्वेतवर्णादृश्यते । कीदृशी स्तनोत्था क्षीरधारेव स्तनात्निःसृता क्षीरधारा यथा दृश्यते तद्वत्तच्छिखा ।उदयन्नेवेति । असौ केतुरुदयन्नेवोदितमात्र एवचतुरः सार्द्धानर्द्धोनपञ्चमासान् सुभिक्षं क्षेममुत्पा-दयति । प्रायो बाहुल्येन क्षुद्रजन्तूनां नकुलादीनांप्रादुर्भावमूत्पत्तिं करोति ।तथा च पराशरः ।मणिकेतुरपि कपालकेतोरवसाने प्रतीच्यामुदयंयाति । स तु सूक्ष्मतारकः श्वेतवर्णया क्षीरप्रसे-कया पूर्व्वाभिनतया शिखया शर्व्वर्य्यामेकयाम-दृश्यः । स उदयात् प्रभृति पञ्च मासान् क्षेमंसुभिक्षमुत्पादयति ॥
क्षुद्रजन्तूनां प्रादुर्भावं करो-त्यतिमात्रकालदृष्टः” ॥
* ॥
अथ जलकेतोर्लक्षणमाह ।“जलकेतुरपि च पश्चात् स्निग्धः शिखयाऽपरेणचोन्नतया । नव मासान् सुभिक्षं करोति शोक-शान्तिञ्च लोकस्य” ॥
पश्चात् पश्चिमायां दिशिदृश्यते अपरेण पश्चिमेन चोन्नतया उच्चया शिखयायुक्तः । स च दृष्टः नवमासपर्य्यन्तं सुभिक्षं करोतिलोकमङ्गलकरश्च । तथा च पराशरः । “अथजलकेतुः पैतामहः यस्य चलकेतोर्नवमासावशिष्टेकर्म्मणि कृते प्रवर्त्तयति । पश्चिमेनोदितः स्निग्धःसुजातोऽनुपश्चिमाभिनतः । स च शिखी नव-मासान्तात् क्षेमसुभिक्षारोग्याणि प्रजाभ्यो वत्ते ।अन्यग्रहकृतानां चाशुभानां व्याघातायेति” ॥
* ॥
अथ भवकेतोर्लक्षणमाह ।“भवकेतुरेकरात्रं दृश्यः प्राक् सुसूक्ष्मतारकःस्निग्धः । हरिलाङ्गूलोपमया प्रदक्षिणावर्त्तयाशिखया ॥
यावदेव मुहूर्त्तान् दर्शनमायाति निर्द्दि-शेन्मासान् । तावदतुलं सुभिक्षं रूक्षे प्राणान्ति-कान् रोगान्” ॥
भवकेतुः पूर्व्वस्यां दिशि एकांनिशां दृश्यः सुसूक्ष्मोऽल्पः तारको यस्यस्निग्धो निर्म्मलदेहः शिखयोपलक्षितः । कीदृ-शया हरिः सिंहस्तस्य लाङ्गूलं पुच्छं तदुपमयातदाकारया प्रदक्षिणेनावर्त्तो यस्याः तथाभूतयास च यावत्संख्यान् क्षणान् दृश्यते तावन्मासान्समं सुभिक्षं निर्द्दिशेत् यदि स्निग्धः । रूक्षे तुपुनः प्राणान्तिकान् रोगान् वदेत् । तथा चपराशरः । “अथ जलकेतोः कर्म्मसमाप्ताः धूम्रा-दयः शीतार्त्ता अष्टौ प्रादुर्भवन्ति । तत्र त्रयोदश-चतुर्द्दशाष्टादशवर्षान्तात् दृश्यते । सुभिक्ष्या क्षेम्याविपर्य्यया विपरीताः क्षुद्रजन्तूनाञ्च वधाय तेषा-मष्टानां कर्म्मण्यतीते भवकेतुर्दृश्यते । पूर्व्वेणैक-रात्रं यावत् कृत्तिकानामन्तरतो वा तत्प्रमाणयास्निग्धपारुष्याभया सिंहलाङ्गूलसंस्थानया प्रदक्षिण-ताम्रया शिखयोदितः । स यावन्मुहूर्त्तान् दृश्यतेतावन्मासान् भवत्यतीव सुभिक्षाय ॥
रूक्षःप्राणहराणाञ्च रोगाणां प्रादुर्भावायेति” ॥
* ॥
अथ पद्मकेतोर्लक्षणमाह ।“अपरेण पद्मकेतुर्मृणालगौरो भवेन्निशामेकाम् ।सप्त करोति सुभिक्षं वर्षाण्यतिहर्षयुक्तानि” ॥
पद्मकेतुः पश्चिमायां दिशि रात्रिमेकां दृश्यतेकीदृशः मृणालवत् गौरः श्वेत इत्यर्थः । दृष्टःसप्तवर्षाणि अतिहर्षयुक्तानि सुभिक्षं करोति ।तथा च पराशरः ।“सप्तवर्षाण्यत्युच्छ्रितं हर्षमावहति जगतः” ॥
* ॥
अथावर्त्तकेतोर्लक्षणमाह ।“आवर्त्त इति निशार्द्धेऽसव्यशिखोऽरुणनिभोऽपरेस्निग्धः । यावत्क्षणान् स दृश्यस्तावन्मासान् सुभि-क्षकरः” ॥
निशार्द्धे पश्चिमायां दिशि दक्षिण-दिगाश्रितशिखः स्निग्धो निर्म्मलमूर्त्तिर्दृश्यते सतु यावत्संख्यान् मुहूर्त्तान् दृश्यते तावदेव मासान्सुभिक्षं करोति ।तथा च पराशरः ।“अथावर्त्तकेतुः श्वेतकेतोः कर्म्मण्यतीतेऽपरे-ऽर्द्धरात्रेऽसव्योदितारुणाभया प्रदक्षिणेन ताम्रयाशिखयोदितः । स यावन्मुहूर्त्तान् दृश्यते तावन्मा-सान् अतीव सुभिक्षं नित्ययज्ञोत्सवं जगत्” ॥
* ॥
अथ सम्बर्त्तकेतोर्लक्षणमाह ।“पश्चात् सन्ध्याकाले सम्बर्त्तो नाम धूम्रताम्रशिखः ।नभस्त्रिभागमाक्रम्य समूलाग्रस्थितो रौद्रः” ॥
यावत एव मुहूर्त्तान् दृश्यो वर्षाणि हन्तितावन्ति । भूपांश्च शस्त्रनिपातैरुदयर्क्षं चापिपीडयति” ॥
पश्चादिति । पश्चिमायां दिशियावतो मुहूर्त्तान् दृश्यस्तावन्ति तत्संख्यानि वर्षाणिनाशयति तथा नृपान् संग्रामैर्हन्ति । तथोदयर्क्षंयस्मिन्नक्षत्रे उदितो दृश्यते तच्च पीडयति । तथाच पराशरः । अथ सम्बर्त्तको वर्षसहस्रमष्टोत्तरंप्रोष्य पश्चिमेनास्तं गते सवितरि सन्ध्यायां दृश्यतेतन्वीं ताम्ररूपां शूलाभां धूमं विमुञ्चन्तीं दारुणांशिखां कृत्वा नभस्त्रिभागमाक्रम्य यावन्मुहूर्त्तान्निशि तिष्ठति तावद्वर्षाणि हन्ति परस्परंशस्त्रौघमपि पार्थिवाः । यानि नक्षत्राणि समा-श्रयति यत्र वोदेति तानि दाहनतरं पीडयतितदाश्रितांश्च देशानिति” ।तथा च गर्गः ।“येषां नक्षत्रविषये रूक्षः स ज्वाललोहितः ।दृश्यते बहुमूर्त्तिश्च तेषां विद्यात् महाभयम् ॥
अवर्षशस्त्रपारुष्यकोपं दुर्भिक्षमेव च ।कुर्य्यान्नृपतिपीडाञ्च सचक्रपरचक्रतः ॥
यत्र तिष्ठति नक्षत्रे प्रवासं यत्र गच्छति ।धूपयेद्वा स्पृशेद्वापि हन्याद्देशांस्तथाश्रयान् ॥
यस्याभिषेकनक्षत्रं जन्मभं कर्म्मभं तथा ।देशर्क्षं पीडयेद्वापि स शान्तिपरमो भवेत् ॥
स्निग्धः प्रसन्नो विमलः प्रदक्षिणशिखस्तथा ।दृश्यते येषु देशेषु शिवं तेषु विनिर्द्दिशेत्” ॥
अथ शुभान् केतून् वर्ज्जयित्वाशुभानां नक्षत्रस्पर्श-नाधूपनाद्दुष्टफलं वक्ष्यामीत्याह ।“ये शस्तास्तान् हित्वा केतुभिराधूपितेऽथवा स्पृष्टे ।नक्षत्रे भवति वधो येषां राज्ञां प्रवक्ष्ये तान्” ॥
ये केतवः शस्ताः प्रशस्तफलास्तान् त्यक्त्वान्यैःकेतुभिः नक्षत्रे धूपिते अथवा स्पृष्टे येषां नृपाणांवधो मरणं भवति तान् नृपान् कथयिष्येतांश्चाधुनाह । “अश्विन्यामश्मकपं भरणीषु किरा-तपार्थिवं हन्यात् । बहुलासु कलिङ्गेशं रो-हिण्यां शूरसेनापतिम्” ॥
अश्विन्यामभिधूपितायांस्पृष्टायां वा केतुना अश्मकानां जनानामधिपतिंनाशयेत् एवं सर्व्वत्र । अन्येष्वाह । “उशीनरमपिभाग्ये उज्जयनीपमार्य्यम्ने । सावित्रे दण्डकाधिपतिंभौजङ्गे असिकेशम् । मघायां अङ्गाधिपंपूर्व्वफल्गुन्यां पाण्डुनाथम्” ॥
भाग्ये पूर्व्वफल्गुन्यांउशीनरम् । आर्य्यन्मे उत्तरफल्गुन्यां उज्जयनी-पतिम् । सावित्रे हस्तायां दण्डकारण्यनाथम् ।भौजङ्गे अश्लेषायां असिका जनास्तेषामीशम् ।अन्येष्वाह ।“चित्रासु कुरुक्षेत्राधिपस्य मरणं समादिशेत् ।वाचा काश्मीरकाम्बोजौ नृपती प्राभञ्जने न स्तः” ॥
चित्रासु केतुनाभिधूपितासु स्पृष्टासु च कुरु-क्षेत्राधिपस्य मरणं वधं केतूपघातज्ञः समा-दिशेत् । प्राभञ्जने खात्यां काश्मीरकाम्बोजाधिपौन स्तः न भवतः । अन्येष्वाह । “इक्ष्वाक्वलकनाथश्चहन्यते यदि भवेद्विशाखासु । मैत्रे पुण्ड्राधिपतिंज्येष्ठासु च सार्व्वभौमकान्यकुब्जाधिपवधः” ॥
विशाखासु यदि केतूपघातो भवेत् तदा इक्ष्वा-कुनाथोऽलकनाथश्च हन्यते । इक्ष्वाकवो जनाः ।अलका नगरी । अनुराधायां पुण्ड्राधिपतिंहन्यात् । ज्येष्ठासु च सार्व्वभौमस्य राज्ञो वधःकान्यकुब्जाधिपस्य च वधः । अन्येष्वाह । “मूलेनृमद्रकपती जलदेवे काशिपो मरणमेति ।यौधेयकार्ज्जुनायनशिविवैद्यान् वैश्वदेवे च” ॥
मूले केतुनाभिधूपिते स्पृष्टे वा नृपतिं मद्रकपतिंच हन्ति । जलदेवे पूर्व्वाषाढायां काशिपति-र्म्मरणमेति । वैश्वदेवे उत्तराषाढायां यौधेयकःअर्ज्जुनायनः शिविः वैद्यः एतान्नृपतीन् हन्ति ।अथान्येष्वप्याह । “हन्यात् कैकयनाथं पाञ्चनदंसिंहलाधिपं वङ्गपम् । नैमिषनृपं किरातपंश्रवणादिषु षट्सु षडिमान् क्रमशः” ॥
षट्सुश्रवणादिषु हतेषु षडिमान्नृपान् क्रमशः क्रमेणहन्यात् ॥
तद्यथा ।श्रवणे हते कैकयनाथम् । धनिष्ठायां पञ्चन-दाधिपतिम् । शतभिषायां सिंहलाधिपतिम् ।प्राग्माद्रपदायां वङ्गाधिपतिम् । उत्तरासु नैमिष-नृपम् । रेवत्यां किराताधिपं हन्यात् ॥
* ॥
अथ केतोर्व्विशेषमाह ।“उल्काभिताडितशिखः शिखी शिवः शिव-तरोऽभिदृष्टः । अशुभः स एव चोलवङ्गसितहून-चीनानाम्” ॥
यः शिखी केतुः उल्कयाभि-मुख्येन ताडिता हता शिखा चूडा यस्य सशिवः श्रेयस्करः योऽभिदृष्ट उदितमात्र एवदृष्टः स शिवतरः अतिशयेन शुभप्रदः केतु-रेवं विधश्चोलानां वङ्गानां सितानां हूनानां चा-शुभः । चोलाद्याः सर्व्व एव जनाः ॥
* ॥
अन्यद्विशेषमाह ।“नम्रा यतः शिखिशिखाभिसृता यतो वा-थर्क्षं च संस्पृशति तत्कथितांश्च देशान् ।दिव्यप्रभावनिहतान् स यथा गरुत्मान्भुङ्क्ते गतो नरपतिः परभोगिभोगान्” ॥
यतो यस्यां दिशि शिखिनः शिखा केतुशिखानम्रा वक्रा तत्र ये देशा यस्यां वा गन्तुं प्रवृत्ताअथ यदि ऋक्षं नक्षत्रं संस्पृशति त्कथितांश्चदेशान् यस्यां दिशि शिखा नम्रा तत्र च ये देशावक्ष्यमाणास्तांस्तत्कथितान् नरपती राजा गतोभुङ्क्ते स्वीकरोति । कीदृशान् दिव्येनाप्रतिहतेनप्रभावेण पराक्रमेण निहतान् निर्ज्जितान् कीदृ-शान् परैरन्यैर्भोगिभिर्भुज्यन्ते भोगा ग्रामास्तान्कथं स राजा मुङ्क्ते यथा गरुत्मान् गरुडः दिव्य-प्रभावनिहतान् परभोगिभोगान् भुङ्क्ते परा उत्-कृष्टा ये भोगिनः सर्पास्तेषां भोगाः शरीराण्य-ङ्गानि च तान् यथा येन प्रकारेण तथा ।तथा च पराशरः ।“यस्यां दिशि समुत्तिष्ठेत् तां दिशं नाभियोजयेत् ।यतः शिखा यतो धूमस्ततो यायान्नराधिपः ॥
प्रतिलोमो यतः केतुर्यया ध्यायति पार्थिवः ।सामान्यवाहनबलस्तन्नाशमधिगच्छति” ॥
इति भट्टोत्पलविरचितायां संहितावृत्तौ केतु-चाराध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“अनग्नावग्निरूपं वा ध्वजशस्त्रगृहोपमम् ।तुरङ्गगजवृक्षादिनानारूपाणि केतवः ॥
शतमेकोत्तरं व्योम्नि सहस्रमपरे विदुः ।नानारूपमनेकञ्चाप्येकमेवाह नारदः ॥
दिव्या नक्षत्रगा भौमाः केतवस्त्रिविधा मताः ।शुक्लो ह्रस्वतनुः स्निग्ध ऋजुश्चाचिरसंस्थितः ॥
उदितोऽप्यतिवृष्टिः स्यात् सुभिक्षसुखकृच्छिखी ।विपरीतस्वरूपस्तु धूमकेतुर्न शोभनः ॥
इन्द्रायुधानुकारी च द्विचूडो वा त्रिचूडकः ।श्वेतः शस्त्राकुलं कुर्य्याल्लोहितस्त्वग्निजं भयम् ॥
क्षुद्भयं पीतकः कुर्य्यात् कृष्णो रोगमथोल्वणम् ।शक्त्याकारो विनाशाय सुखाय मुषलाकृतिः ॥
दीर्घः सूक्ष्मः सुखायैव ह्रस्वः स्थूलो विनाशकृत् ।मणिवर्णसुवर्णाभ्यां किरणाभ्यां शिखान्विताः ॥
प्राक् पश्चिमदिशोदृश्या नृपयुद्धाय तेऽर्कजाः ।वह्निजाः शुक्लवर्णाश्च लाक्षाबन्धूकसन्निभाः ॥
आग्नेय्यां दिशि दृश्यन्ते ते च वह्निभयप्रदाः ।कृष्णा वक्रशिखा रूक्षा मृत्युजाः पञ्चविंशतिः ॥
याम्यायां ते च दृश्यन्ते नृणां मरकसूचकाः ।आदर्शवृत्ताकृतयो विशिखाः क्षितिसम्भवाः ॥
सांशवस्तैलतोयाभा ऐशान्यां क्षुद्भयप्रदाः ।चन्द्रजा हिमकुन्देन्दुकुमुदाभाश्च तैलवत् ॥
जलाभाश्चोत्तरे दृश्याः केतवस्ते सुभिक्षदाः ।त्रिवर्णस्त्रिशिखश्चैको ब्रह्मजोऽसौ युगान्तकृत् ॥
स चानियतदिक्संस्थो ब्रह्मदण्डः स उच्यते ।अर्कजा वह्निजा याम्यास्त्रयस्ते तत्त्वसङ्ख्यया (२५) ॥
क्षितिजा जातिसङ्ख्याश्च(२२) त्रयोऽन्ये ब्रह्मजोऽप्ययं ।एकोत्तरशतं ह्येते सहस्रन्त्वथ लक्षणैः ॥
शुक्राच्चतुरशीत्याख्या विपुलाः सिततारकाः ।स्निग्धास्तीव्रफला ज्ञेयाः सप्रभा द्विशिखाः परे ॥
षष्टिः शनितनूद्भूतास्तेऽतिनष्टफलप्रदाः ।सर्व्वत्र कनकोद्दीप्ता विकचा नाम जीवजाः ॥
शितैकतारा विशिखाः पापा याम्याश्रितास्तु ते ।नातिव्यक्ताः सूक्ष्मदीर्घाः शुक्ला बुधसमुद्भवाः ॥
पापदास्तस्कराख्यास्ते यथेष्टदिक्प्रभान्विताः ।त्रिचूडताराः क्षतजा नानारूपाः कुजात्मजाः ॥
कौङ्कुमाख्या हि ते सौम्य दिक्स्थाः पापफलप्रदाः ।त्रिशिखाश्च त्रिताराश्च रक्तलोहितरश्मयः ॥
लोहिताङ्गात्मजाः षष्टिः संग्रामभयकारकाः ।तामसाः कीलकाख्याश्च राहुजाः सूर्य्यविम्वगाः ॥
दृष्टाः शुभफलास्ते च चन्द्रस्थाः पापदायिनः ।कबन्धध्मांक्षशस्त्राभाश्चन्द्रेऽर्केऽप्यशुभप्रदाः ॥
कृष्णाभाः कृष्णपर्य्यन्ताः संकुलाः कृष्णरश्मयः ।राहुपुत्त्रास्त्रयस्त्रिंशत् केतवश्चातिदारुणाः ॥
यत्रार्कविम्बे दृश्यन्ते व्यसनन्तन्महीपतेः ।स्वचक्रं परचक्रेण पीड्यते क्षुद्रुजान्वितम् ॥
अनोधनुःक्षेत्ररूपा नृपवित्तक्षयावहाः ।ध्माङ्क्षो वा कृष्णशङ्कुर्व्वा कबन्धो वार्कमण्डले ॥
दृश्यते यत्र तत्राशु भूमिपालो विनश्यति ।दण्डकीलकपीठास्त्रं दृश्यते सूर्य्यमण्डले ॥
दुर्भिक्षेतिभयव्याधिवह्निचौरादिपीडनम् ।शृगालान् गर्दभानश्वान् यांश्चान्यान् मृगपक्षिणः ॥
आदित्यमण्डले दृष्ट्वा देशभङ्गं विनिर्दिशेत् ।मण्डलाभ्यन्तरस्थैश्च क्रव्यादैर्मृगपक्षिभिः ॥
परचक्रागमो वाच्यः प्रजानाशस्तथैव च ।यत्रार्कविम्बस्तत्र स्याद्राजाऽन्यत्र प्रजाक्षयः ॥
एको दुर्भिक्षकृद्वात्यानृपनाशभयप्रदः ॥
सितरक्तहरित्कृष्णैर्व्विद्धो द्विजनृपादिहा ।वह्निजा विश्वरूपाख्या ज्वालामालाकुलाः शतम् ॥
श्यामारुणा विताराश्च विकीर्णामरसन्निभाः ।तारापुञ्जनिभा रूक्षा वायुजाः सप्तसप्ततिः ॥
ब्रह्मजाश्चतुरस्रास्ते वेदाधिकशतद्वयम् ।द्वात्रिंशद्वंशगुल्माभाः कङ्काख्या वरुणोद्भवाः ॥
प्रभाढ्याः शशिवत्ते च ज्ञेयास्तीक्ष्णफलप्रदाः ।विरूपताराश्चित्रा वा शिखिनस्तेऽशुभप्रदाः ॥
सर्व्वदिक्प्रभवाः शुक्लाः केतवो भयदायिनः ।एवं केतुसहस्रञ्च तद्विशेषश्च वक्ष्यते” ॥
* ॥
“उत्तरायतसुस्निग्धो महान् यश्चापरोदयी ।करोति मरकं सद्यः सुभिक्षञ्च तथोत्तमम् ॥
रूक्षोऽस्थिकेतुः क्षुद्भीत्यै प्राच्यां स्निग्धोऽप्युपप्लवः ।कपालकेतुर्य्यो दर्शे सधूम्रांशुशिखो भवेत् ॥
प्रागर्द्धचारी नभसः क्षुन्मारावृष्टिकारकः ।प्रागग्निमार्गाच्छूलाग्रो रूक्षः श्यामलताम्ररुक् ॥
त्रिभागचारी नभसो रौद्राख्यः पूर्व्ववत् फलम् ।अपरस्यां चलकेतुः शिखया दक्षिणाग्रया ॥
अङ्गुलोच्छ्रायया गच्छेदुत्तराशां यथा यथा ।तथा दैर्घ्यं समायाति मुनीन् संस्पृश्य सप्त च ॥
ध्रुवं प्रतिनिवृत्तोऽभिजितञ्च नभसोऽर्द्धकम् ।गत्वाऽस्तं याति याम्येन स प्रयागकुलावधि ॥
अवन्तीं पुष्करारण्यं यावद्धन्यात्तथापरान् ।देशान् क्वचित् क्वचिद्रोगदुर्भिक्षैः परिपीडितान् ॥
श्वेताख्यस्तु जटाकारो श्यामो व्योमत्रिभागगः ।निवर्त्ततेऽपसव्येन त्रिमागी कुरुते प्रजाः ॥
आधूम्रशिखया दृश्यः कृत्तिकासंस्थितोऽपरः ।रश्मिकेतुरिति ख्यातस्त्रिभागी कुरुते प्रजाः ॥
पश्चात् सन्ध्यासु सम्बर्त्तो धूमताम्रशिखो वियत् ।त्र्यंशमाक्रम्य शूलाग्रावस्थितो रौद्रदर्शनः ॥
मुहूर्त्तान् यावतो दृश्यस्तावद्वर्षाणि हन्ति सः ।भूपशस्त्रनिपाताद्यैरुदयर्क्षं निपीडयेत्” ॥
* ॥
“चैत्रवैशाखयोर्म्मध्ये कौवेरांस्तु विनिर्द्दिशेत् ।उच्छ्रितैर्यूपवेदीभिरुच्छ्रितैर्ध्वजतोरणैः ॥
हविर्धूमाकुला तत्र दृश्यते च वसुन्धरा ।ज्यैष्ठे चैव तथाषाढे वायुपुत्त्रांश्च निर्द्दिशेत् ॥
वान्ति चैव तथा वाता महायुद्धं महाभयम् ।श्रावणप्रौष्ठपदयोर्व्वारुणांस्तु विनिर्द्दिशेत् ॥
आरोहयन्ति ते मेघान् पूर्णां कुर्य्युर्व्वसुन्धराम् ।धान्यं समार्घ्यतां याति ईतयो न भवन्ति च ॥
आश्विने कार्त्तिके चैव सूर्य्यपुत्त्रान् विनिर्द्दिशेत् ।ततो दहति तीव्रांशुः सर्व्वान्नानि दिवाकरः ॥
म्रियन्ते च तदा गावः श्वापदाश्च विशेषतः ।मार्गशीर्षे च पौषे च वह्निपुत्त्रान् विनिर्द्दिशेत् ॥
शीघ्रं भवति दुर्भिक्षं हाहाभूतमचेतनम् ।माघे च फाल्गुने चैव यमपुत्त्रान् विनिर्द्दिशेत् ॥
छर्द्दिर्ज्वरातिसारश्च ग्लानिश्चैवाक्षिवेदना ॥
* ॥
कृत्तिका रोहिणी सौम्यं पृथिव्या मध्यमुच्यते ॥
केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते आग्नेया दश पञ्च च ।आग्नेयेषु च दृष्टेषु लोकानां संक्षयो भवेत् ॥
नित्योद्विग्नाः प्रजाः सर्व्वा भवन्ति हि न संशयः ।पुनर्व्वसुस्तथा पुष्यः पृथिव्याः पूर्व्वमुच्यते ॥
केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते रौद्रास्तेऽप्येकविंशतिः ।यदा रौद्राः प्रदृश्यन्ते दुर्भिक्षं निर्द्दिशेत्तदा ॥
घूर्णन्ते च प्रजाः सर्व्वा मृत्युक्षुद्रोगपीडिताः ।अश्लेषापित्र्यभाग्यानि विद्याद्दक्षिणपूर्व्वतः ॥
केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते औद्दालकिसुता दश ।सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सुवृष्टिः शस्यसम्पदः ॥
आर्य्यम्नादीनि च त्रीणि विद्याद्दक्षिणभागतः ।केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते काश्यपेयाश्चतुर्द्दश ॥
अनावृष्टिभयं घोरं प्रजानामतिदारुणम् ।स्वाती विशाखा मित्रञ्च भागो दक्षिणपश्चिमः ॥
केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते चत्वारो मृत्युसम्भवाः ।दुर्भिक्षं मरकं घोरमनावृष्टिस्तथैव च ॥
उपद्रवश्च भूतानां तदा भवति दारुणः ।ज्येष्ठा मूलमथाषाढा भाग उत्तरपश्चिमः ॥
केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते त्रयस्ते सोमसम्भवाः ।मुभिक्षञ्च सुवृष्टिञ्च मही यज्ञोत्सवाकुला ॥
उत्तरा श्रवणा चैव नक्षत्रं वसुदैवतम् ।केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते माहेयाः पञ्चविंशतिः ॥
माहेयेषु च दृष्टेषु लोकानां संक्षयो ध्रुवम् ।तदा राजसहस्राणां मही पिबति शोणितम् ॥
वारुणञ्चैव नक्षत्रं तथा भाद्रपदद्वयम् ।केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते वारुणास्त्रय एव ते” ॥
* ॥
“ऊर्म्मिकेतुः श्वेतकेतुर्धूमकेतुस्तृतीयकः ।ऊर्म्मिकेतुर्यदा दृश्येत्तदाप्युदकजं भयम् ॥
श्वेतकेतुर्यदा दृश्येत् श्वेतास्थि कुरुते महीम् ।तदा मानुषमांसानि भक्षयन्तीह मानुषाः ॥
क्षुद्भयार्त्तं जगत् कृत्स्नं चक्रवद्भ्रमते तदा ।धूमकेतुर्यदा दृश्येत्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
स हन्ति शिखया योधान् राजानं मन्त्रिणं जनान् ।रेवत्याश्वयुजञ्चैव नक्षत्रं यमदैवतम् ॥
केतवो ह्यत्र दृश्यन्ते यमपुत्त्रास्त्रयोदश ।यमपुत्त्रेषु दृष्टेषु लोकानां संक्षयो ध्रुवम् ॥
चतुर्व्विधानां भूतानां संशयो जायते महान्” ॥
* ॥
“अपरे विविधाः सन्ति वृहस्पत्यादिकेतवः ॥
नृपदेशविनाशाय दुर्भिक्षभयदायकाः ।कुमुदाभस्तु कुमुदो वारुण्यां प्राक्शिखो निशाम् ॥
एकां दृष्टः सुभिक्षाय दशवर्षाणि सौख्यदः ।पश्चिमाभ्युदिताश्चान्ये कुर्व्वन्ति प्रबलान् ज्वरान् ॥
पाण्डुरोगं प्रतिश्यायं मुखरोगमरोचकम् ।क्षीरधारेव शुक्लाभा ऋज्वी सूक्ष्मतरा शिखा ॥
सकृद्यामैकदृश्यास्ते चतुर्म्मासं सुभिक्षदाः ।जलकेतुस्तु यः पश्चात् शिखया नतया परे ॥
सुभिक्षं कुरुते शान्तिं प्रजानां नवमासतः ।भवकेतुस्त्वेकरात्रं दृश्यः प्राक् सूक्ष्मतारकः ॥
दक्षिणावर्त्तशिखया हरिलङ्गूलतुल्यया ।मुहूर्त्तान् यावतो दृश्यस्तावन्मासान् सुभिक्षदः ॥
स एव रूक्षो दृश्यश्चेद्रोगप्राणान्तकारणम् ।पद्मकेतुर्मृणालाभो निशामेकां प्रदृश्यते ॥
सप्त मासान् सुभिक्षं स हर्ववर्षणदायकः ।आवर्त्तः सव्यशिखयारणाभश्च निशार्द्धगः ॥
स्निग्धोयावत्क्षणान् दृश्यस्तावन्मासान् सुभिक्षदः ।ध्रुवकेतुस्त्वनियतगतिवर्णाकृतिर्ब्बहुः ॥
दिव्यान्तरीक्षभौमोऽयं स्निग्ध इष्टः स नान्यथा ।सेनाङ्गेषु महीन्द्राणां देशस्य गिरिशाखिषु ॥
उपस्करेषु गृहिणां दृश्यते च विनाशकृत् ।हन्यादुल्का यदागस्त्यं केतुर्व्वाप्युपधूपयेत् ॥
दुर्भिक्षं मरकञ्चैव तदा जगति जायते ।यदा तु भार्गवं प्राप्य धूमकेतुः प्रधूपयेत् ॥
तदा सैन्यानि वध्यन्ते यत्रोद्युक्ता नराधिपाः ।यात्रागताश्च ये सार्था असुमन्तश्च ये जनाः ॥
तथा चारगणाः सर्व्वे भयमृच्छन्ति दारुणम् ।यदा प्रधूपयेत् केतुः सप्तर्षीन् ध्रुवमेव च ॥
तदा लोकाः क्षयं यान्ति सलिलञ्चापि शुष्यति ।धूमकेतुर्यदा राज्ञो दृश्यते विषये क्वचित् ॥
सराष्ट्रः सपुरो राजा क्षिप्रमेव प्रणश्यति ।यावन्त्यहानि दृश्यन्ते तावन्मासान् फलप्रदाः ॥
मासैरब्दान् विजानीयात् प्रथमे तु त्रिपक्षतः” ॥
* ॥
“केतूत्पाते तु सर्व्वस्मिन् सभये समुपस्थिते ॥
महाशान्तिं प्रकुर्व्वीत विविधां भूरिदक्षिणाम् ।धनं वा सर्व्वमुत्सृज्य मृत्योर्म्मुच्येत बन्धनात् ॥
दद्याद्वा पृथिवीं सर्व्वां राजा शान्तिं नियच्छति ।अकस्माद्दृश्यते केतुरुदयेऽस्तमयेऽपि वा ॥
निहन्त्यन्तःपुरे राज्ञो ज्वरः पित्तोद्भवो भवेत् ।दधिमधुघृताक्तानां पुष्पाणामयुतं ततः ॥
जुहुयादिन्द्रनीलस्य केतुं दद्याद्द्विजातये ।भूषितं हेमरत्नाद्यैस्ततः सम्पद्यते शुभम्” ॥
इति मथुरानाथविद्यालङ्कारकृतसमयामृते केतू-त्पाताः समाप्ताः ॥
केतुगणः कुशद्वीपजातः जैमिनि-मुनेः सन्तानः षडङ्गुलः धूम्रवर्णः गृध्रवाहनःशूद्रवर्णः विकृताननः सूर्य्याभिमुखः वृद्धः धूम्र-वसनः वरदः गदाधरश्च । तस्याधिदेवता चित्र-गुप्तः प्रत्यधिदेवता ब्रह्मा । इति ग्रहयागतत्त्वम् ॥
अस्य स्वरूपं शनिराहुवत् । स च शिखावान्अनेकरूपः । इति जातकम् ॥
* ॥
रोगः । पताका । (यथा, रघौ ७ । ६५ ।“सशोणितैस्तेन शिलीमुखाग्रै-र्निक्षेपिताः केतुषु पार्थिवानाम्” ॥
)उत्पातः । (यथा, मनुः १ । ३८ ।“उल्कानिघातकेतूंश्च ज्योतींष्युञ्चावचानि च” ॥
)चिह्नम् । इति मेदिनी । (यथा, रघुः २ । ३३ ।“तमार्य्यगृह्यं निगृहीतधेनु-र्मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम् ।विस्माययन् विस्मितमात्मवृत्तौसिंहोरुसत्वं निजगाद सिंहः” ॥
)दीप्तिः । इति हेमचन्द्रः ॥
(सूर्य्यः । यर्था, ऋग्वेदे१० । ८ । १ । “प्रकेतुना वहता यात्यग्निः” ।तत्रैव । ३ । ३४ । ४ “प्रारोचयन् मनवे केतु-मह्नाम्” । रश्मिः ॥
यथा, ओँ उदुत्यं जातवेदस्रंदेवं वहन्ति केतवः दृशे विश्वाय सूर्य्यम्” ॥
)