| YouTube Channel

कुञ्जर (kuJjara)

 
शब्दसागरः
English
कुञ्जर
m.
 (-रः)
1. An elephant.
2. (In composition, ) Pre-eminent, as
पुरुषकुञ्जर an excellent. man.
3. Hair.
4. A country.
f.
 (-रा or -री)
1. A
female elephant. (-रा)
1. A plant, (Bignonia suave-olens.)
2. A
shrub, (Grislea tomentosa)
E.
 कुञ्ज a tusk, an arbour, &c. and र
what forms or possesses.
Capeller Eng
English
कुञ्जर
m.
 elephant (f. ई)
chief or best of (—°).
Yates
English
कुञ्जर (रः-रा-री) 1.
m.
 Hair
a
country
an elephant.
f.
 (रा) A
plant
in
comp. Excellent.
Wilson
English
कुञ्जर
m.
 (-रः)
1 An elephant.
2 (In composition, ) Preeminent, as पुरुषकुञ्जर an excellent man.
3 Hair.
4 A country.
f.
 (-रा or -री)
1 A female elephant. (-रा)
1 A plant, (Bignonia suave-olens.)
2 A shrub, (Grislea tomentosa.)
E.
 कुञ्ज a tusk, an arbour, &c. and र what forms or possesses.
Apte
English
कुञ्जरः [kuñjarḥ], [कुञ्जो हस्तिहनुः सो$स्यास्ति, कुञ्ज-र, ऊषसुषिपुष्क मधोरः
P.
V.*
 2.17. Vārt.]
An elephant
प्राक्छाये कुञ्जरस्य च
Ms.*
 3.274. दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् Mbh. on
P.
 II.3.36.
Anything pre-eminent or excellent of its class (at the end of
comp.
 only). Amara gives the following words used similarly: स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥
The Aśvattha tree.
The lunar asterism called हस्त.
Hair.
Head.
An ornament
कुञ्जरः कुन्तले पुमान् मस्तके भूषणे नागे ... Nm.
The number 'eight' (from eight elephants of the cardinal points).
रा, री A female elephant.
N.
 of a flower-plant.
Comp.
 -अनीकम् the division of an army consisting of elephant-corps.-अरिः a lion. -अशनः the Aśvattha tree.
अरातिः a lion.
Śarabha (a fabulous animal with 8 feet). -आरोहः an elephant's driver
Rām.*
 6. -ग्रहः an elephant-catcher
नाश्वबन्धो$श्वमाजानन्न गजं कुञ्जरग्रहः
Rām.*
 2.91.57. -च्छायः A famous Yoga in Astrology in which the moon is in the मघानक्षत्र and the sun is in the हस्तनक्षत्र.
Apte 1890
English
कुंजरः [कुंजो हस्तिहनुः सोऽस्यास्ति, कुंज-र, P. V. 2. 107 Vārt.] 1 An elephant.
2 Any thing pre-eminent or excellent of its class (at the end of comp. only). Amara gives the following words used similarly:
स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षभकुंजराः । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥.
3 The Aśvattha tree.
4 The lunar asterism called हस्त.
5 Hair.
रा,
री A female elephant.
Comp.
अनीकं the division of an army consisting of elephant-corps.
अशनः the Aśvattha tree.
अरातिः {1} a lion. {2} Śarabha (a fabulous animal with 8 feet).
ग्रहः an elephant-catcher.
Monier Williams Cologne
English
कुञ्जर
m.
 (ifc. f(आ). ,
MBh.
R.
 ) an elephant,
Mn.
 iii, 274
MBh.
&c.
anything pre-eminent in its kind (generally in comp. , e.g. राज-क्°, ‘an eminent king’,
MBh.
Kathās.
cf.
Pāṇ.
 ii, 1, 62 and g. व्याघ्रादि)
the number ‘eight’ (there being eight elephants of the cardinal points),
Sūryas.
a kind of temple,
VarBṛS.
a kind of step (in dancing to music)
the tree Ficus religiosa,
L.
N.
 of a Nāga,
MBh.
 i, 1560
of a prince (of the Sauvīraka race),
MBh.
 iii, 15597
of a mountain,
Hariv.
R.
of a locality
Monier Williams 1872
English
कुञ्जर कुञ्जर, अस्, m. (fr. कुञ्ज ?), an ele-
phant
anything pre-eminent in its kind (generally
in compounds, e. g. पुरुष-कुञ्जर, an eminent
man)
the tree Ficus Religiosa
N. of a Nāga
N.
of a prince of the Sauvīraka race
N. of a mountain
of a region
hair
(आ and ई), f. a female elephant
(आ), f. the plant Bignonia Suaveolens
another plant,
Grislea Tomentosa.
—कुञ्जर-कर, अस्, m. an
elephant's trunk.
—कुञ्जर-क्षार-मूल, अम्, n.
a kind of radish (मूलक).
—कुञ्जर-ग्रह, अस्,
m. an elephant-catcher.
—कुञ्जर-दरी, f. ‘ele-
phant's cave, ’ N. of a place.
—कुञ्जर-पिप्पली, f.,
N. of a plant described as bearing a fruit resembling
long pepper
[cf. गज-पिप्पली।]
—कुञ्जर-रूपिन्,
ई, इणी, इ, elephant-shaped.
—कुञ्जरानीक (°र-अन्°),
अम्, n. the division of an army consisting of ele-
phants, an elephant-corps.
—कुञ्जराराति (°र-अर्°),
इस्, m. a lion
the Śarabha, a fabulous animal with
eight legs, (‘enemy of the elephant.’)
—कुञ्जरा-
लुक (°र-आल्°), अम्, n. a species of esculent root, a
sort of yam.
—कुञ्जराशन (°र-अश्°), अस्, m. the
holy fig tree, Ficus Religiosa.
Macdonell
English
कुञ्जर kuñja-ra,
m.
 elephant: —°, an elephant 🞄among = chief, of, most excellent
ī,
f.
 female 🞄elephant.
Benfey
English
कुञ्जर कुञ्जर (probably akin to
the preceding),
m.
1. An elephant,
Pañc. i. d. 177.
2. Preeminent, Rām.
5, 2, 13
in this meaning it is generally
the latter part of a compound, e. g.
कपि-,
m.
 A most excellent monkey
(literally, an elephant among monkeys),
Rām. 5, 3, 17.
3. The name of a Nāga,
or serpent, MBh. 1, 1560.
4. The name
of a prince, 3, 15597.
5. The name of
a mountain, Rām. 4, 41, 50.
Apte Hindi
Hindi
कुञ्जरः
पुं*
 - कुञ्जो हस्तिहनुः सोऽस्यास्ति - कुञ्ज - र
हाथी
कुञ्जरः
पुं*
 - कुञ्जो हस्तिहनुः सोऽस्यास्ति - कुञ्ज - र
कोई सर्वोत्तम या श्रेष्ठ वस्तु
कुञ्जरः
पुं*
 - कुञ्जो हस्तिहनुः सोऽस्यास्ति - कुञ्ज - र
पीपल का वृक्ष
कुञ्जरः
पुं*
 - कुञ्जो हस्तिहनुः सोऽस्यास्ति - कुञ्ज - र
हस्त नामक नक्षत्र
कुञ्जरः
पुं*
 - कुञ्ज+र
हाथी
कुञ्जरः
पुं*
 - कुञ्ज+र
सिर
कुञ्जरः
पुं*
 - कुञ्ज+र
आभूषण
कुञ्जरः
पुं*
 - कुञ्ज+र
आठ की संख्या
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कुञ्जर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಜ /ಆನೆ
निष्पत्तिः - > कुञ्ज - "रः" (५-२-१०७)
व्युत्पत्तिः - > कुञ्ञः प्रशस्तो हनुः दन्तो वाऽस्य
प्रयोगाः - > "अद्रीन्द्रकुञ्जचरकुञ्जरगण्डकाषसङ्क्रान्तदानपयसो वनपादपस्य"
उल्लेखाः - > माघ० ५-४३
कुञ्जर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೇಶ /ಕೂದಲು
कुञ्जर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ೮ ಸಂಖ್ಯೆ
विस्तारः - > "कुञ्ञरोऽनेकपे केशे" - मेदि० ।
कुञ्जर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > (ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಪದವಾದರೆ) ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ
विस्तारः - > राजकुञ्जरः, कपिकुञ्जरः ।
L R Vaidya
English
kuMjara {% m. %} 1. An elephant
2. anything pre-eminent or excellent (at the end of a compound only- स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षभकुंजराः । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः Am.iii.1.59)
3. the Aśvattha tree
4. the constellation called हस्त.
Bopp
Latin
कुञ्जर m. (a praec. sgnf. 3. suff. र) elephantus. Nom. pr.
DR. 2. 11.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
सारङ्ग
पु
सारङ्ग, धनुर्विशेष, वायु, जाति, नामघातकिन्, कुक्कुट, भ्रमर, खड्गभेद, कमल, कुञ्जर, चातक, पर्वत, हरिण
सारङ्गो धनुषो नाम सारङ्गो वायुरित्यपि ।
सारङ्गो नाम जातिश्च सारङ्गो नामघातकी ॥ ९२ ॥
सारङ्गः कुक्कुटो ज्ञेयः सारङ्गो भ्रमरो मतः ।
सारङ्गः खड्गभेदः स्यात् सारङ्गः कमलाह्वयः ॥ ९३ ॥
सारङ्गः कुञ्जरः ख्यातः सारङ्गश्चातको मतः ।
सारङ्गः पर्वतो ज्ञेयः सारङ्गो हरिणो मतः ॥ ९४ ॥
verse 1.1.1.92
page 0007
सामज
पु
सामज, कुञ्जर, समय
सामजः कुञ्जरो ज्ञेयः सामजः समयो मतः ।
verse 2.1.1.84
page 0013
Indian Epigraphical Glossary
English
kuñjara (IE 7-1-2), ‘eight’.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
कुञ्जर °Haar, Vās. 201, 1.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
glang chen
१) अराल २) इभ ३) करिन् ४) कुञ्जर ५) गज ६) दन्तिन् ७) द्विप ८) नाग ९) पीलु १०) पुष्कर ११) महागज १२) मातंग १३) वारण १४) स्थूलोच्चय १५) हस्तिन्
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
हस्ती मतङ्गजगजद्विपकर्यनेकपा मातङ्गवारणमहामृगसामयोनयः ।
स्तम्बेरमद्विरदसिन्धुरनागदन्तिनो दन्तावलः करटिकुञ्जरकुम्भिपीलवः ॥ १२१७ ॥
इभः करेणुर्गर्जोऽस्य स्त्री धेनुका वशापि च ।
-wordlist-
हस्तिन् (पुं), मतङ्गज (पुं), गज (पुं), द्विप (पुं), करिन् (पुं), अनेकपा (पुं), मातङ्ग (पुं), वारण (पुं), महामृग (पुं), सामयोनि (पुं), स्तमेरम (पुं), द्विरद (पुं), सिन्धुर (पुं), नाग (पुं), दन्तिन् (पुं), दन्तावल (पुं), करटिन् (पुं), कुञ्जर (पुंक्ली), कुम्भिन् (पुं), पीलु (पुं), इभ (पुं), करेणु (पुंस्त्री), गर्ज (पुं), धेनुका (स्त्री), वशा (स्त्री)
--source--
स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षभकुञ्जराः ।
सिंहशार्दूलनागाद्यास्तल्लजश्च मतल्लिका ॥ १४४० ॥
मचर्चिका प्रकाण्डोद्घौ प्रशस्यार्थप्रकाशकाः ।
-wordlist-
व्याघ्र (पुं), पुङ्गव (पुं), ऋषभ (पुं), कुञ्जर (पुं), सिंह (पुं), शार्दूल (पुं), नाग (पुं), तल्लज (पुं), मतल्लिका (स्त्री), मचर्चिका (स्त्री), प्रकाण्ड (पुं), उद्घ (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
मातङ्ग
मातङ्ग, द्विरद, द्विप, करि, गज, स्तम्बेरम, अनेकप, कुम्भिन्, कुञ्जर, वारण, इभ, रदिन्, सामोद्भव, सिन्धुर
मातङ्गद्विरदद्विपाः करिगजस्तम्बेरमानेकपाः,
कुम्भीकुञ्जरवारणेभरदिनः सामोद्भवः सिन्धुरः ।
verse 2.1.1.214
page 0026
नाग
नाग, कुञ्जर
वृजिनः केशेऽप्युक्तः स्थाणुः कीलेऽपि कुञ्जरे नागः ।
verse 5.1.1.797
page 0092
Mahabharata
English
Kuñjara^1, a serpent. § 47 (Sarpanāmak.): I, 35, 1561 (enumeration).--§ 793 (Mausalap.): XVI, 4, †119.
Kuñjara^2, a prince. § 522 (Draupadīharaṇap.): III, 265, †15597 (one of the standard-bearers of Jayadratha).
पुराणम्
English
कुञ्जर १ / KUÑJARA I. A great monkey. añjanā mother of hanūmān was the daughter of kuñjara. (vālmīki rāmāyaṇa, kiṣkindhā Kāṇḍa
Canto 66, Verse 9).
कुञ्जर २ / KUÑJARA II. A well-known serpent. (Ādi Parva, Chapter 35, Verse 15).
कुञ्जर ३ / KUÑJARA III. A prince of the Sāuvīra country. He was a follower of jayadratha, and was killed by arjuna. (Vana Parva, Chapter 271).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुञ्जरः,
पुं,
 (प्रशस्तः कुञ्जः हनुर्दन्तो वा अस्त्यस्य ।कुञ्ज + “रप्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्यः उपसंख्यानम्” ।वार्त्तिकं इति रः ।) हस्ती । (यथा, महाभारते३ । द्वैतवनप्रवेशे २६ । १५ ।“कुञ्जरस्येव संग्रामे परिगृह्याङ्कुशग्रहम्” ॥
)उत्तरपदे श्रेष्ठवाचकः । यथा पुरुषकुञ्जर इत्यादि ।इत्यमरः । २ । ८ । ३४ ॥
(सर्पविशेषः । यथा, महाभारते । ३५ । १५ ।“कुठरः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रभाकरः” ॥
)केशः । इति मेदिनी ॥
देशभेदः । इति शब्द-रत्नावली ॥
(पर्व्वतविशेषः ॥
यथा गोः रामायणे४ । ४१ । ५० ।“ततः शक्रध्वजाकारः कुञ्जरो नाम पर्व्वतः ।अगस्त्यभवनं तत्र निर्म्मितं विश्वकर्म्मणा” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कुञ्जर पुंस्त्री० कुञ्जःदन्तो हनुर्वा प्राशस्त्येनास्त्यस्य । १ हस्तिनिस्त्रियां जातित्वात् ङीष् “कुञ्जरस्येव संग्रामे परि-गृह्याङ्कुशग्रहम्” भा० व०२६ अ० “अद्रीन्द्रकुञ्जचर-कुञ्जरगण्डकाष--संक्रान्तदानपयसोवनपादपस्य” माघः ।अस्य समर्थेन व्याघ्रा० उपमितसमासः राजा कुञ्जरइव राजकुञ्जरः । “एवमुक्त्वा परिष्यज्य देत्यास्तं राजकुञ्जरम्” भा० व० २५१ अ० । अत्र कुञ्जरसादृश्येनराज्ञः श्रेष्ठत्वम् गम्यते । तदभिप्रायेणैव “स्युरुत्तरपदेव्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्द्दूलनागाद्याः पुंसिश्रेष्ठार्थवाचकाः” इत्यमरोक्तिः । ५ देशभेदे च मेदि० ।मात्राप्रस्तारे पञ्चमात्रस्य प्रथमे ६ प्रस्तारेऽऽ । छन्दोग्रन्थः!“क्षितेर्दक्षिणदिगस्थिते गजाकृतौ ७ पर्व्वतभेदे । “कृत्वाप्राचीविभागन्तु दक्षिणायामथोदिशि” इत्युपक्रमं “चकारकुञ्जरञ्चैव कुञ्जरप्रतिमाकृतिम् । पर्व्वतं काञ्चनगुहं बहुयो-जनविस्तृतम्” हरिवं० २२५ अ० । “ऋषभः पर्वतश्चैशश्रीमदृषभसंस्थितः । कुञ्जरः पर्वतश्चैव यत्रागस्त्यगृहंशुभम्” हविवं० २३६ अ० । ८ हस्तनक्षत्रे च तस्य ह-स्तिकराकारत्वात्तथात्वम् । कुञ्जरपिप्पली शब्दस्यान्त्यलोपे९ पिप्पल्याञ्च शब्दचि० ।
Capeller
German
कुञ्जर
m.
 Elefant
—° vortrefflichster unter.
f.
 ई Elefantenweibchen.
Stchoupak
French
कुञ्जर-
m.
 éléphant
ifc. toute chose excellente dans son genre
n.
d'un Nāga
d'un prince
d'une montagne (Inde méridionale)
-त्व- nt.
état d'éléphant.
°ग्रह-
m.
 chasseur d'éléphant.
कुञ्जरारोह-
m.
 conducteur monté sur un éléphant, cornac.