| YouTube Channel

कृमि (kRmi)

 
शब्दसागरः
English
कृमि
m.
 (-मिः)
1. A worm, an insect in general.
2. Lac. the red dye,
which is in fact an insect.
3. An Asur or demon.
4. One subject to
worms.
E.
 क्रम् to go, इन् Unadi affix, and the corresponding vowel
substituted for र
also क्रिमि.
Capeller Eng
English
कृमि
m.
 worm,
esp.
 silk-worm, mite, spider, insect
i.g.
a
man's name
f.
 a woman's name (also कृमी),
N.
 of a river.
Yates
English
कृमि (मिः) 2.
m.
 A worm, an insect
lac
a demon.
a. Having worms.
Spoken Sanskrit
English
कृमि - kRmi -
m.
 - silk-worm
कृमि - kRmi -
m.
 - worm
कृमि - kRmi -
m.
 - spider
कृमि - kRmi -
m.
 - ant
कृमि - kRmi -
m.
 - lac
कृमि - kRmi -
m.
 - shield-louse
कृमि - kRmi -
m.
 - insect
Wilson
English
कृमि
m.
 (-मिः)
1 A worm, an insect in general.
2 Lac, the red dye, which is in fact an insect.
5 An Asura or demon.
4 One subject to worms.
E.
 क्रम to go, इन् Uṇādi affix, and the corresponding vowel
substituted for र
also किमि.
Apte
English
कृमि [kṛmi],
a.
 [क्रम्-इन् अत इत्वम्
Uṇ.*
 4.121] Full of worms, wormy.
मिः A worm, an insect in general
कृमिकुल- चितम्
Bh.*
 2.9
यदिदं किंचाश्वभ्य आकृमिभ्यः Bṛi.
Up.*
 6. 1.14.
Worms (disease).
An ass.
A spider.
The lac (dye).
An ant.
Comp.
 -कण्टकम्
N.
 of several plants: विडङ्ग (Mar. वावडिंग), चित्राङ्ग, उदुम्बर
कृमिकण्टकं तु चित्राङ्गविडङ्गोदुम्बरेषु च Medini. -करः a kind of poisonous worm. -कर्णः, -कर्णकः 'worms or lice in the ear', a kind of disease of the ear. -कोशः, -कोषः the cocoon of a silkworm. ˚उत्थम् silken cloth. -ग्रन्थिः a disease of the ear. -घ्नः
N.
 of several plants used as vermifuge
as the onion, the root of the jujube, marking-nut plant
&c.
 -घ्नी turmeric. -जम्, -जग्धम् agallochum, aloe wood. -जा lac, the red dye produced by insects. -जलजः, -वारिरुहः a shell-fish, an animal (fish
&c.
 ) living in a shell. -दन्तकः tooth-ache. -द्रवम् cochineal. -पर्वतः, -शैलः an ant-hill. -फलः the Udumbara tree. -भोजनः
N.
 of a hell
Bhāg.*
 5.26.7, 18. -रिपुः, -शत्रुः an anthelmintic plant (विडङ्ग). -वर्णः red cloth. -शङ्खः the fish living in the conch. -शुक्तिःf.
a bivalve shell.
the animal living in it.
an oyster.
Apte 1890
English
कृमि a. [क्रम्-इन् अत इत्वम् Uṇ. 4. 121] Full of worms, wormy.
मिः 1 A worm, an insect in general
कृमिकुलचितं Bh. 2. 9.
2 Worms (disease).
3 An ass.
4 A spider.
5 The lac. (dye).
6 An ant.
Comp.
कंटकं N. of several plants:
विडंग, चित्रांग, उदुंबर.
करः a kind of poisonous worm.
कर्णः,
कर्णकः ‘worms or lice in the ear, ’ a kind of disease of the ear.
कोशः,
कोषः the cocoon of a silkworm. °उत्थं silken cloth.
ग्रंथिः a disease of the ear.
घ्नः N. of several plants used as vermifuge
as the onion, the root of the jujube, marking-nut plant &c.
घ्नी turmeric.
जं,
जग्धं agallochum, aloe wood.
जा lac, the red dye produced by insects.
जलजः,
वारिरुहः a shell-fish, an animal (fish, &c.) living in a shell.
दंतकः tooth-ache.
पर्वतः,
शैलः an ant-hill.
फलः the Udumbara tree.
भोजनः N. of a hell.
रिपुः,
शत्रुः an anthelmintic plant (विडंग).
वर्णः red cloth.
शंखः the fish living in the conch.
शुक्तिः f. {1} a bivalve shell. {2} the animal living in it. {3} an oyster.
Monier Williams Cologne
English
कृ॑मि
m.
 or क्रि॑मि (fr. √ क्रम्,
Uṇ.
 ), a worm, insect,
VS.
TS.
AV.
ŚBr.
Mn.
&c.
‘a spider’ (See -तन्तु-जाल)
a silk-worm,
L.
a shield-louse,
L.
an ant,
L.
lac (red dye caused by insects),
L.
N.
 of a son (of Uśīnara,
Hariv.
 1676 ff.
of Bhajamāna,
Hariv.
 2002)
of an Asura (brother of Rāvaṇa),
L.
of a Nāga-rāja,
Buddh.
L.
कृ॑मि
f.
 (इस्)
N.
 of the wife of Uśīnara and mother of Kṛmi,
Hariv.
 1675 &
VP.
 (v.l. कृमी)
N.
 of a river,
MBh.
 vi, 9, 17
कृमि [cf.
Lith.
 kirminis, kirmele
Russ.
 červj
Hib.
 cruimh
Cambro-Brit.
 pryv
Goth.
 vaurms
Lat.
 vermi-s for quermi-s.]
Monier Williams 1872
English
कृमि कृमि, इस्, or क्रिमि, इस्, m. (said to be
fr. rt. क्रम्
cf. क्रमि), a worm, an insect in
general
a spider
an ant
lac, the red dye caused
by insects
N. of a son of Uśīnara
N. of an Asura,
the brother of Rāvaṇa
N. of a Nāga-rāja
(इस्), f.,
N. of the wife of Uśīnara and mother of Kṛmi
[cf. Lith. kirminis, kirmele
Russ. cervj
Hib.
cruimh
Cambro-Brit. pryv
Goth. vaurms,
Them. vaurmi for hvaurmi
Lat. vermi-s for
quermi-s
perhaps Gr. ἕλμινς for ἕρμινς.]
—कृ-
मि-कण्टक, अम्, n. several plants efficacious in
destroying worms, Ficus Glomerata
another plant,
= चित्रा or चित्राङ्ग
another plant, = विडङ्ग।
—कृमि-कर, अस्, m. a kind of poisonous insect.
—कृमि-कर्ण or कृमि-कर्णक, अस्, m. worms
or lice generated in the external ear.
—कृमि-कोश
or कृमि-कोष, अस्, m. the cocoon of a silkworm.
—कृमिकोशोत्थ (°श-उत्°), अस्, आ, अम्, silk, silken.
—कृमि-ग्रन्थि, इस्, m. a disease of the eyes,
caused by insects generated at the roots of the eye-
lashes.
—कृमि-घातिन्, ई, इनी, इ, destroying worms
(ई), m. a medicinal drug, = विडङ्ग (?).
—कृमि-
घ्न, अस्, ई, अम्, vermifuge, anthelmintic
(अस्), m.
a shrub used in medicine as a vermifuge, commonly
Bīreng, Erycibe Paniculata, see विडङ्ग
the onion
the root of the jujube
the marking nut plant
(ई),
f. turmeric.
—कृमि-ज, अस्, आ, अम्, produced by
worms
(आ), f. lac, a red dye produced by an insect,
commonly called Lākṣā
(अम्), n. Agallochum.
—कृमि-जग्ध, अम्, n. Agallochum.
—कृमि-
जलज, अस्, m. a shell-fish, an animal living in a shell.
—कृमि-दन्तक, अस्, m. tooth-ache with decay of
the teeth.
—कृमि-पर्वत, अस्, m. an ant-hill.
—कृमि-भक्ष, अस्, m., N. of a hell.
—कृमि-
भोजन, अस्, आ, अम्, one whose food consists of worms
(अस्), m., N. of a hell.
—कृमि-मत्, आन्, अती, अत्,
affected or covered with worms.
—कृमि-रिपु, उस्, m.
an anthelmintic plant, = विडङ्ग.
—कृमि-रोग, अस्,
m. disease caused by worms.
—कृमि-वर्ण, अस् or
अम् (?), m. or n. (?), red cloth.
—कृमि-वारिरुह,
अस्, m. a fish living in a shell.
—कृमि-वृक्ष,
अस्, m. a kind of plant, Koṣāmra.
—कृमि-शङ्ख,
अस्, m. the fish living in the conch.
—कृमि-शत्रु,
उस्, m. an anthelmintic plant, Erythrina Fulgens, =
विडङ्ग.
—कृमि-शात्रव, अस्, m. the plant Acacia
Farnesiana.
—कृमि-शुक्ति, इस्, f. a bivalve shell, a
muscle
the animal living in a bivalve shell
an
oyster.
—कृमि-शैल or कृमि-शैलक, अस्, m. an
ant or mole-hill
[cf. कृमि-पर्वत।]
—कृमि-
सरारी, f. a kind of poisonous insect.
—कृमि-सेन,
अस्, m., N. of a Yakṣa.
—कृमि-हन्तृ, ता, त्री,
तृ, or कृमि-हर, अस्, ई, अम्, anthelmintic, vermi-
fuge.
—कृमि-हा, f. an anthelmintic plant, = वि-
डङ्ग.
—कृमीश (°मि-ईश), अस्, m., N. of a hell.
Macdonell
English
कृमि kṛ́-mi,
m.
 [worker], worm
insect, maggot
🞄[Page73-3] 🞄silk-worm
-ka,
m.
 little worm
*-kośaja, *-kośa‿uttha,
a.
 silken
-ja,
a.
 produced 🞄by a worm
n.
 aloe-wood
-tantu-jāla,
n.
 🞄cobweb
-la,
a.
 wormy.
Benfey
English
कृमि कृमि, also क्रिमि क्रिमि, i. e.
ह्वृ + मि,
I.
m.
 A worm, an insect in
general, Man. 1, 40
Suśr. 2, 509, 11 sqq.
II.
m.
 and
f.
 Proper names, Hariv.
2002
1675. -- Cf. Lat. vermis
Goth.
vaurms
ἕλμινς.
Apte Hindi
Hindi
कृमि
वि* - "क्रम् - इन्, अत इत्वम् संप्र*"
"कीड़ों से भरा हुआ, कीटयुक्त"
कृमि
वि* - "क्रम् - इन्, अत इत्वम् संप्र*"
कीड़े
कृमि
वि* - "क्रम् - इन्, अत इत्वम् संप्र*"
गधा
कृमि
वि* - "क्रम् - इन्, अत इत्वम् संप्र*"
मकड़ी
कृमि
वि* - "क्रम् - इन्, अत इत्वम् संप्र*"
लाख
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कृमि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹುಳು /ಜಂತು
निष्पत्तिः - > क्रमु (पादविक्षेपे) - "इत्" (उ० ४-१२१)
व्युत्पत्तिः - > क्रामति
प्रयोगाः - > "कृमिकीटपतङ्गाश्च यूकामक्षिकमत्कुणम्"
उल्लेखाः - > मनु० १-४०
कृमि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರಗು
कृमि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗರ್ದಭ /ಕತ್ತೆ
कृमि
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಹುಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ
विस्तारः - > "कृमिर्ना क्रिमिवत् कीटे लाक्षायां कृमिले खरे" - मेदि० ।
L R Vaidya
English
kfmi {% (I) a. %} Full of worms, wormy.
kfmi {% (II) m. %} 1. A worm, an insect in general, M.i.40
2. worms (disease)
3. an ass
4. the lac (dye).
Bopp
Latin
कृमि m. (fortasse a r. कृष्) insectum, vermis. RAGH. 16.
20.: तिरस्क्रियन्ते कृमितन्तुज्ञालैः…गवाक्षाः (Schol.
Calc. कृमि explicat per ऊर्णनाभ)
BHAR. 1. 63.: कृमि-
कुलशतावृततनुः…श्वा. (कृमि correptum est e कर्मि,
v. ऋ. Lith. kirminis, kirmếlế, russ. червь ervj, mu-
tato m in v
hib. cruimh, cambo-bret. pryv
goth.
vaurms, Th. vaurmi, e hvaurmi, v. gr. comp. 388.
lat.
vermi-s e quermi-s
fortasse gr. ἕλμινς e ἕϱμινς, cf. lith.
kirminis.)
Edgerton Buddhist Hybrid
English
kṛmi (in sense of glow-worm, see kimi)
Kṛmi, n. of a nāga king: Mvy 〔3248〕
Māy 〔246.33〕.
Lanman
English
kṛ́mi, m. worm.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
कृमि m. *Cochenille-Farbstoff, S II, 348, 27 [क्रिमि gedruckt].
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
त्वक्फलकृमिरोमभ्यः संभवत्वाच्चतुर्विधम् ॥ ६६८ ॥
क्षौमकार्पासकौशेयराङ्कवादिविभेदतः ।
-wordlist-
त्वच् (स्त्री), फल (क्ली), कृमि (पुं), रोमन् (क्ली), वस्त्रयोनि (स्त्री), क्षौम (क्ली), कार्पास (क्ली), कौशेय (क्ली), राङ्कव (क्ली)
--source--
ऊर्णनाभस्तन्तुवायो जालिको जालकारकः ।
कृमिर्मर्कटको लूता लालास्रावोष्टपाच्च सः ॥ १२१० ॥
-wordlist-
ऊर्णनाभ (पुं), तन्तुवाय (पुं), जालिक (पुं), जालकारक (पुं), कृमि (पुं), मर्कटक (पुं), लूता (स्त्री), लालास्राव (पुं), अष्टपाद् (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
लूता
लूता, ऊर्णनाभ, मर्कट, जालिक, कृमि
लूतोर्णनाभमर्कटजालिककृमयश्च तुल्यार्थाः ॥ २५६ ॥
verse 2.1.1.256
page 0031
कृमि
कृमि, कीट, नीलङ्गु, पुलक
कृमिः कीटस्तु नीलङ्गुः पुलकश्च समः स्मृतः ॥ ६३६ ॥
verse 3.1.1.636
page 0072
कृमि
कृमि, लाक्षा
वेदिकाऽङ्गुलिमुद्रायां लाक्षायां च कृमिस्तथा ॥ ८२३ ॥
verse 5.1.1.823
page 0095
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: कृमिः
Root: कृमि
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Son of a Vaidēhaka and a Karaṇi
Shloka(s):
3|5|33|2 ► वैश्या धन्ववनं शूद्रा गैरुषं करणी कृमिम्॥ (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|33|2 ⇢ कृमिः (कृमि) (पुं) ⇒ Son of a Vaidēhaka and a Karaṇi ⇒
Related word(s):
isa_k ➡ वैदेहपुत्राः स्युः नानायोषित्समुद्भवाः
Mahabharata
English
Kṛmi, pl. (ºayaḥ), a people. § 562 (Bhagavadyānap.): V, 74, 2729 (ruled by Vasu
C. has Kramº).
Kṛmi, a river. § 574 (Jambūkh.): VI, 9, 324 (only B., cf. Ikshuinālavī).
पुराणम्
English
कृमि १ / KṚMI I. A King of the royal dynasty of aṅga. King uśīnara had five wives named Nṛgā, narā, kṛmī, Daśā and dṛṣadvatī, and of them were born respective- ly the sons nṛga, nara, kṛmi, suvrata and śibi. (agni purāṇa, Chapter 227).
कृमि ३ / KṚMI III. A kṣatriya dynasty. (Udyoga Parva, Chapter 74, Verse 13).
कृमि ४ / KṚMI IV. A river. (bhīṣma parva, Chapter 9, Verse 17).
Vedic Reference
English
Kṛmi, ‘worm.’ In the later Saṃhitās, ^1 and especially in the
Atharvaveda, ^2 worms play a considerable part. They are
regarded as poisonous, and are spoken of as found in the
mountains, in forests, in waters, in plants, and in the human
body. In accordance with widespread primitive ideas, they
are considered to be the causes of disease in men and animals.
The Atharvaveda contains three hymns^2 as charms directed
against them. The first of these hymns is of a general character,
the second is meant to destroy worms in cattle, and the third is
intended to cure children of worms. When found in men,
worms are said to have their place in the head and ribs, ^3 and
to creep into the eyes, nose, and teeth.^4 They are described as
dark brown, but white in the fore part of the body, with black
ears, and as having three heads.^5 They are given many specific
names: Alāṇḍu, Ejatka, Kaṣkaṣa, Kīṭa, Kurūru, Nīlaṅgu,
Yevāṣa, Vaghā, Vṛkṣasarpī, Śaluna, Śavarta, Śipavitnuka,
Stega.
1) Taittirīya Saṃhitā, v. 5, 11, 1
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 14, 11
Vāja-
saneyi Saṃhitā, xxiv. 30
Mantra Brāh-
maṇa, ii. 7
Taittirīya Āraṇyaka, iv. 36
Śatapatha Brāhmaṇa, v. 4, 1, 2
and
of. Rv. i. 191.
2) ii. 31. 32
v. 23.
2) ii. 31, 32
v. 23.
3) Av. ii. 31, 4.
4) Av. v. 23, 3.
5) Av. v. 23, 4 et seq.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 98,
393
Kuhn, Zeitschrift für vergleichende
Sprachforschung, 13, 49 et seq.
113
et seq.
Bloomfield, Hymns of the
Atharvaveda, 313 et seq.
Weber, Indische
Studien, 13, 199
Whitney, Translation
of the Atharvaveda, 73.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: कृमिः
Root: कृमि
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ lac
⇒ ant
⇒ worm
⇒ insect
⇒ spider
⇒ silk-worm
⇒ shield-louse
Shloka(s):
2|5|13|2 ► नीलङ्गुस्तु कृमिः कर्णजलौकाः शतपद्युभे॥ (सिंहादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|13|2 ⇢ नीलङगुः (नीलङ्गु) (पुं) ⇒ jackal, species of worm, species of fly or bee
➠ 2|5|13|2 ⇢ कृमिः (कृमि) (पुं) ⇒ lac, ant, worm, insect, spider, silk-worm, shield-louse
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ ऊर्णादिभक्षककृमिविशेषः
जातिः ➡ कीटः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कृमिः
पुं,
 (क्रामतीति । क्रमु पादविक्षेपे + “क्रमित-मिशतिस्तम्भामत इच्च” । उणां । ४ । १२१ । इतिइन् “भ्रमेः सम्प्रसारणञ्च” इति अनुवृत्तेः सम्प्र-सारणञ्च ।) कीटः । पोका इति भाषा । तत्प-र्य्यायः । नीलाङ्गः २ । इत्यमरः । २ । ५ । १३ ।निलाङ्गुः ३ क्रिमिः ४ । इति तट्टीका ॥
पुण्ड्रः ५ ।इति जटाधरः ॥
लाक्षा । कृमिलः । खरः । इतिविश्वमेदिन्यौ ॥
उदरजातकीटरोगः । तस्यौ-षधं यथा, --“वदरीकारवीमूलं गुडाज्येन समन्वितम् ।अग्निना साधितं जग्ध्वा कृमीन्सर्व्वान् हरेच्छिव !” ॥
इति गारुडे १९४ अध्यायः ॥
(“कृमयो द्विविधाः प्रोक्ता वाह्याभ्यन्तरसम्भवाः ।वाह्या यूकाः प्रिसद्गाः स्युः किञ्चुलूकास्तथान्तराः ॥
सप्तधा हि भवेद्वाह्याः षड्धाश्चान्तः समुद्भवाः ।तेषां वक्ष्यामि सभूतिं वाह्यानाभ्यन्तरे नृणाम् ॥
रूक्षादतिबलात् स्वेदात् चिन्तया शोचनादपि ।कफधातुसमुद्भूतास्तीक्ष्णा यूका भवन्ति हि ॥
यूकाः कृष्णाः पराः श्वेतास्तृतीयाश्चर्म्मणि स्थिताः ।सूक्ष्मातिविकटा रूक्षाश्चर्म्माभाश्चर्म्मयूकिकाः ।चतुर्थी विन्दुकी नाम वर्तुला मूत्रसम्भवा ॥
मत्कुणाद्याश्च पञ्चम्यो वाह्योपद्रवकारिणः ।यूका मस्तकसंस्थाने श्वेता वस्त्रनिवासिनी ॥
चर्म्मयूका नेत्रचर्म्मे सूक्ष्मे रोमणि यष्टिका ।उष्णद्रव्यनिषेवाच्च अजीर्णे मधुरद्रवात् ॥
रूक्षान्नगोधूमयवान्नपिष्ट-र्गुडेन वा क्षीरविपर्य्ययेण ।दिवाशयाने च सपिच्छलेनघर्म्मेण पापोदकसेचनेन ॥
सञ्जायते तेन मलाशयेषुकृमिव्रजं कोष्ठविकारकारि ॥
षड्विधास्ते समुद्दिष्टास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।कफकोष्ठं मलाधारं कोष्ठे सर्पन्ति सर्पवत् ॥
पृथुमण्डा भवन्त्येके केचित् किञ्चुकसन्निभाः ।धान्याङ्कुरनिभाः केचित् केचित् सूक्ष्मास्तथाणवः ॥
सूचीमुखाः परिज्ञेयाश्चान्त्राणि सादयन्ति ते ।वक्ष्यामि लक्षणं तेषां चिकित्साञ्च शृणुष्व मे ॥
ज्वरोहृद्रोगशूलं वा वमिकृत् क्लेदनं भ्रमः ।अरुचिर्बन्धवैवर्ण्यमतीसारं सफोनिलम् ॥
गर्ज्जनं जठरे चैव मन्दाग्नित्वञ्च जायते ।पिपासा पीतता नेत्रे किञ्चुकैः पीडितस्य च ॥
इति गण्डूपदलक्षणम् ॥
* ॥
सूचीवत्तुद्यतेऽन्त्राणि रक्तञ्चैवातिसार्य्यते ।यकृद्वा भक्षयन्त्यन्ते रक्तं वा वमते भृशम् ॥
क्लेदो मुखेऽरुचिर्जाड्यं मन्दाग्नित्वञ्च वेपथुः ।क्षुत्तृष्णा च ज्वरो ज्ञेयाः सूचीमुखकृमोरुजाम् ॥
इति शूचीमुखलक्षणम् ॥
* ॥
ये च धान्याङ्कुरास्तेषां वक्ष्याम्यथ च लक्षणम् ।मलाशयस्थाः कृमयो मलं जघ्नन्ति ते भृशम् ॥
तैस्तु संपीड्यते देहे विड्विभेदं परूषता ।कृशत्वञ्चापि हृत्क्लेदं कृमयो जनयन्ति ते ॥
हारीतः संशयापन्नः पादौ संगृह्य पृच्छति ।कथं देहे मनुष्यस्य मलमूत्रवसाशये ॥
सम्भवन्ति कथञ्चादौ वर्द्धयन्ति कथं पुनः ।कथं वा शीर्णेऽन्नरसे नानाहारावभक्षणे ॥
जायन्ते केन कृमयः सूक्ष्माधोगामिनोऽप्यथ ।नानाऽऽमपक्वभक्षान्नं दहते वा हुताशनः ॥
कथन्ते कृमयश्चान्ते न दह्यन्तेऽन्तराग्निना ।एवं पृष्टो महाचार्य्यः प्रोवाच मुनिपुङ्गवः ॥
आत्रेय उवाच ।शृणुपुत्त्र ! महाबाहो ! कृमिसम्भवकारणम् ।विरुद्धान्नरसैः पुत्त्र ! रक्तञ्चैवास्य कुप्यति ॥
कफेनैकदिनं याति शुक्रेणाकारणं व्रजेत् ।पञ्चभूतात्मके वायौ ते तु जाताः सचेतनाः ॥
कोष्ठाग्निना न दह्यन्ते न जीर्य्यन्ते रसानिति ।विषे जातो यथा कीटो न विषेण मृतिं व्रजेत् ॥
तथा हुताशनोद्भ्तं न हुताशेन जीर्य्यति ।भेषजं संप्रवक्ष्यामि येन तेऽपि तरन्ति वै ॥
पतन्ति वा शमंयान्ति भेषजानि शृणुष्व मे ।वचाऽजमोदा कृमिजित्पलाशवीजं शठी रामठकं त्रिवृच्च ।उष्णोदके तत्परिपिष्यपेयंपतन्ति शीघ्रं शतधातुकीटाः ॥
शठी यवानी पिचुमर्द्दपत्रान्विडङ्गकृष्णातिविषा रसोनम् ।सम्पिष्य मूत्रेण त्रिवृत्प्रयुक्तम्विनाशनं सर्व्वकृमीरुजानाम् ॥
मरिचं पिप्पलीमूलं विडङ्गशिग्रुयवानिकात्रिवृतः ।गोमूत्रेण तु पेष्यं पानं शीघ्रं कृमीन् हन्ति ॥
मुस्ता विशाला त्रिफला सुपर्णाशिग्रुः सुवाह्वं सलिलेन कल्कः ।पानं सकृष्णा कृमिशत्रुचूर्णंविनाशनं सर्व्वकृमीरुजाञ्च” ॥
“मातुलुङ्गस्य मूलानि रसोनं कृमिजित्त्रिवृत् ।अजमोदा निम्बपत्रं गोमूत्रेण तु पेषयेत् ॥
पानमेतत् प्रशंसन्ति कृमिदोषनिवारणम् ।ज्वरप्रोक्तानि पथ्यानि कृमिदोषे प्रदापयेत् ॥
इति कृमिचिकित्सा” ॥
* ॥
इति महर्ष्यात्रेयभाषिते हारीतोत्तरे कृमिचि-कित्सा नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥
* ॥
अस्य निदानपूर्व्वकससम्प्राप्तिचिकित्सितं-यथा ।“अजीर्णाध्यशनासात्म्यैर्विरुद्धमलिनाशनैः ।अव्यायामदिवास्वप्नगुर्व्वतिस्निग्धशीतलैः ।माषपिष्टान्नविदलविसशालूकशेरुकैः ॥
पर्णशाकसुवाशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः ।पलालानूपपिशितपिण्याकपृथुकादिभिः ॥
स्वाद्वम्लद्रव्यपानैश्च श्लेष्मा पित्तञ्च कुप्यति ।कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् ॥
आमपक्काशयस्तेषां प्रसवः प्रायशः स्मृतः ।विंशतेः कृमिजातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः ॥
पुरीषकफरक्तानि तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।अयवा वियवाः किप्याश्चिप्या गण्डूपदास्तथा ।चूरवो द्विमुखाश्चैव सप्तैवैते पुरीषजाः ॥
श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च ।तेषामेवापरे पुच्छैः पृथवश्च भवन्ति हि ॥
शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलसंक्षयाः ।प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः ॥
रक्ता गण्डूपदा दीर्घा गुदकण्डूनिपातिनः ।शूलाटोपशकृद्भेदपक्तिनाशकराश्च ते ॥
दर्भपुष्पा महापुष्पाः प्रलूनाश्चिपिटास्तथा ।पिपीलिका दारुणाश्च कफकोपसमुद्भवाः ॥
रोमशा रोममूर्द्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः ।मूढधान्याङ्कुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा ॥
मज्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभुजस्तथा ।शिरोहृद्रोगवमथुप्रतिश्यायकराश्च ते ॥
केशरोमनस्वादाश्च दन्तादाः किक्विशास्तथा ।कुष्ठजाश्च परीसर्प्पाः ज्ञेयाः शोणितसम्भवाः ॥
ते सरक्ताश्च कृष्णाश्च स्निग्धाश्च पृथवस्तथा ।रक्ताधिष्ठानजान् प्रायो विकारान् जनयन्ति ते ॥
माषपिष्टान्नलवणगुडशाकैः पुरीषजाः ।मांसमाषगुडक्षीरदधिशुक्तैः कफोद्भवाः ॥
विरुद्धा जीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि ॥
ज्वरो विवर्णताशूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ॥
भक्तद्वेषोऽतिमारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् ।दृश्यास्त्रयोदशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्त्तिताः ॥
केशादाद्यास्त्वदृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्ज्जयेत् ।एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः स्निग्धमातुरम् ॥
सुरसादिविपक्वेन सर्पिषा वान्तमादितः ।विरेचयेत्तीक्ष्णतरैर्योगैरास्थापयेच्च तम् ॥
यवकोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च ।विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च ॥
प्रत्यागते निरूहे तु नरं स्नातं सुखाम्बुना ।युञ्ज्यात् कृमिघ्नैरशनैस्ततः शीघ्रं भिषग्वरः ॥
स्नेहेनोक्तेन चैनन्तु योजयेत् स्नेहवस्तिना ।ततः शिरीषकिणिही-रसं क्षौद्रयुतं पिबेत् ।केचूकस्वरसं वापि पूर्व्ववत्तीक्ष्णभोजनः ॥
पलाशवीजस्वरसं कल्कं वा तण्डुलाम्बुना ।पारिभद्रकपत्राणां क्षौद्रेण स्वरसं पिबेत् ॥
पत्तूरस्वरसं वापि पिबेद्वा सुरसादिजम् ।लिह्यादश्वशकृच्चूर्णं विडङ्गं वा समाक्षिकम् ॥
पत्रैर्मूषिकपर्ण्या वा सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः ।खादेत् पूपालिकान् पक्वान् धान्याम्लञ्च पिबेदनु ॥
सुरसादिगणे तैलं पक्वं वा पानमिष्यते ।विडङ्गचूर्ण-पिष्टाभ्यां तस्मिन् भक्ष्यन्तु कारयेत् ॥
तत्कषायप्रपीतानां तिलानां स्नेहमेव वा ।श्वाविधः शकृतश्चूर्णं सप्तकृत्वः सुभावितम् ॥
विडङ्गानां कषायेण त्रैफलेन तथैव च ॥
क्षौद्रेण लिढ्वानुपिबेद्रसमामलकोद्भवम् ।अक्षाभया रसञ्चापि विधिरेषोऽयसामपि ॥
पूतीकस्वरसं वापि पिबेद्वा मधुना सह ।पिबेद्वा पिप्पलीमूलमजामूत्रेण संयुतम् ॥
सप्तरात्रं पिबेद्घृष्टन्त्रपुवा दधिमस्तुना ।पुरीषजान् कफोत्थांश्च हन्यादेवं कृमीन् भिषक् ॥
शिरोहृद्घ्राणवक्त्राक्षि संसृतांश्च पृथग्विधान् ।विशेषेणाञ्जनैर्नस्यैरवपीडैश्च साधयेत् ॥
शकृद्रसन्तुरङ्गस्य सुशुष्कं भावयेदति ।निःक्वाथेन विडङ्गानां चूर्णं प्रधमनन्तु तत् ॥
अयश्चूर्णान्यनेनैव विधिना योजयेद्भिषक् ।सकांस्यनीलं तैलञ्च नस्यं स्यात् सुरसादिके ॥
इन्द्रलुप्तविधिश्चापि विधेयो रोमभोजिषु ।दन्तादानां समुद्दिष्टं विधानं मुखरोगिकम् ॥
रक्तजानां समुद्दिष्टं कुर्य्यात् कुष्ठचिकित्सिते ।सुरसादिन्तु सर्व्वेषु सर्व्वथैवोपयोजयेत् ॥
प्रव्यक्ततिक्तकटुकं भोजनञ्च हितं भवेत् ।कुलत्थक्वाथसंसृष्टं क्षीरपानञ्च पूजितम् ॥
* ॥
क्षीराणि मांसानि घृतानि चैवदधीनि शाकानि च पर्व्ववन्ति ।समासतोऽम्लान् मधुरान् हिमांश्चकृमीन् जिघांसुः परिवर्ज्जयेत्तु” ॥
इति सुश्रुत उत्तरतन्त्रे चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कृ(क्रि)मि
पु०
 क्रम--इन् अतैत्त्वम् “भ्रमेः सम्प्रसारणञ्च” उ०इत्यतः सम्प्रसारणानुवृत्तौ सम्प्रवा । १ क्षुद्रजन्तुभेदे उज्ज्व-ल० । “लुम्पन्ति कीटकृमयः परितस्तथैते” नागार्ज्जनीयेऋकारयुक्तपाठः । २ लक्षायां ३ कृमियुक्ते ४ खरे गर्द्दभे चमेदि० । ५ रोगभेदे
पु०
 । तन्निदानादि सुश्रुते उक्तं यथा“अथातः कृमिरोगमध्यायं व्याख्यास्यामः । अजीर्ण्णाध्यश-नासात्म्यैर्व्विरुद्धमलिनाशनैः । अव्यायामदिवास्वप्नगुर्व्व-तिस्निग्धशीतलैः । माषपिष्टान्नविदलविसशालूकषेरुकैः ।पर्ण्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः । पललानूपपिशित-पिन्याकपृथुकादिभिः । स्वाद्वम्लद्रवपानैश्च श्लेष्मा पित्तञ्चकुप्यति । कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् ।आमपक्वाशयस्तेषां प्रसवः प्रायशः स्मृतः । विंशतेः कृमि-जातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः । पुरीषकफरक्तानि तेषावक्ष्यामि लक्षणम् । अयवा वियवाः किप्पा श्चिप्यागण्डू-पदास्तथा । चूरवो द्विमुखाश्चैव सप्तैवैते पुरीषजाः । श्वेताःसूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च । तेषामेवापरे पुच्छैः पृ-थवश्च भवन्ति हि । शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलस-ङ्क्षयाः । प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः । रक्तागण्डूपदा दोर्घा गुदकण्डूनिपातिनः । शूलाटोपशकृ-द्भेदपक्तिनाशकराश्चते । दर्भपुष्पाः १ महापुष्पाः २ प्रलूना ३टिपिटा ४ स्तथा । पिपीलिका ३ दारुणाश्च ६ कफकोपसमु-द्भवाः । रोमशा रोममूर्द्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः ।मूढधान्याङ्गुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा । मज्जादा १नेत्रलेढार २ स्तालुश्रोतभुज ३ स्तथा । शिरोहृद्रोगवमथुप्रति-श्यायकराश्चते । केशरोमनखादाश्च ४ दन्तादाः ५ किक्कि-शा ६ स्तथा । कुष्ठजाश्र परीमर्प्पा ७ ज्ञेयाः शोणितसम्भ-वाः । ते सरक्ताश्र कृष्णाय स्रिग्धाश्च पृथयस्तथा । रक्ता-धिष्ठानजान् प्रायोविकारान् जनयन्ति ते । माषपिष्टान्न-लवणगुडशाकैः पुरीषजाः । मांसमाषगुडक्षीरदधिशुक्तैःकफोद्भवाः । विरुद्धाजीर्णशाकाद्येः शोणितोत्था भवन्तिहि । ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः मदसंभ्रमः ।भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् । दृश्यास्त्रयो-दशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्त्तिताः । केशादाद्यास्त्व-दृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत् । एषामन्यतमं ज्ञात्वाजिघांसुः म्निग्वमातुरम्” । “तुदन्त्यामत्वचं र्दशा मश-कामत्कुणादयः । रुदन्तं विगतज्ञानं क्रिमयः क्रिमिलंयथा” भाग०, ३, ३१, २८, स्वार्थे क तत्रार्थे “ततो भक्षयतस्तस्य फलात् कृमिरभू-दणुः । सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिर्मां दशतामयम्” ।“एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां सन्निवेश्य तम् । कृमिकंप्राहसत्तूर्ण्णं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः” भा० आ० ४३ अ० ।
Capeller
German
कृमि
m.
 Wurm, Made, Insekt
bes. Seidenraupe.
Burnouf
French
कृमि कृमि
m.
 ver, insecte en général.
Kermès, laque
ou cochenille.
Np. d'un Asura.
Lith. kirminis
goth. vaurms
angl.
worm
lat. vermis
gr.
ἔλμινς.
कृमिकण्टक
n.
 nom de plusieurs végétaux: le figuier à
feuilles opposées, la salvinia cucullata, le विडङ्ग।
कृमिकोशोत्थ a. (कोश
उत्
स्था) de soie [m à
m.
qui vient du cocon d'un ver].
कृमिघ्न
m.
 (हन्) erycibe paniculata, arbuste ayant des
propriétés anthelmintiques.
कृमिज
n.
 (जन्) agallochum ou aloès
cf. क्रिमिज।
-- कृमिजा
f.
 teinture de cochenille.
कृमिरिपु
m.
 cf. कृमिघ्न।
कृमिल a. véreux, où il y a des vers.
-- कृइमिला
f.
femme féconde.
कृमिशैलक
m.
 (शैल) fourmilière, tas de terre élevée
par des insectes.
कृमीलक
m.
 esp. de haricot sauvage.
Stchoupak
French
कृमि-
(क्रिमि-)
m.
 ver, larve, insecte
-क- vermisseau.
°ज- a. fabriquée par les vers (soie).
°तन्तु-जाल- nt. toile d'araignée.
°भोजन- a. qui se nourrit de vers
m.
n.
 d'un enfer.
°राग- a. teint en rouge (avec la laque produite par un insecte).