| YouTube Channel

कुशं (kuzaM)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कुशं, दर्भः, पवित्रम्, याज्ञिकः, कुतुपः
noun
तृणविशेषः यत् धार्मिककार्ये उपयुज्यते।
"हिन्दूनां धार्मिककृत्ये कुशम् उपयुज्यते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुशं, क्ली
पुं,
 (कु पापं श्यति नाशयति । कु + शो+ डः । यद्वा कौ भूमौ शेते राजते शोभतेइत्यर्थः ।) स्वनामख्याततृणम् । तत्पर्य्यायः । कुथः२ दर्भः ३ पवित्रम् ४ । इत्यमरः । २ । ४ । १६६ ॥
याज्ञिकः ५ ह्रस्वगर्भः ६ वर्हिः ७ कुतुपः ८ । इतिशब्दरत्नावली ॥
अपि च ।“कुशो दर्भस्तथा वर्हिः सूच्यग्रो यत्र भूषणः ।ततोऽन्यो दीर्घपत्रः स्यात् क्षुरपत्रस्तथैव च” ॥
तस्योत्पत्तिर्यथा, --“वर्हिष्मती नाम पुरी सर्व्वसम्पत्समन्विता ।न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वतः ॥
कुशकाशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्च्चसः ।ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे” ॥
इति श्रीभागवतम् ॥
अस्य गुणाः ।“दर्भद्वयं त्रिदोषघ्नं मधुरं तुवरं हिमम् ।मूत्रकृच्छ्राश्मरीतृष्णावस्तिरुक्प्रदरास्रजित्” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
तस्य धारणविधिस्तत्प्रतिनिधिश्च यथा, --“पूजाकाले सर्व्वदैव कुशहस्तो भवेच्छुचिः ।तर्ज्जन्या रजतं धार्य्यं स्वर्णं धार्य्यमनामया ॥
कुशकार्य्यकरं यस्मान्न तु वन्याः कुशाः कुशाः ।कुशेन रहिता पूजा विफला कथिता मया ॥
नान्यस्य रजतं स्वर्णं धार्य्यं हि निजमङ्गले” ॥
इति वरदातन्त्रे १ पटलः ॥
* ॥
सधवायास्तत्स्पर्शनिषेधो यथा, --“न स्पृशेत्तिलदर्भांश्च सधवा तु कथञ्चन” ॥
इति हलायुधकृतब्राह्मणसर्व्वस्वम् ॥
अन्यत् दर्भ-शब्दे द्रष्टव्यम् ॥
कुशं,
क्ली,
 (कौ पृथिव्यां भूमौ शेते । भूलग्नत्वात्तथात्वम् ।) जलम् । इति मेदिनी ॥