| YouTube Channel

कृमिः (kRmiH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कीटकः, कीटः, कृमिः, क्रिमिः, नीलङ्गुः, नीलाङ्गुः, सर्पः, सर्पी, सर्पिणी
noun
कृमिजातिः।
"वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटकस्तु विविधाः स्मृताः।"
Synonyms:
 मीवा, अन्त्रादः, लेलिहः, कृमिः
noun
उदरकृमिः।
"तस्य उदरे मीवाः सन्ति।"
Synonyms:
 कृमिः
noun
एकः नागराजः ।
"कृमेः वर्णनं बौद्धसाहित्ये वर्तते"
Synonyms:
 कृमिः
noun
एका नदी ।
"कृम्याः वर्णनं महाभारते वर्तते"
Synonyms:
 कृमिः
noun
असुरविशेषः ।
"कृमिः रावणस्य भ्राता वर्तते"
Synonyms:
 कृमिः
noun
उशीनरस्य पुत्रः ।
"कृमेः वर्णनं महाभारते वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: कृमिः
Root: कृमि
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Son of a Vaidēhaka and a Karaṇi
Shloka(s):
3|5|33|2 ► वैश्या धन्ववनं शूद्रा गैरुषं करणी कृमिम्॥ (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|33|2 ⇢ कृमिः (कृमि) (पुं) ⇒ Son of a Vaidēhaka and a Karaṇi ⇒
Related word(s):
isa_k ➡ वैदेहपुत्राः स्युः नानायोषित्समुद्भवाः
अमरकोशः
Sanskrit
Word: कृमिः
Root: कृमि
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ lac
⇒ ant
⇒ worm
⇒ insect
⇒ spider
⇒ silk-worm
⇒ shield-louse
Shloka(s):
2|5|13|2 ► नीलङ्गुस्तु कृमिः कर्णजलौकाः शतपद्युभे॥ (सिंहादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|13|2 ⇢ नीलङगुः (नीलङ्गु) (पुं) ⇒ jackal, species of worm, species of fly or bee
➠ 2|5|13|2 ⇢ कृमिः (कृमि) (पुं) ⇒ lac, ant, worm, insect, spider, silk-worm, shield-louse
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ ऊर्णादिभक्षककृमिविशेषः
जातिः ➡ कीटः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कृमिः
पुं,
 (क्रामतीति । क्रमु पादविक्षेपे + “क्रमित-मिशतिस्तम्भामत इच्च” । उणां । ४ । १२१ । इतिइन् “भ्रमेः सम्प्रसारणञ्च” इति अनुवृत्तेः सम्प्र-सारणञ्च ।) कीटः । पोका इति भाषा । तत्प-र्य्यायः । नीलाङ्गः २ । इत्यमरः । २ । ५ । १३ ।निलाङ्गुः ३ क्रिमिः ४ । इति तट्टीका ॥
पुण्ड्रः ५ ।इति जटाधरः ॥
लाक्षा । कृमिलः । खरः । इतिविश्वमेदिन्यौ ॥
उदरजातकीटरोगः । तस्यौ-षधं यथा, --“वदरीकारवीमूलं गुडाज्येन समन्वितम् ।अग्निना साधितं जग्ध्वा कृमीन्सर्व्वान् हरेच्छिव !” ॥
इति गारुडे १९४ अध्यायः ॥
(“कृमयो द्विविधाः प्रोक्ता वाह्याभ्यन्तरसम्भवाः ।वाह्या यूकाः प्रिसद्गाः स्युः किञ्चुलूकास्तथान्तराः ॥
सप्तधा हि भवेद्वाह्याः षड्धाश्चान्तः समुद्भवाः ।तेषां वक्ष्यामि सभूतिं वाह्यानाभ्यन्तरे नृणाम् ॥
रूक्षादतिबलात् स्वेदात् चिन्तया शोचनादपि ।कफधातुसमुद्भूतास्तीक्ष्णा यूका भवन्ति हि ॥
यूकाः कृष्णाः पराः श्वेतास्तृतीयाश्चर्म्मणि स्थिताः ।सूक्ष्मातिविकटा रूक्षाश्चर्म्माभाश्चर्म्मयूकिकाः ।चतुर्थी विन्दुकी नाम वर्तुला मूत्रसम्भवा ॥
मत्कुणाद्याश्च पञ्चम्यो वाह्योपद्रवकारिणः ।यूका मस्तकसंस्थाने श्वेता वस्त्रनिवासिनी ॥
चर्म्मयूका नेत्रचर्म्मे सूक्ष्मे रोमणि यष्टिका ।उष्णद्रव्यनिषेवाच्च अजीर्णे मधुरद्रवात् ॥
रूक्षान्नगोधूमयवान्नपिष्ट-र्गुडेन वा क्षीरविपर्य्ययेण ।दिवाशयाने च सपिच्छलेनघर्म्मेण पापोदकसेचनेन ॥
सञ्जायते तेन मलाशयेषुकृमिव्रजं कोष्ठविकारकारि ॥
षड्विधास्ते समुद्दिष्टास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।कफकोष्ठं मलाधारं कोष्ठे सर्पन्ति सर्पवत् ॥
पृथुमण्डा भवन्त्येके केचित् किञ्चुकसन्निभाः ।धान्याङ्कुरनिभाः केचित् केचित् सूक्ष्मास्तथाणवः ॥
सूचीमुखाः परिज्ञेयाश्चान्त्राणि सादयन्ति ते ।वक्ष्यामि लक्षणं तेषां चिकित्साञ्च शृणुष्व मे ॥
ज्वरोहृद्रोगशूलं वा वमिकृत् क्लेदनं भ्रमः ।अरुचिर्बन्धवैवर्ण्यमतीसारं सफोनिलम् ॥
गर्ज्जनं जठरे चैव मन्दाग्नित्वञ्च जायते ।पिपासा पीतता नेत्रे किञ्चुकैः पीडितस्य च ॥
इति गण्डूपदलक्षणम् ॥
* ॥
सूचीवत्तुद्यतेऽन्त्राणि रक्तञ्चैवातिसार्य्यते ।यकृद्वा भक्षयन्त्यन्ते रक्तं वा वमते भृशम् ॥
क्लेदो मुखेऽरुचिर्जाड्यं मन्दाग्नित्वञ्च वेपथुः ।क्षुत्तृष्णा च ज्वरो ज्ञेयाः सूचीमुखकृमोरुजाम् ॥
इति शूचीमुखलक्षणम् ॥
* ॥
ये च धान्याङ्कुरास्तेषां वक्ष्याम्यथ च लक्षणम् ।मलाशयस्थाः कृमयो मलं जघ्नन्ति ते भृशम् ॥
तैस्तु संपीड्यते देहे विड्विभेदं परूषता ।कृशत्वञ्चापि हृत्क्लेदं कृमयो जनयन्ति ते ॥
हारीतः संशयापन्नः पादौ संगृह्य पृच्छति ।कथं देहे मनुष्यस्य मलमूत्रवसाशये ॥
सम्भवन्ति कथञ्चादौ वर्द्धयन्ति कथं पुनः ।कथं वा शीर्णेऽन्नरसे नानाहारावभक्षणे ॥
जायन्ते केन कृमयः सूक्ष्माधोगामिनोऽप्यथ ।नानाऽऽमपक्वभक्षान्नं दहते वा हुताशनः ॥
कथन्ते कृमयश्चान्ते न दह्यन्तेऽन्तराग्निना ।एवं पृष्टो महाचार्य्यः प्रोवाच मुनिपुङ्गवः ॥
आत्रेय उवाच ।शृणुपुत्त्र ! महाबाहो ! कृमिसम्भवकारणम् ।विरुद्धान्नरसैः पुत्त्र ! रक्तञ्चैवास्य कुप्यति ॥
कफेनैकदिनं याति शुक्रेणाकारणं व्रजेत् ।पञ्चभूतात्मके वायौ ते तु जाताः सचेतनाः ॥
कोष्ठाग्निना न दह्यन्ते न जीर्य्यन्ते रसानिति ।विषे जातो यथा कीटो न विषेण मृतिं व्रजेत् ॥
तथा हुताशनोद्भ्तं न हुताशेन जीर्य्यति ।भेषजं संप्रवक्ष्यामि येन तेऽपि तरन्ति वै ॥
पतन्ति वा शमंयान्ति भेषजानि शृणुष्व मे ।वचाऽजमोदा कृमिजित्पलाशवीजं शठी रामठकं त्रिवृच्च ।उष्णोदके तत्परिपिष्यपेयंपतन्ति शीघ्रं शतधातुकीटाः ॥
शठी यवानी पिचुमर्द्दपत्रान्विडङ्गकृष्णातिविषा रसोनम् ।सम्पिष्य मूत्रेण त्रिवृत्प्रयुक्तम्विनाशनं सर्व्वकृमीरुजानाम् ॥
मरिचं पिप्पलीमूलं विडङ्गशिग्रुयवानिकात्रिवृतः ।गोमूत्रेण तु पेष्यं पानं शीघ्रं कृमीन् हन्ति ॥
मुस्ता विशाला त्रिफला सुपर्णाशिग्रुः सुवाह्वं सलिलेन कल्कः ।पानं सकृष्णा कृमिशत्रुचूर्णंविनाशनं सर्व्वकृमीरुजाञ्च” ॥
“मातुलुङ्गस्य मूलानि रसोनं कृमिजित्त्रिवृत् ।अजमोदा निम्बपत्रं गोमूत्रेण तु पेषयेत् ॥
पानमेतत् प्रशंसन्ति कृमिदोषनिवारणम् ।ज्वरप्रोक्तानि पथ्यानि कृमिदोषे प्रदापयेत् ॥
इति कृमिचिकित्सा” ॥
* ॥
इति महर्ष्यात्रेयभाषिते हारीतोत्तरे कृमिचि-कित्सा नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥
* ॥
अस्य निदानपूर्व्वकससम्प्राप्तिचिकित्सितं-यथा ।“अजीर्णाध्यशनासात्म्यैर्विरुद्धमलिनाशनैः ।अव्यायामदिवास्वप्नगुर्व्वतिस्निग्धशीतलैः ।माषपिष्टान्नविदलविसशालूकशेरुकैः ॥
पर्णशाकसुवाशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः ।पलालानूपपिशितपिण्याकपृथुकादिभिः ॥
स्वाद्वम्लद्रव्यपानैश्च श्लेष्मा पित्तञ्च कुप्यति ।कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् ॥
आमपक्काशयस्तेषां प्रसवः प्रायशः स्मृतः ।विंशतेः कृमिजातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः ॥
पुरीषकफरक्तानि तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।अयवा वियवाः किप्याश्चिप्या गण्डूपदास्तथा ।चूरवो द्विमुखाश्चैव सप्तैवैते पुरीषजाः ॥
श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च ।तेषामेवापरे पुच्छैः पृथवश्च भवन्ति हि ॥
शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलसंक्षयाः ।प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः ॥
रक्ता गण्डूपदा दीर्घा गुदकण्डूनिपातिनः ।शूलाटोपशकृद्भेदपक्तिनाशकराश्च ते ॥
दर्भपुष्पा महापुष्पाः प्रलूनाश्चिपिटास्तथा ।पिपीलिका दारुणाश्च कफकोपसमुद्भवाः ॥
रोमशा रोममूर्द्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः ।मूढधान्याङ्कुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा ॥
मज्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभुजस्तथा ।शिरोहृद्रोगवमथुप्रतिश्यायकराश्च ते ॥
केशरोमनस्वादाश्च दन्तादाः किक्विशास्तथा ।कुष्ठजाश्च परीसर्प्पाः ज्ञेयाः शोणितसम्भवाः ॥
ते सरक्ताश्च कृष्णाश्च स्निग्धाश्च पृथवस्तथा ।रक्ताधिष्ठानजान् प्रायो विकारान् जनयन्ति ते ॥
माषपिष्टान्नलवणगुडशाकैः पुरीषजाः ।मांसमाषगुडक्षीरदधिशुक्तैः कफोद्भवाः ॥
विरुद्धा जीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि ॥
ज्वरो विवर्णताशूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ॥
भक्तद्वेषोऽतिमारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् ।दृश्यास्त्रयोदशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्त्तिताः ॥
केशादाद्यास्त्वदृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्ज्जयेत् ।एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः स्निग्धमातुरम् ॥
सुरसादिविपक्वेन सर्पिषा वान्तमादितः ।विरेचयेत्तीक्ष्णतरैर्योगैरास्थापयेच्च तम् ॥
यवकोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च ।विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च ॥
प्रत्यागते निरूहे तु नरं स्नातं सुखाम्बुना ।युञ्ज्यात् कृमिघ्नैरशनैस्ततः शीघ्रं भिषग्वरः ॥
स्नेहेनोक्तेन चैनन्तु योजयेत् स्नेहवस्तिना ।ततः शिरीषकिणिही-रसं क्षौद्रयुतं पिबेत् ।केचूकस्वरसं वापि पूर्व्ववत्तीक्ष्णभोजनः ॥
पलाशवीजस्वरसं कल्कं वा तण्डुलाम्बुना ।पारिभद्रकपत्राणां क्षौद्रेण स्वरसं पिबेत् ॥
पत्तूरस्वरसं वापि पिबेद्वा सुरसादिजम् ।लिह्यादश्वशकृच्चूर्णं विडङ्गं वा समाक्षिकम् ॥
पत्रैर्मूषिकपर्ण्या वा सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः ।खादेत् पूपालिकान् पक्वान् धान्याम्लञ्च पिबेदनु ॥
सुरसादिगणे तैलं पक्वं वा पानमिष्यते ।विडङ्गचूर्ण-पिष्टाभ्यां तस्मिन् भक्ष्यन्तु कारयेत् ॥
तत्कषायप्रपीतानां तिलानां स्नेहमेव वा ।श्वाविधः शकृतश्चूर्णं सप्तकृत्वः सुभावितम् ॥
विडङ्गानां कषायेण त्रैफलेन तथैव च ॥
क्षौद्रेण लिढ्वानुपिबेद्रसमामलकोद्भवम् ।अक्षाभया रसञ्चापि विधिरेषोऽयसामपि ॥
पूतीकस्वरसं वापि पिबेद्वा मधुना सह ।पिबेद्वा पिप्पलीमूलमजामूत्रेण संयुतम् ॥
सप्तरात्रं पिबेद्घृष्टन्त्रपुवा दधिमस्तुना ।पुरीषजान् कफोत्थांश्च हन्यादेवं कृमीन् भिषक् ॥
शिरोहृद्घ्राणवक्त्राक्षि संसृतांश्च पृथग्विधान् ।विशेषेणाञ्जनैर्नस्यैरवपीडैश्च साधयेत् ॥
शकृद्रसन्तुरङ्गस्य सुशुष्कं भावयेदति ।निःक्वाथेन विडङ्गानां चूर्णं प्रधमनन्तु तत् ॥
अयश्चूर्णान्यनेनैव विधिना योजयेद्भिषक् ।सकांस्यनीलं तैलञ्च नस्यं स्यात् सुरसादिके ॥
इन्द्रलुप्तविधिश्चापि विधेयो रोमभोजिषु ।दन्तादानां समुद्दिष्टं विधानं मुखरोगिकम् ॥
रक्तजानां समुद्दिष्टं कुर्य्यात् कुष्ठचिकित्सिते ।सुरसादिन्तु सर्व्वेषु सर्व्वथैवोपयोजयेत् ॥
प्रव्यक्ततिक्तकटुकं भोजनञ्च हितं भवेत् ।कुलत्थक्वाथसंसृष्टं क्षीरपानञ्च पूजितम् ॥
* ॥
क्षीराणि मांसानि घृतानि चैवदधीनि शाकानि च पर्व्ववन्ति ।समासतोऽम्लान् मधुरान् हिमांश्चकृमीन् जिघांसुः परिवर्ज्जयेत्तु” ॥
इति सुश्रुत उत्तरतन्त्रे चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥
)