कारक (kAraka)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 कारक mfn.
   (-रकः-रिका-रकं) An agent,  acting,  doing,  who or what does, 
acts,  makes,  &c.
	 m.
  (-कः) A noun of action. 
	 n.
  (-कं)
	 1. Action, 
especially in grammar.
	 2. That part of grammar comprising all
nouns which imply the agent,  object,  instrument,  &c. or anything
except the simple and radical idea
 it also includes the use and
government of the cases or syntax.
 E.
  कृञ् to do,  and ण्वुल् affix of
agency.

Capeller Eng

English

 कारक (f.  कारिका) a.
  = 1 कार (—°),  *also = facturus
(acc. ,  abstr.
   °त्व n.
 )
 absol.
  who effects anything,  successful. m.
 
maker,  doer,  author of (gen.   or —°). f.
  metrical explanation of a
difficult rule (g. ). n.
  the relation of the noun to the verb,  the notion
of a case (g. ).

Yates

English

 कारक (कः-रिका-कं)
a. Acting.
m.
 
Noun of action. 
n.
  Action
 syn-
tax of the cases of nouns,  &c.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

कारक 	-	  kAraka 	-	 adj.
  	-	 causing
जनक 	-	  janaka 	-	 adj.
  	-	 causing
आपादक 	-	  ApAdaka 	-	 adj.
  	-	 causing
कर 	-	  kara 	-	 adj.
  	-	 causing
करि 	-	  kari 	-	 adj.
  	-	 causing
कलन 	-	  kalana 	-	 adj.
  	-	 causing
कृत्वन् 	-	  kRtvan 	-	 adj.
  	-	 causing
जनन 	-	  janana 	-	 adj.
  	-	 causing
दायक 	-	  dAyaka 	-	 adj.
  	-	 causing
निबन्धिन् 	-	  nibandhin 	-	 adj.
  	-	 causing
निमित्तायमान 	-	  nimittAyamAna 	-	 adj.
  	-	 causing
निवह 	-	  nivaha 	-	 adj.
  	-	 causing
परिप्रेरक 	-	  paripreraka 	-	 adj.
  	-	 causing
बन्धिन् 	-	  bandhin 	-	 adj.
  	-	 causing
प्रद 	-	  prada 	-	 adj.
  	-	 causing
प्रतिपादुक 	-	  pratipAduka 	-	 adj.
  	-	 causing
प्रवर्तक 	-	  pravartaka 	-	 adj.
  	-	 causing
प्रवर्तिन् 	-	  pravartin 	-	 adj.
  	-	 causing
प्रयोजक 	-	  prayojaka 	-	 adj.
  	-	 causing
वह 	-	  vaha 	-	 adj.
  	-	 causing

कारक 	-	 kAraka 	-	 adj.
  	-	  causing
कारक 	-	 kAraka 	-	 adj.
  	-	  who or what does or produces or creates
कारक 	-	 kAraka 	-	 adj.
  	-	  intending to act or do
कारक 	-	 kAraka 	-	 adj.
  	-	  doing
कारक 	-	 kAraka 	-	 adj.
  	-	  making
कारक 	-	 kAraka 	-	 adj.
  	-	  acting
कारक 	-	 kAraka 	-	 m.
  	-	  panting
कारक 	-	 kAraka 	-	 m.
  	-	  factor
कारक 	-	 kAraka 	-	 m.
  	-	  gasping
कारक 	-	 kAraka 	-	 m.
  	-	  operator  [ math. ]
कारक 	-	 kAraka 	-	 n.
  	-	  hail-water
कारक 	-	 kAraka 	-	 n.
  	-	  instrumental in bringing about the action denoted by a verb
कारक 	-	 kAraka 	-	 n.
  	-	  case  [ grammar ]
कारक 	-	 kAraka 	-	 n.
  	-	  notion of a case

 
   कारक  kAraka n.
   hail-water  
   जलमूर्तिका  jalamUrtikA f.
   water-formed hail     
            

Wilson

English

 कारक
mfn.
   (-रकः-रिका-रकं) An agent,  acting,  doing,  who or what
does,  acts,  makes,  &c.
m.
  (-कः) A noun of action. 
n.
  (-कं)
1 Action,  especially in grammar.
2 That part of grammar comprising all nouns which imply the agent,  object, 
instrument,  &c. or any thing except the simple and radical idea
 it also
includes the use and government of the cases or syntax.
E.
  कृञ् to do,  and ण्वुल् affix of agency.

Apte

English

कारक [kāraka],  a.
  (-रिका f.
 ) [कृ-ण्वुल्] (Usually at the end of comp.
 )

Making,  acting,  doing,  performing,  creating,  doer &c.
  स्वप्नस्य कारकः Y.*
  3.15
2.156
 वर्णसंकर- कारकैः Bg.*
  1.42
 Ms.*
  7.24
 Pt.*
  5.36. कारका मित्रकार्याणि सीतालाभाय सो$ब्रवीत् Bk.*
  7.29.

An agent.

Intending to act or do.

कम् (In Gram. ) The relation subsisting between a noun and a verb in a sentence,  (or between a noun and other words governing it)
 there are six such Kārakas,  belonging to the first seven cases,  except the genitive: (1) कर्त
 (2) कर्मन्
 (3) करण
 (4) संप्रदान
 (5) अपादान
 (6) अधिकरण.

That part of grammar which treats of these relations
i. e.  syntax.

Water produced from hail.

An organ (इन्द्रिय)
 जगाद जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन्संवृतसर्व- कारकान् Bhāg.*
  8.6.16. Comp.
   -गुप्तिः f.
  a.
  sentence with a hidden meaning. Comp.
   -दीपकम् (in Rhet.
 ) Case illuminator,  a figure of speech in which the same Kāraka is connected with several verbs in succession
e. g.  रिवद्यति कूणति वेल्लति विचलति निमिषति विलोकयति तिर्यक् । अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने ॥ K. P.*
   1. -हेतुः the active or efficient cause (opp.  ज्ञापकहेतु).

Apte 1890

English

 कारक a. (रिका f.) [कृ-ण्वुल्] (Usually at the end of comp.) 1 Making,  acting,  doing,  performing,  creating,  doer &c.
 स्वप्नस्य कारकः Y. 3. 150
 2. 156
 वर्णसंकरकारकैः Bg. 1. 42
 Ms. 7. 204
 Pt. 5. 36. 
2 An agent. 
3 Intending to act or do. 
कं 1 (In gram.) The relation subsisting between a noun and a verb in a sentence,  (or between a noun and other words governing it)
 there are six such Kārakas,  belonging to the first seven cases,  except the genitive: (1) कर्तृ
 (2) कर्मन्
 (3)
 करण
 (4) संप्रदान
 (5) अपादान
 (6) अधिकरण. 
2 That part of grammar which treats of these relations
 i. e. syntax. 
3 Water produced from hail. 
Comp. 
दीपकं (in Rhet.) a figure of speech in which the same Kāraka is connected with several verbs in succession
 e. g. खिद्यति कूणति वेल्लति विचलति निमिषति विलोकयति तिर्यक् । अंतर्नंदति चुंबितुमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने ॥ K. P. 10. 
हेतुः the active or efficient cause (opp. ज्ञापकहेतु). 

Monier Williams Cologne

English

 1. का॑रक mf(इका)n.  (generally ifc. ) making,  doing,  acting,  who or what does or produces or creates,  MBh.
   &c.
   (cf.   सिंह-क्°,  कृत्स्न-क्°,  शिल्प-क्)

 intending to act or do,  Pāṇ.
  ii,  3,  70,  Sch.

 (अम्),  n.
  ‘instrumental in bringing about the action denoted by a verb (=  क्रिया-हेतु or -निमित्त)’,  the notion of a case (but not co-extensive with the term case
 there are six such relations accord.
  to Pāṇ.
 ,  viz. कर्मन्,  करण,  कर्तृ,  सम्प्रदान,  अपादान,  अधिकरण,  qq.vv. The idea of the genitive case is not considered a कारक,  because it ordinarily expresses the relation of two nouns to each other,  but not the relation of a noun and verb).

 2. कारक n.
  hail-water,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 1. कारक,  अस्,  इका,  अम्,  making,  doing,  who or
what does,  makes,  creates,  act,  &c.
 an agent
 one
who effects or produces anything
 (very often in
composition with that which is produced or done, 
e. g. सिंह-कारक,  the creator of a lion
 कृत्स्न-
कारक,  doing everything
 शिल्प-कारिका,  a female
mechanic or doer of a mechanical art)
 intending
to act or do
 (इका),  f. a female dancer
 a business
trade
 concise explanation and development of dif-
ficult rules by metrical lines,  especially in philosophy
and grammar,  a memorial verse or collection of such
verses
 or sometimes two or three Vārttikas arranged
in verse
 torment,  torture
 interest
 N. of a plant
(इकास्),  f. pl. Bhartṛhari's memorial verses on grammar
(अकम्),  n. the relation of the noun to the verb in a
sentence,  the notion of a case but not co-extensive
with the term case,  (there are six such relations ac-
cording to Pāṇini
 a. कर्मन्,  the object or nearest
aim of an agent,  the idea expressed by the acc. case
b. करण,  the instrument or idea expressed by the
inst. case
 c. कर्तृ,  the agent or doer of an action, 
also expressed by the inst. case,  or if expressed by nom.
case not considered a कारक,  i. e. the agent and in-
strument are both expressed by the inst. when they
are not implied in the verbal termination
 d. सम्-
प्रदान,  the recipient of the object of giving or of a
gift,  hence the idea expressed by the dat. case
 e. अपा-
दान,  ablation,  i. e. departure or removal from a fixed
point,  the idea expressed by the abl. case
 f. अधि-
करण,  location,  or the place of the action,  i. e. the
idea expressed by the loc. case. The idea of the geni-
tive or possessive case is not considered a कारक, 
because it expresses the relation of two nouns to each
other,  but not the relation of a noun and verb.)
—कारक-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  relating to one who is
active in anything
 instrumental,  causal.
—कारक-
वाद,  अस्,  m. a treatise on logic by Rudra.
—कारक-
हेतु,  उस्,  m. the efficient or active cause.

 2. कारक,  अम्,  n. (fr. 2. करक),  scil. सलिल, 
water produced from hail.

Benfey

English

 कारक कारक,  i. e. कृ + अक, 
 I. adj.
 , 
f.
  रिका,  Making. Latter part of nominal
comps.,  e. g.
क्षेम-,  adj.
  Causing se-
curity,  Pañc. v. d. 89.
गृक-,  m.
  A
carpenter,  Yājñ. 3,  146.
प्रिय-,  adj.
 
Causing love,  Man.  7,  204
 गुरु-व-
चन-,  adj.
  Performing the order of
one's teacher
मङ्गल-,  adj.
  Giving
joy,  MBh. 2,  1925
शिल्प-,  adj.
  Versed in
an art,  Mālav. 65,  15.
 II. m.
  An agent
doing,  Yājñ. 2,  233
 causing,  3,  150
 an
author,  MBh. 13,  247.
सिंह-,  m.
  A
maker of lions,  Pañc. v. d. 31.
 III.
f.
  रिका,  A metrical explanation,  a me-
morial verse,  MBh. 2,  453.

Hindi

ग्रहों Significator जो सभी घरों के लिए ही रहते हैं

Apte Hindi

Hindi

कारक
वि* - कृ - ण्वुल्
"बनाने वाला,  अभिनय करने वाला,  करने वाला,  सम्पादन करने वाला,  रचने वाला,  कर्ता आदि"

कारक
वि* - कृ - ण्वुल्
अभिकर्ता

कारकम्
वि* - कृ - ण्वुल्
संज्ञा और क्रिया के मध्य रहने वाला सम्बन्ध

कारकम्
नपुं*
   - कृ - ण्वुल्
व्याकरण का वह भाग जो इनके व्यवहार को बतलाता है

कारकम्
नपुं*
   - कृ+ण्वुल्
"इन्द्रिय,  अंग"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

कारक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರ್ತೃತ್ವಾದಿ ಸಂಜ್ಞಾಪ್ರಯೋಜಕವಾದ ಒಂದು ಕಾರ್ಯ
निष्पत्तिः - > डुकृञ् (करणे) - "ण्वुल्" (३-१-१३३)
व्युत्पत्तिः - > करोति कर्तृत्वादिव्यपदेशम्
कारक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ರಿಯಾ ನಿಷ್ಪಾದಕವಾದ ಕರ್ತೃಕರ್ಮಾದಿಗಳು
व्युत्पत्तिः - > करोति क्रियां निर्वर्तयति
प्रयोगाः - > "निष्पत्तिमात्रे कर्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके । व्यापारभेदापेक्षायां करणत्वादिसम्भवः ॥"
कारक
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿಮದ ಗಡ್ಡೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ನೀರು
कारक
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕರಕ ಸಂಬಂಧವಾದ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-१२०)
व्युत्पत्तिः - > करकस्येदम्
कारक
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮಾಡುವವನು /ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನು /ರಚಿಸುವವನು /ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವವನು
प्रयोगाः - > "दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः"
उल्लेखाः - > गीता० १-४३

L R Vaidya

English

 kAraka {% (I) a. (f. रिका) (often at the end of compounds) %} 1. Making,  acting,  doing,  creating &c. Bg.i.42,  Yaj.ii.156,  iii.150,  M.vii.204
 2. an agent.

 kAraka {% (II) n. %} 1. The relation of the noun to the verb in a sentence or to other words governing it (in gram.)
 (these relations are six according to Pāṇini- (1) कर्तृ
 (2) कर्मन्
 (3) करण
 (4) संप्रदान
 (5) अपादान and (6) अधिकरण)
 2. that part of grammar which treats of these relations,  syntax.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 कारक (r. कृ s. अक) faciens,  efficiens. N. 13. 16. BH. 2. 43.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 -kāraka,  see puruṣa-k°.

Indian Epigraphical Glossary

English

 kāraka (IE 7-1-2),  ‘six’.
Cf. Prakrit Karavaka (EI 12),  same as Prakrit Kārāpaka
superintendent of the construction of a building.

Kridanta Forms

Sanskrit

कृ (कृ॒ञ् करणे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  कर्तुम्
तव्य =  कर्तव्यः - कर्तव्या
तृच् =  कर्ता - कर्त्री
क्त्वा =  कृत्वा
ल्यप् =  प्रकृत्य
क्तवतुँ =  कृतवान् - कृतवती
क्त =  कृतः - कृता
शतृँ =  करन् - करन्ती
शानच् =  करमाणः - करमाणा

कृ (कृ॒ञ् हिंसायाम् - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  कर्तुम्
तव्य =  कर्तव्यः - कर्तव्या
तृच् =  कर्ता - कर्त्री
क्त्वा =  कृत्वा
ल्यप् =  प्रकृत्य
क्तवतुँ =  कृतवान् - कृतवती
क्त =  कृतः - कृता
शतृँ =  कृण्वन् - कृण्वती
शानच् =  कृण्वानः - कृण्वाना

कॄ (कॄ꣡ विक्षेपे निक्षेपे - तुदादिः - सेट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  करितुम् / करीतुम्
तव्य =  करितव्यः / करीतव्यः - करितव्या / करीतव्या
तृच् =  करिता / करीता - करित्री / करीत्री
क्त्वा =  कीर्त्वा
ल्यप् =  प्रकीर्य
क्तवतुँ =  कीर्णवान् - कीर्णवती
क्त =  कीर्णः - कीर्णा
शतृँ =  किरन् - किरन्ती / किरती

कृ (डुकृ॒ञ् करणे - तनादिः - अनिट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  कर्तुम्
तव्य =  कर्तव्यः - कर्तव्या
तृच् =  कर्ता - कर्त्री
क्त्वा =  कृत्वा
ल्यप् =  प्रकृत्य
क्तवतुँ =  कृतवान् - कृतवती
क्त =  कृतः - कृता
शतृँ =  कुर्वन् - कुर्वती
शानच् =  कुर्वाणः - कुर्वाणा

कॄ (कॄ꣡ञ् हिंसायाम् - क्र्यादिः - सेट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  करितुम् / करीतुम्
तव्य =  करितव्यः / करीतव्यः - करितव्या / करीतव्या
तृच् =  करिता / करीता - करित्री / करीत्री
क्त्वा =  कीर्त्वा
ल्यप् =  प्रकीर्य
क्तवतुँ =  कीर्णवान् - कीर्णवती
क्त =  कीर्णः - कीर्णा
शतृँ =  कृणन् - कृणती
शानच् =  कृणानः - कृणाना

कॄ (कॄ꣡ हिंसायाम् - क्र्यादिः - सेट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  करितुम् / करीतुम्
तव्य =  करितव्यः / करीतव्यः - करितव्या / करीतव्या
तृच् =  करिता / करीता - करित्री / करीत्री
क्त्वा =  कीर्त्वा
ल्यप् =  प्रकीर्य
क्तवतुँ =  कीर्णवान् - कीर्णवती
क्त =  कीर्णः - कीर्णा
शतृँ =  कृणन् - कृणती

Abhyankara Grammar

English

कारक  lit. doer of an action. The word is used in the technical sense 
 1 of ’instrument of action'
 cf कारक- शब्दश्च निमित्तपर्यायः । कारकं हेतुरिति नार्था- न्तरम् । कस्य हेतुः । क्रियायाः Kāś. on P.I. 4.23: cf. also कारक इति संज्ञानिर्देशः । साधकं निर्वर्तकं कारकसंज्ञं भवति । M.Bh. on P. I. 4.28. The word 'kāraka' in short,  means 'the capacity in which a thing becomes instrumental in     bringing about an action'. This capacity is looked upon as the sense of the case-affixes which express it. There are six kārakas given in all grammar treatises अपादान,  संप्रदान,  अधिकरण,  करण ,  कर्मन् and कर्तृ to express which the case affixes or Vibhaktis पञ्चमी,  चतुर्थी,  सप्तमी,  तृतीया,  द्वितीया and प्रथमा are respectively used which,  hence,  are called Kārakavibhaktis as contrasted with Upapadavibhaktis,  which show a relation between two substantives and hence are looked upon as weaker than the Kārakavibhaktis
 cf. उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी Pari. Śek. Pari.94. The topic explaining Kārakavibhaktis is looked upon as a very important and difficult chapter in treatises of grammar and there are several small com- pendiums written by scholars deal- ing with kārakas only. For the topic of Kārakas see P. I. 4.23 to 55,  Kat,  II. 4.8-42,  Vyākaraṇa Mahābhāṣya Vol. VII. pp.262-264 published by the D. E. Society,  Poona.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 1. [कारक] ,  f. °रिका Śiś. 19,  104 als Marter und auch als Tätigkeit erklärt.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कारकं,  क्ली,
   (क्रियाभिरन्वितं इति । भाष्यमते तुकरोति क्रियां निर्वर्त्तयतीति । कृ + कर्त्तरि ण्वुल् ।)क्रियानिमित्तं लोकतः सिद्धम् । इति दुर्गसिंहः ॥
फणिभाष्यमते पुं,
   यथा भवितुः स प्रयोजकःकारकः । तत्तु षड्विधम् । कर्म्म १ यथा रामंनमति । करणम् २ यथा नेत्रैः शिवो दृष्टः ।कर्त्ता ३ यथा जनैः शिवो दृष्टः । सम्प्रदानम् ४यथा हरिः सद्भ्यः सुखं ददातु । अपादानम् ५यथा विभीषणः पदाद्भ्रष्ठः । अधिकरणम् ६ यथारेमे शरदि गोविन्दः । इति वोपदेवः ॥
 वर्षोप-लोद्भवं जलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥

 कारकः,  त्रि,  (करोति कर्म्मादिकम् । कृ + “ण्वुल्तृ-चौ” । ३ । १ । १३३ । इति ण्वुल् ।) कर्त्ता ।इति मेदिनी ॥
 (यथा मनुः ७ । २०४ ।“आदानमप्रियकरं दानञ्च प्रियकारकम्” ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 कारक न०
  करोति कर्त्तृत्वादिव्यपदेशान् कृ--ण्वुल् । १ कर्त्तृ-त्वादिसंज्ञाप्रयोजके कर्म्मणि--क्रियायाम् । “कारके”पा० । कर्त्तृत्वादिव्यवदेशकारिण्यां क्रियायामित्यर्थः ।करोति क्रियां निष्पादयति कृ--ण्वुल् । २ क्रियानिष्पा-दकेषु कर्त्तृकर्मादिषु कारकसंज्ञान्वितेषु न०
  तेषाञ्चक्रियायामेवान्वयः “सम्बोधनान्तं कृत्वोर्थाः कारकं प्रथमो-वतिः । धातुसम्बन्धाधिकारविहितमसमस्तनञ् । तथा यस्यच मावेन,  षष्ठी चेत्युदितं द्वयम् । सम्बन्धश्चाष्टकस्यास्यक्रिययैवावधार्य्यताम्” इति हर्युक्तेः । वैयाकरणभूषणकार-मते कारकलक्षणादिकं शब्दार्थरत्नेऽस्मामिर्दर्शितं यथा“तत्र कारकत्वं नाम क्रियाजनकशक्तिसत्त्वं करोति क्रियांनिवर्त्तयतीति महाभाष्येव्युत्पादनात् साधकं क्रियानिष्पादकंकारकसंज्ञं भवतीति वार्त्तिकोक्तेश्च । द्रव्यस्य स्वतस्तधात्वाभा-वेऽपि शक्त्याऽऽविष्टस्यैव तस्य तथात्वम् । ततश्चान्वयव्यतिरेकसत्त्वात् शक्तिरेव कारकमिति मतान्तरं तदुक्तं हरिणा “स्वाश्रयेसमवेतानां तद्वदेवाश्रयान्तरे । क्रियाणामभिनिष्पत्तौ सामर्थ्यंसाधनं विदुरिति” । शक्तिशक्तिमतोरभेदाच्च द्रव्यं कारकमि-ति व्यवहारैत्यवधेयम्,  एवञ्च क्रियाजनकत्वेन सर्व्वेषांकर्त्तृत्वेऽपि स्वस्वावान्तरव्यापारविवक्षयैव करणत्वादिकं यथो-क्तं हरिणा” “निष्पत्तिमात्रे कर्त्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके ।व्यापारभेदापेक्षायां करणत्वादिसम्भवः” इति । तद्भेदश्च मञ्जू-षायां दर्शितोयथा--“कर्त्तुः कारकान्तरप्रवर्त्तनव्यापारः, करणस्य क्रियाजनकाव्यवहितव्यापारः,  क्रियाफलेनोद्दे-श्यत्वरूपव्यापारश्च कर्म्मणः,  कर्त्तृकर्म्मव्यवहितक्रियाधारण-व्यापारोऽधिकरणस्य,  प्रेरणानुमत्यादिव्यापारः सम्प्रदानस्य, अवधिभावोपगमव्यापारोऽपादानस्येति” तत्र करणा-धारकर्म्मकर्त्तॄणांक्रियाजनकत्वंसुव्यक्तं तैर्व्विना क्रिया-नुत्पत्तेः फलरूपक्रियाजनकत्वेन विशिष्टक्रियाजनकत्वाच्चकर्म्मणस्तथात्वं घटं स्मरति कटं करोतीत्यादौ च बुद्धिस्थ-घटादेरपि पूर्व्वकालत्वेन स्मरणादिहेतुत्वात्तथात्वम् अतएवतेषु कर्त्तृत्वविवक्षया काष्ठं पचति,  स्थाली पचति,  ओदनःपच्यते इत्यादि प्रयोगः । अपादानस्य अवधिभावोपगमेनहेतुत्वात् सम्प्रदानस्य च दातृबुद्धिस्थतया पूर्व्वकालत्वेनहेतुत्वाच्च क्रियानिर्वाहकत्वेऽपि न कर्त्तृत्वविवक्षा अनभि-धानात् तदुक्तं महाभाष्ये “पर्य्याप्तं करणाधिकरणकर्म्मणामेवकर्त्तृत्वं निदर्शितमपादानादीनां कर्त्तृत्वानिदर्शनायेति” ।तच्च कारकं षड्विधम् अपादनसम्प्रदानकरणाधिकरण-कर्म्मकर्त्तृभेदात् । एतेषाञ्च एकस्या क्रियायामुभयप्राप्तौ“विप्रतिषेधे परं कार्य्यम्” इत्युक्ते रुत्तरोत्तरप्राबल्यं तदुक्तंहरिणा--“अपानानसम्प्रदानकरणाधारकर्म्मणाम् ।कर्त्तुश्चोभयसम्प्राप्तौ परमेव प्रवर्त्तते” इति । गुण-प्रधानक्रिययोरेकस्मिन् द्रव्ये उभयशक्तिप्रसङ्गे तु “प्रधा-नेन व्यपदेशा भवन्तीति” न्यायात् कार्य्यस्य प्रधानानु-णोधित्वात् प्रधानशक्तिबोधिकैव विभक्तिर्ज्जायते गुण-क्रियाशक्तिस्तु तात्पर्य्यवशादेव तत्र प्रतीयते तदुक्तंहरिणा “प्रधानेतरयोर्यत्र द्रव्यस्य क्रिययोः पृथक् ।शक्तिर्गुणाश्रया तत्र प्र्धानमनुरुध्यति । प्रधानविषयाशक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यथा गुणेतथा तद्वदनुक्तापिप्रतीयते” इति अतः स्थित्वाश्वेन गच्छतीत्येव प्रयोगः ।न्यायमते घात्वर्थे प्रकारतया भासमाने ३ सुबर्थे तन्मतेहि सुबर्थस्यैव कारकत्वं मुख्यम् । तदर्थान्वयित्वाच्च पदार्थस्यतत्त्वंगौणम् । तथाच विभक्त्यर्थद्वारा क्रियान्वयित्वं कारक-त्वम् इति तेनापादानादेः क्रियानिष्पादकत्वाऽभावे-ऽपि न क्षतिः स्वान्वयिविभक्त्यर्थद्वारा क्रियान्वयित्वात् ।यथा च तस्यन्वयः तथा शब्द० प्रका० तथा दर्शितं यथा“कारकार्थेतरार्थे च सुप् द्विधा च विभज्यते । धात्व-र्थांशे प्रकारो यः सुबर्थः सोऽत्र कारकम् । वृत्त्या कार-कस्य बोधिका तदन्यस्य चेत्येबं द्विविधोऽपि सुपो विभाग-स्तत्र यद्धातूपस्थाप्ययादृशार्थेऽन्वये प्रकारीभूय भासते यःसुबर्थः स तद्धातूपस्थाप्यतादृशक्रियायां कारकम् । वृक्षात्पतति,  व्याघ्राद्बिभेति इत्यादौ,  ब्राह्मणाय ददाति,  पुत्रायक्रुध्यतीत्यादौ,  दात्रेण छिनत्ति घटत्वेन जानातीत्यादौस्थाल्यां पचति,  शुक्तौ भासत इत्यादौ,  ग्रामं गच्छति घटुंपश्यतीत्यादौ चैत्रेण पच्यते घटेन भूयत इत्यादौ च पत-प्रभृतिधात्वर्थे पतनादौ पञ्चम्याद्युपस्थितो विभागादिःप्रकारीभूय भासते इति तत्तद्धातूपस्थापिततत्तत्क्रियायांविभागादिकं प्रकृते कारकमतो धात्वर्थे स्वार्थबोधकतयातत्रत्यपञ्चम्यादिः कारकविभक्तिरुच्यते । यादृशेन नामार्थे-नावच्छिन्नस्य सुबर्थस्य यादृशधात्वर्थेऽन्वयः स एव तादृशधात्वर्थेकारकतया व्यपदिश्यते,  तेन वृक्षात् पततीत्यादौ-वृक्षादेरपि पतनादिक्रियायामपादानादिकारकत्वव्यव-हारः । स्तोकं पचतीत्यादौ क्रियाया प्रकारीभूतोऽपिस्तोकादिर्न कारकं सुपानुपस्थापनात्,  द्वितीया तु तत्रक्लीवलिङ्गत्ववदानुशासनिक्येव स्तोकपाचकैत्यादिकस्तुतत्पुरुषो गिरिकाण इत्यादिवद्विशेषविधेरेव । षष्ठ्यर्थस्तुसम्बन्धो न धात्वर्थे प्रकारीभूय भासते,  तण्डुलस्यपचतीद्यप्रयोगात् इत्यतः सम्बन्धो न कारकं,  न वातदर्थिकापि षष्ठ्यादिः कारकविभक्तिः । अतएव “क्रिया-प्रकारीभूतोऽर्थः कारकं तच्च षड्विधम् । कर्तृकर्मादि-भेदेन,  शेषः सम्बन्ध इष्यत” इति शाब्दिकाः स्मरन्ति” ।“कारकव्यपदिष्टे च श्रूयमाणक्रिये पुनः” “कारकं प्रथमो-वतिः” इति च भर्त्तृहरिः । ४ कर्त्तृमात्रे त्रि०
  मेदि० ।“दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्ण्णसङ्करकारकैः” गीता । जगतांकारकः कृष्णः” वोपदेवः तुमर्थे ण्वुल् । ५ कर्त्तुमित्यर्थे ।तद्योगे कर्म्मणि न षष्ठी अतोघटं कारको व्रजत्येवप्रयोगः । “धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः” पा० इत्यधिकारे तस्यविधानेनतदर्थस्य क्रियायामेवान्वयः प्रागुक्तहरिवाक्यात् ।करकायाइदं तत्र भवं वा अण् । ६ करकासम्बन्धिनि त्रि०
  ।७ तन्निष्यन्दिजले न०
  राजनि० ८ अप्सु स्त्री ङीप् ।तल्लक्षणगुणादि भावप्र० उक्तं यथा “दिव्यवाय्वग्नि-संयोगात् संहताः खात् पतन्ति याः । पाषाणखण्ड-वच्चापस्ताः कारक्योऽमृतोपमाः । करकाजं जलंरूक्षं विशदं गुरु च स्थिरम् । दारुणं शीतलम् सान्द्रंपित्तहृत् कफवातकृत्” ।

Capeller

German

 कारक (f.  कारिका) machend,  thuend,  bewirkend
(Gen.  o. —°)
 *facturus (Acc.
Abstr.
°त्व n.
 ), abs. etwas erreichend.
m.
  Macher Verfertiger,  Agens,  Faktor
f.
  metrische Erklärung eines Satzes (g.)
n.
  Casusbegriff (g.).

Burnouf

French

 कारक कारक a. mms. que कार। -- S. n.
  la partie
syntactique d'une grammaire,  comprenant le développement des mots, 
leurs flexions et leur emploi dans le discours.

Stchoupak

French

 कारक-
 ag. (not. ifc.) qui fait,  qui crée,  qui travaille,  qui
produit,  qui accomplit 
 auteur,  faiseur 
 nt. relation casuelle entre un nom et
un verbe ou entre deux noms (à l'exception du gén. ) 
 -इका- f.
  courte
explication en vers d'une doctrine difficile 
 verset mnémotechnique,  titre
générique de divers textes 
 martyre (?) 
 activité (?).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.