| YouTube Channel

कुलं (kulaM)

 
Apte 1890
English
कुलं 1 A race, family
निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य संततेः R. 3. 1.
2 The residence of a family, a seat, house, an abode
वसन्नृषिकुलेषु सः R. 12. 25.
3 A high or noble family, noble descent
कुले जन्म Pt. 5. 2
कुलशीलसमन्वितः Ms. 7. 54, 62
so कुलजा, कुलकन्यका &c.
4 A herd, troop, flock
collection, multitude
मृगकुलं रोमंथमभ्यस्यतु Ś. 2. 6
U. 2. 9
अलिकुलसंकुल Gīt. 1
Śi. 9. 71
so गो°, कृमि°, महिषी° &c.
5 A lot, gang, band (in a bad sense).
6 A country.
7 The body.
8 The front or fore part.
9 A tribe, caste, community.
10 A blue stone.
लः The head of a guild or corporation.
Comp.
अकुल a. {1} of a mixed character or origin. {2} middling. °तिथिः m. f. the second, sixth, and the tenth lunar days of a fort-night in a month. °वारः Wednesday.
अंकुरः the scion of a family
Ś. 7. 19.
अंगना a respectable or high-born (chaste) woman.
अंगारः a man who ruins his family
Pt. 4.
अचलः,
अद्रिः,
पर्वतः,
शैलः a principal mountain, one of a class of seven mountains which are supposed to exist in each division of the continent
their names are:
महेंद्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥.
अन्वित a. born in a noble family.
अभिमानः family pride.
आचारः,
कर्मन्, n.
धर्मः a duty or custom peculiar to a family or caste.
आचार्यः,
गुरुः {1} a family-priest or teacher. {2} a genealogist.
आधारकः a son.
आलंबिन् a. maintaining a family.
ईश्वरः {1} the chief of a family. {2} N. of Śiva. (
रा) N. of Durgā.
उत्कट a. high-born. (
टः) a horse of a good breed.
उत्पन्न,
उद्गत,
उद्भव a. sprung from a noble family, high-born.
उद्वहः the head or perpetuator of a family
see उद्वह.
उपदेशः a family name.
कज्जलः one who is a disgrace to his family.
कंटकः one who is a thorn or trouble to his family.
कन्यका,
कन्या a girl of high birth
विशुद्धमुग्धः कुलकन्यकाजनः Māl. 7. 1
गृहे गृहे पुरुषाः कुलकन्यकाः समुद्वहंति Māl. 7.
करः
कर्तृ m. the founder of a family.
कलंकः one who is a disgrace to his family.
क्षयः {1} ruin of a family. {2} extinction of a family.
गिरिः,
भूभृत् m.,
पर्वतः,
शैलः see कुलाचल above.
घ्न a. ruining a family
दोषैरेतैः कुलघ्नानां Bg. 1. 43.
ज,
जात a. {1} well-born, of high birth. {2} ancestral, hereditary
Ki. 1. 31 (used in both senses).
जनः a high-born or distinguished person.
तंतुः one who continues or perpetuates a family.
तिथिः m. f. an important lunar day, viz:
the 4th, 8th, 12th or 14th of a lunar fort-night.
तिलकः the glory of a family, one who does honour to his family.
दीपः,
दीपकः the glory of a family.
दुहितृ f. see कुलकन्या.
देवता a tutelary deity
the guardian deity of a family
Ku. 7. 27.
धन a. one whose wealth is the preservation of the good name of the family
U. 1. 14. (
नं) the dearest and most valued treasure of the family
U. 7. 6.
धर्मः a family custom, a duty or custom peculiar to a family
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन Bg. 1. 44
Ms. 1. 118
8. 14.
धारकः a son.
धुर्यः (a son) able to support a family, a grown up son
न हि सति कुलधुर्ये सूर्यवंश्या गृहाय R. 7. 71.
नंदन a. gladdening or doing honour to a family.
नायिका a girl worshipped at the celebration of the orgies of the left-hand Śāktas.
नारी a high bred and virtuous woman.
नाशः {1} ruin or extinction of a family. {2} an apostate, reprobate, outcast. {3} a camel.
परंपरा the series of generations comprising a race.
पतिः {1} the head or chief of a family. {2} a sage who feeds and teaches 10, 000 pupils
thus defined:
मुनीनां दशसाहस्रं योऽ न्नदानादिपोषणात् । अध्यापयति विप्रर्षिरसौ कुलपतिः स्मृतः ॥
अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात् Ś. 1
R. 1. 95
U. 3. 48.
पांसुका a woman disgracing her family, an unchaste woman.
पालिः,
पालिका,
पाली f. a chaste, or high-born woman.
पुत्रः a nobly-born youth
इह सर्वस्वफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः Mk. 4. 10.
पुरुषः {1} a respectable or high-born man
कश्चुंबति कुलपुरुषो वेश्याधरपल्लवं मनोज्ञमपि Bh. 1. 92. {2} an ancestor.
पूर्वगः an ancestor.
भार्या a virtuous wife.
भृत्या the nursing of a pregnant woman.
मर्यादा family honor or respectability.
मार्गः a family custom, the best way or the way of honesty.
योषित्,
वधू f. a woman of good family and character.
वारः a principal day
(i. e. Tuesday and Friday).
विद्या {1} knowledge handed down in a family, traditional knowledge. {2} one of the three आन्वीक्षिकी lores.
विप्रः a family-priest.
वृद्धः an old and experienced member of a family.
व्रतः,
तं a family vow
गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतं R. 3. 70
विश्वस्मिन्नधुनाऽन्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः Bv. 1. 13.
श्रेष्ठिन् a. well-born, of a good family. (
m.) {1} the chief of a family or a guild. {2} an artisan of noble birth.
संख्या {1} familyrespectability. {2} inclusion among respectable families
Ms. 3. 66.
संततिः f. posterity, descendants, continuation of a lineage
Ms. 5. 159.
संभव a. of a respectable family.
सेवकः an excellent servant.
स्त्री a woman of good family, a noble woman
अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यंति कुलस्त्रियः Bg. 1. 41.
स्थितिः f. {1} antiquity or prosperity of a family. {2} family observance or custom
U. 5. 23.
Hindi
Hindi
परिवार
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुलं,
क्ली,
 (कुल् + “इगुपधेति” । ३ । १ । १३५ ।कः ।) वंशः । (यथा, रघौ । १६ । ८६ ।“इत्यूचिवानुपहृताभरणः क्षितीशंश्लाघ्यो भवान् स्वजन इत्यनुभाषितारम् ।संयोजयां विधिवदास समेतबन्धुःकन्यामयेन कुमुदः कुलभूषणेन” ॥
तस्य लक्षणं यथा, शिष्टोक्तौ ।“आचारो विनयो विद्या प्रतिष्ठा तीर्थदर्शनम् ।निष्ठा वृत्तिस्तपो दानं नवधा कुललक्षणम्” ॥
)तन्नाशकारणं यथा ।“गोभिश्च दैवतैर्विप्रकृष्या राजोपसेवया ।कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥
कुविवाहः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च ।कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण वै ॥
अनृतात् पारदार्य्याच्च तथाऽभक्षस्य भक्षणात् ।अश्रौतधर्म्माचरणात् क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥
अश्रोत्रिये वै वेदानां वृषलेषु तथैव च ।विहिताचारहीनेषु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम्” ॥
इति कूर्म्मपुराणे उपरिभागे १५ अध्यायः ॥
सजातीयगणः । इत्यमरः । २ । ७ । १ ॥
(कुं भूमिं लातिगृह्णाति । ला + कः ।) जनपदः । गृहम् । (कौभूमौ जीयते । अन्येभ्योपीति डः ।) शरीरम् ।इति मेदिनी ॥
अग्रम् । इति महाभारतम् ॥
(मध्यम-हलद्वयेन यावती भूमिः कृष्यते तावतोभूमिः । यथा, मनुः । ७ । १११ ।“दशी कुलन्तु भुञ्जीत विंशी पञ्चकुलानि च” ॥
)