| YouTube Channel

कुशः (kuzaH)

 
Apte
English
कुशः [kuśḥ],
a.
Wicked, vile, depraved.
Mad.
शः A kind of grass considered holy and forming an essential requisite of several religious ceremonies
पवित्रार्थे इमे कुशाः Śrāddha Mantra
कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरम्
R.*
 8.18, 1.49, 95.
N.
 of the elder son of Rāma. [He was one of the twin sons of Rāma, born after Sītā had been ruthlessly abandoned in the forest
yet he was the elder of the two in point of first seeing the light of this world. He, with Lava was brought up by the sage Vālmīki, and the two boys were taught to repeat the Rāmāyaṇa, the epic of the poet. Kuśa was made by Rāma king of Kuśāvatī, and he lived there for some time after his father's death. But the presiding deity of the old capital Ayodhyā presented herself to him in his dream and besought him not to slight her. Kuśa then returned to Ayodhya
see
R.*
 16.3-42.]
A rope of Kuśa grass for connecting the yoke of a plough with the pole.
One of the great Dvīpas
Bhāg.*
 5.1.32.
शा A plank for covering anything.
A piece of wood.
A horse's bridle. -शी A sort of ladle.
Wrought iron.
Ploughshare.
A pod of cotton.
A piece of Udumbara wood used for counting the number of Sāmans in a Stotra
औदुम्बरे स्त्रियाम् । छन्दोगस्तोत्रगणनाशङ्कासु ...... Nm. -शम् Water
as in कुशेशय q. v. ह्रदश्च कुशवानेष यत्र पद्मं कुशेशयम्
Mb.
 * 3.13.18.Comp. -अक्षः a monkey. -अग्रम् the sharp point of a blade of the Kuśa grass
hence
oft
 en used in
comp.
 in the sense of 'sharp', 'shrewd', 'penetrating' as intellect. ˚बुद्धि
a.
 having a penetrating intellect, sharp, shrewd
(अपि) कुशाग्रबुद्धे कशली गुरुस्ते
R.*
 5.4.-अग्रीय
a.
 penetrating, sharp
कुरु बुद्धिं कुशाग्रीयां ... ...
Bk.*
 5.15. -अङ्गुली, -रीयम् a ring of Kuśa grass worn at religious ceremonies. -अरणिः
N.
 of Durvāsas.-आकरः the sacrificial fire. -आसनम् a seat or mat of Kuśa grass
अक्षमालापवृत्तिज्ञा कुशासनपरिग्रहा । शांभवीव तनुः कस्य न वन्द्या दौर्जनी सभा ॥ Udb. -उदकम् water in which Kuśa grass has been infused
Ms.*
 11.212. -कण्डिकाf. a type of संस्कार of the Vedic sacrificial fire. -चीरम् a garment of Kuśa grass
(प्रगृह्य) कैकेय्याः कुशचिरे ते जानकी शुभलक्षणा
Rām.*
 2.37.1. -ध्वजः the younger brother of Janaka
तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे
R.*
 11.54. -मुष्टिःf. a handful of Kuśa grass कुशमुष्टिमुपादाय लवं चैव तु स द्विजः
Rām.*
 7.66.6. -स्थलम्
N.
 of a place in the North of India
perhaps Kanoj
Ve.*
 1. (-ली)
N.
 of the town Dvārakā. रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम्
Bhāg.*
 1. 61.41.
N.
 of the town उज्जयिनी.
Apte 1890
English
कुशः a. 1 Wicked, vile, depraved.
2 Mad.
शः 1 A kind of grass considered holy and forming an essential requisite of several religious ceremonies
पवित्रार्थे इमे कुशाः Śrāddha Mantra
कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरं R. 8. 18, 1. 49, 95.
2 N. of the elder son of Rāma. [He was one of the twin sons of Rāma, born after Sītā had been ruthlessly abandoned in the forest
yet he was the elder of the two in point of first seeing the light of this world. He, with Lava, was brought up by the sage Vālmīki, and the two boys were taught to repeat the Rāmāyaṇa, the epic of the poet. Kuśa was made by Rāma king of Kuśāvatī, and he lived there for some time after his father's death. But the presiding deity of the old capital Ayodhyā presented herself to him in his dream and besought him not to slight her. Kuśa then returned to Ayodhyā
see R. 16. 3-42].
3 A rope of Kuśa grass for connecting the yoke of a plough with the pole.
4 One of the great Dvīpas.
शा 1 A plank for covering anything.
2 A piece of wood.
3 A horse's bridle.
शी 1 A sort of ladle.
2 Wrought iron.
3 Ploughshare.
4 A pod of cotton.
शं Water
as in कुशेशय q. v.
Comp.
अक्षः a monkey.
अग्रं the sharp point of a blade of the Kuśa grass
hence often used in comp. in the sense of ‘sharp’, ‘shrewd, ’ ‘penetrating’ as intellect. °बुद्धि a. having a penetrating intellect, sharp, shrewd
(अपि) कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते R. 5. 4.
अग्रीय a. penetrating, sharp.
अंगुली-रीयं a ring of Kuśa grass worn at religious ceremonies.
अरणिः N. of Durvāsas.
आकरः the sacrificial fire.
आसनं a seat or mat of Kuśa grass.
उदकं water in which Kuśa grass has been infused.
चीरं a garment of Kuśa grass.
ध्वजः the younger brother of Janaka.
स्थलं N. of a place in the North of India
Ve. 1. (
ली) N. of the town Dvārakā.
Apte Hindi
Hindi
कुशः
पुं*
 - कु - शी - ड
एक प्रकार का घास जो पवित्र माना जाता हैं और बहुत से धर्मानुष्ठानों में जिसका होना आवश्यक समझा जाता हैं
कुशः
पुं*
 - कु - शी - ड
राम के बड़े पुत्र का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कुशः
noun
रामचन्द्रस्य पुत्रयोः एकः पुत्रः।
"कुशेन तथा च लवेन रामस्य सेना पराजिता।"
Synonyms:
 तृणम्, अब्दः, कच्छान्तरुहा, काशकः, कुतपः, कुशः, कैवर्ती, खेटम्
noun
कृष्याम् धान्यक्षुपैः सह अनुरुहाः क्षुद्रक्षुपाः।
"कृषकः कृषीक्षेत्रात् तृणम् उत्पाटयति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: कुशः
Root: कुश
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Kind of small sacrificial darbha grass
Shloka(s):
3|3|227|2 ► कुशे मुनिः कुथो दर्भो वीनाहो यज्ञजागरः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|227|2 ⇢ कुशः (कुश) (पुं) ⇒ Kind of small sacrificial darbha grass
⇒
➠ 3|3|227|2 ⇢ मुनिः (मुनि) (पुं) ⇒ Kind of small sacrificial darbha grass
Tamil Kuśam ⇒
➠ 3|3|227|2 ⇢ कुथः (कुथ) (पुं) ⇒ Kind of small sacrificial grass ⇒
➠ 3|3|227|2 ⇢ दर्भः (दर्भ) (पुं) ⇒ Kind of small sacrificial darbha grass
Tamil Kuśam ⇒
➠ 3|3|227|2 ⇢ वीनाहः (वीनाह) (पुं) ⇒ Small kind of sacrificial grass
Tamil Kuśam ⇒
➠ 3|3|227|2 ⇢ यज्ञजागरः (यज्ञजागर) (पुं) ⇒ Small kind of sacrificial grass
Tamil Kuśam ⇒
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ दर्भः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुशः,
पुं,
 (कु पापं श्यति नाशयति विहितराजधर्म्मा-नुष्ठानेन । कु + शो + डः । अपरा व्युत्पत्तिर्यथायथा, रामायणे ।“यस्तयोः पूर्व्वजो जातः स कुशेर्मन्त्रसत्कृतैः ।निर्म्मार्ज्जनीयस्तु तदा कुश इत्यस्य नाम तत्” ॥
)रामसुतः । (यथा, रघुः १६ । ७२ ।“यत् कुम्भयोनेरधिगम्य रामःकुशाय राज्येन समं दिदेश ।तदस्य जैत्राभरणं विहर्त्तु-रज्ञातपातं सलिले ममज्ज” ॥
)योक्त्रम् । इति मेदिनी ॥
पुराणोक्तसप्तद्वीपेषुद्वीपभेदः । स तु घृतसमुद्रेणावृतः । तत्र देवनिर्म्मितोऽग्नितुल्यः कुशस्तम्बोऽस्ति । (अतः कुश-द्वीप इति संज्ञया विख्यातः ।) तदधिपः प्रिय-व्रतराजपुत्त्रो हिरण्यरेताः तद्द्वीपं विभज्य सप्त-पुत्त्रेभ्यो दत्तवान् । तेषां नामानि यथा । वसुः १वसुदानः २ दृढरुचिः ३ नाभिगुप्तः ४ स्तुत्यव्रतः ५विप्रनामा ६ देवनामा ७ । एषां वर्षेषु सप्त सीमा-गिरयः । यथा । बभ्रुः १ चतुःशृङ्गः २ कपिलः ३चित्रकूटः ४ देवानीकः ५ ऊर्द्ध्वरोमा ६ द्रविणः७ । सप्त नद्यश्च यथा । रसकुल्या १ मित्रविन्दा२ श्रुतविन्दा ३ देवगर्भा ४ घृतच्युता ५ मधुः ६ माला७ । तत्र स्थिताः कुशलकोविदाभिमुक्तकुलकसंज्ञाःक्रमेण ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्राः भगवन्तमग्नि-रूपिणं आसां नदीनां पयोभिर्यजन्ते । इतिश्रीभागवतम् ॥
(विष्णुपुराणे तु एतद्द्वीपाधिपते-स्तत्पुत्त्राणां गिरीणां नदीनाञ्च नामान्तराणिदृश्यन्ते । यथा २ । ४ । ३६ -- ४४ ।“ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्त्राः शृणुष्व तान् ।उद्भिदो वेणुमांश्चैव वैरथो लम्बनो धृतिः ॥
प्रभाकरोऽथ कपिलस्तन्नामा वर्षपद्धतिः ।तस्मिन् वसन्ति मनुजाः सह दैवेयदानवैः ॥
तथैव देवगन्धर्व्वयक्षकिंपुरुषादयः ।वर्णास्तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः ॥
दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश्च महामुने ! ।ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः ॥
यथोक्तकर्म्मकर्त्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते ।तत्रैव तं कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्द्दनम् ॥
यजन्तः क्षपयन्त्युग्रमधिकारं फलप्रदम् ।विद्रुमो हेमशैलश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा ॥
कुशेशयो हविश्चैव सप्तमो मन्दराचलः ।वर्षाचलास्तु तत्रैते सप्तद्वीपे महामुने ! ॥
नद्यस्तु सप्त तासान्तु शृणु नामान्यनुक्रमात् ।धूतपापा शिवा चैव पवित्रा सम्मतिस्तथा ॥
विद्युदम्भा मही चान्या सर्व्वपापहरास्त्विमाः ।अन्याः सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः ॥
कुशद्वीपे कुशस्तम्बः सज्ञया तस्य तत् स्मृतः ।तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः” ॥
)
कुशः, त्रि, (कु कुस्तिते कर्म्मणि शेते अवतिष्ठते ।कु + शी + कः ।) पापिष्ठः ॥
(कुत्सिते मदशय्यायांशेते इति ।) मत्तः । इति मेदिनी ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कुस संश्लेषणे”@} 2 ‘कुश--’ इति दुर्गः।
कोसकः-सिका, कोसकः-सिका, 3 चुकुसिषकः-चुकोसिषकः-षिका, चोकुसकः-सिका
कोसिता-त्री, कोसयिता-त्री, चुकुसिषिता-चुकोसिषिता-त्री, चोकुसिता-त्री
4 कुस्यन् 5 -न्ती, कोसयन्-न्ती, चुकुसिषन्-चुकोसिषन्-न्ती
-- कोसिष्यन्-न्ती-ती, कोसयिष्यन्-न्ती-ती, चुकुसिषिष्यन्-चुकोसिषिष्यन्-न्ती-ती
6 7 व्यतिकुस्यमानः, कोसयमानः, -- चोकुस्यमानः
व्यतिकोसिष्यमाणः, कोसयिष्यमाणः, -- चोकुसिष्यमाणः
8 कूः-कुसौ-कुसः
-- -- कुसितम्-तः, 9 कुसितायी, कोसितः, चुकुसिषितः-चुकोसिषितः, चोकुसितः-तवान्
कुसः, 10 कुशः, कोसः, चुकुसिषुः-चुकोसिषुः, चोकुसः
कोसितव्यम्, कोसयितव्यम्, चुकुसिषिव्यम्-चुकोसिषितव्यम्, चोकुसितव्यम्
कोसनीयम्, कोसनीयम्, चुकुसिषणीयम्-चुकोसिषणीयम्, चोकुसनीयम्
कोस्यम्, कोस्यम्, चुकुसिष्यम्-चुकोसिष्यम्, चोकुस्यम्
ईषत्कोसः-दुष्कोसः-सुकोसः
-- -- कुस्यमानः, कोस्यमानः, चुकुसिष्यमाणः-चुकोसिष्यमाणः-चोकुस्यमानः
कोसः, कोसः, चुकुसिषः-चुकोसिषः, चोकुसः
कोसितुम्, कोसयितुम्, चुकुसिषितुम्-चुकोसिषितुम्, चोकुसितुम्
कुस्तिः, कोसना, चुकुसिषा-चुकोसिषा, चोकुसा
कोसनम्, कोसनम्, चुकुसिषणम्-चुकोसिषणम्, चोकुसनम्
कुसित्वा कोसित्वा कोसयित्वा, चुकुसिषित्वा-चुकोसिषित्वा, चोकुसित्वा
प्रकुस्य, प्रकोस्य, प्रचुकुसिष्य-प्रचुकोसिष्य, प्रचोकुस्य
कोसम् २, कुसित्वा-कोसित्वा २, कोसम् २, कोसयित्वा २, चुकुसिषिम् २-चुकोसिषम् २, चुकुसिषित्वा २-चुकोसिषित्वा २, चोकुसम् २
चोकुसित्वा २। 11
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२३४)
02
=>
 (४-दिवादिः-१२१८। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[२। ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति कित्त्वविकल्पः। एवं क्त्वायामपि।]]
04
=>
 [[३। ‘दिवादिभ्यः श्यन्’ (३-१-६९) इति श्यन्।]]
05
=>
 [[C। ‘अस्तायासविजस्तविश्वतसनो निर्दस्तवासैर्नुतः वेदव्योषकृदप्लुषः विसितधीकुस्यज्जनांहोबुसम्।’ धा। का। २-६६।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०२२४+ २०]
07
=>
 [[१। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]
08
=>
 [[२। ‘ससजुषो रुः’ (८-२-६६) इति रुत्वे, ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः’ (८-२-७६) इति दीर्घः।]]
09
=>
 [[३। ‘वृषाकप्यग्निकुसितकुसिदानामुदात्तः’ (४-१-३७) इति प्रकृतेः ऐकारः ङीप् च पुंयोगे। कुसितः = वृद्ध्याजीवी, तत्पत्नी कुसितायी।]]
10
=>
 [[४। तालव्यान्तपाठे पचाद्यच् (३-१-१३४)। कुशः = दर्भः।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०२२५+ २६]