कर्कोटक (karkoTaka)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English कर्कोटक karkoTaka spiny bitter gourd plant [ Momordica Cochinchinensis Spreng - bot. ]
कर्कोटक karkoTaka wood apple [ Aegle Marmelos - Bot. ]
कर्कोटक karkoTaka sugar-cane
कर्कोटक karkoTaka spiny bitter gourd plant [ Momordica Cochinchinensis Spreng - bot. ]
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiकर्कोटकः
- "कर्क्-ओट, स्वार्थे कन्"
आठ प्रधान साँपों में से एक
Shabdartha Kaustubha
Kannadaकर्कोटक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಸರ್ಪರಾಜ /೮ ಸರ್ಪರಾಜರಲ್ಲೊಬ್ಬ
प्रयोगाः - > "प्राग्भूय कर्कोटक आचकर्षं सकम्बलं नागबलं यदुच्चैः"
उल्लेखाः - > नैष० १०-८
विस्तारः - > "अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मोऽपि तक्षकः । कर्कोटः कुलिकः शङ्खः इत्यष्टौ नागनायकाः"- त्रिकाण्ड० ।
कर्कोटक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಲ್ವದ ಮರ
विस्तारः - > "कर्कोटकः स्यान्मालूरकार्द्रवेयप्रभेदयोः" - मेदि० ।
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritकर्कोटकः किलासघ्नस्तिक्तपत्त्रः सुगन्धकः ।
कर्कोटक (पुं), किलासघ्न (पुं), तिक्तपत्त्र (पुं), सुगन्धक (पुं)
Mahabharata
EnglishKarkoṭaka, a serpent. § 47 (Sarpanāmak.): I, 35, 1550 (º-Dhanañjayau, enumeration).--§ 191 (Arjuna): I, 123, 4828 (sarpaḥ, present at the birth of Arjuna).--§ 268 (Varuṇasabhāv.): II, 9, 361 (ºDhanañjayau, in the palace of Varuṇa).--§ 348 (Nalopākhyānāp.): III, 66, 2611 (nāgaṃ), 2617 (nāgaḥ), 2621 (do., Nala is bitten by K.).-§ 352 (do.): III, 72, 2838 (ºvishaṃ
Kali, who had possessed Nala, vomited the poison of K.).--§ 355 (do.): III, 79, 3072 (nāgasya).--§ 564 (Mātalīyop.): III, 103, 3625 (ºDhanañjayau, enumeration).--§ 606 (Tripurākhyāna): VIII, 34, 1483 (do., among the serpents who became the vālabandhanāḥ of Śiva's horses).--§ 793 (Mausalap.): XVI, 4, †119.
Karkoṭaka, pl. (ºāḥ), a people. § 607 (Karṇap.): VIII, 44, 2066 (among the peoples who have no religion-durdharmān).
पुराणम्
Englishकर्कोटक / KARKOṬAKA. A terrible serpent.1) Birth. This serpent was born to kaśyapa by his wife kadrū.2) The curse. Once karkoṭaka cheated the sage nārada. The angry sage cursed him and said that he would have to remain without the power of movements in the forest till nala came to rescue him. From that day karkoṭaka lived in that forest, awaiting the arrival of nala.3) nala and karkoṭaka. Once a wild fire spread all over the forest. karkoṭaka whose power of movement was destroyed by Nārada's curse, cried aloud, calling upon nala to come and save him. It was at this time that nala arrived at the spot after leaving damayantī in the forest. nala came to him, on hearing his cries. The serpent informed nala about the story of Nārada's curse and reducing himself to the size of a thumb sat on the ground. nala removed him to a safe spot away from the fire. The serpent asked nala to walk a few steps counting his footsteps. nala did so and at the tenth step, karkoṭaka stung him and his whole body was turned blue. Suddenly karkoṭaka assumed his own original shape and spoke to nala as follows:--“I have changed your appearance so that people may not be able to recognize you. kali who is troubling you, still lives within you. It is he who is affected by my poison. You need not fear danger from poison any more. You will never be defeated in battle. Go and engage yourself as the charioteer of ṛtuparṇa, King of ayodhyā. You will teach him aśvahṛdaya mantra. In return for it he will teach you akṣahṛdaya mantra. Here are two garments which I give you. If you put them on, you will be restored to your own shape. May you be blessed again with a happy family life.” After saying this, karkoṭaka vanished. (M.B. Vana Parva, Chapter 66).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritकर्कोटकः (कर्कं कण्टकमयत्वात् कठोरं अटतिप्राप्नोति तद्रूपतया कायति प्रकाशते । पृषोदरा-दित्वात् ओकारादेशे साधुः ।) विल्ववृक्षः ।(कर्कोट + संज्ञायां कन् ।) कद्रुपुत्त्रनागराज-विशेषः । इति मेदिनी ॥
(यथा, महाभारते ।१ । आस्तीके । ३५ । ५ ।“ऐरावतस्तक्षकश्च कर्कोटकधनञ्जयौ” ॥
)इक्षुः । इति राजनिर्घण्टः ॥
फललताविशेषः ॥
काँकरोल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । किला-सघ्नः २ तिक्तपत्रः ३ सुगन्धकः ४ । इति हेम-चन्द्रः ॥
अस्य गुणाः । शुक्रकफपित्तनाशित्वम् ।रुचिकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
(“तद्वत्कर्कोटकं प्रोक्तम्” ॥
इति सुश्रुते । शूत्रे । ४६अध्याये ॥
विशेषश्चास्यैर्व्वारुकशब्दे प्रदर्शितः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritकर्कोट(क) कर्क--ओट । १ नागभेदे स च अष्टनागान्तर्गतः ।“अनन्तोवासुकिः पद्मो महापद्मोऽपि तक्षकः । कर्कोटःकुलिकः शङ्ख इत्यष्टौ नागनायकाः” त्रिका० । ति० त०पुराणान्तरे गारुडे च द्वितीयार्द्धे “कुलिकः कर्कटः शङ्खइति पाठः । अयञ्च नागपञ्चम्यां पूज्यः यथाह तत्रैव ।“शेषः पद्मो महापद्मः कुलिकः शङ्खपालकः: वासुकिःशङ्खकश्चैव कालियो मणिभद्रकः । ऐरावतो धृतराष्ट्रंकर्कोटकधनञ्जयौ” इति । अयञ्च कद्रुपुत्रभेदः । “शेषःप्रथमतोजातोवासुकिस्तदनन्तरम । ऐरावतस्तक्षकश्च क-र्कोटकधनञ्जयौ” भा० आ० ३५ अ० नागनामकथने ।कर्कोटकनागस्य नारदशापेन जडताप्राप्तिकथा नलेनसह संवादश्च भा० व० ६६ अ०“उत्सृज्य दमयन्तीन्तु नलो राजा विशाम्पते! । ददर्शदावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने । तत्र शुश्रावशब्दं वै मध्ये भूतस्य कस्यचित् । अभिधाव नलेत्युच्चैःपुण्यश्लोकेति चासकृत् । मा भैरिति नलश्चोक्त्वा मध्य-मग्नेः प्रविश्य तम् । ददर्श नागराजानं शयानं कु-ण्डलीकृतम् । स नागः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानो नल-न्तन्ता । उवाच विद्धि मां नाम्ना नागं कर्कोटकंनृप! । मया प्रलुब्धो महर्षिर्नारदः सुमहातपाः ।तेन मन्युपरीतेन शप्तोऽस्मि मनुजाधिप! । तिष्ठ त्वंस्थावर इव यावदेव नलः क्वचित् । इतो नेता हितत्र त्वं शापान्मोक्ष्यसि मत्कृतात् । तस्य शापान्नशक्नोमि पदाद्विचलितुं पदम् । उपदेक्ष्यामि ते श्रे-यस्त्रातुमर्हति मां भवान् । सखा च ते भविष्यामिमत्समो नास्ति पन्नगः । लथश्च ते भविष्यामि शीघ्र-मादाय गच्छ माम् । एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो वभुवा-ङ्गुष्ठमात्रकः । तं गृहीत्वा नलः प्रायाद्देशं दावविव-र्जितम् । आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना ।उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत् । प-दानि गणयन् गच्छ स्वानि नैषध! कानिचित् । तत्र-तेऽहं महावाहो! श्रेयो धास्यामि यत् परम् । ततःसङ्ख्यातुमारब्धमदशद्दशमे पदे । तस्य दष्टस्य रूपं तत्क्षिप्रमन्तरधीयत । स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतनलः । स्वरूपधारिणं नागं ददर्श स महीपतिः ।ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन् नलमब्रवीत् । मयातेऽन्तर्हितं रूपं न त्वां विद्युर्जना इति । यत्कृतेचासि निकृतो दुः खेन महता नल! । विषेण स म-दीयेन दुः खं त्वयि निवत्स्यति । विषेण संवृतैर्गात्रै-र्यावत्त्वां न विमीक्ष्यति । तावत्त्वयि महाराज! दुःखंवै स निवत्स्यति । अनागा येन निकृतस्त्वमनर्हो ज-नाधिप! । क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता ।न ते भयं नरव्याघ्र! दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतोऽपि वा ।ब्रह्मद्विड्भ्यश्च भविता मतप्रसादान्नराधिप! । राजन्! वि-षनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति । संग्रामेषु चराजेन्द्र! शश्वज्जयमवास्प्यसि । गच्छ राजन्नितः सूतोवाहुकोऽहमिति ब्रुवन् । समीपमृतुपर्णस्य स हि वैवाक्षनैपुणः । अयोध्यां नगरीं रम्यामद्य वै निषधेश्वर! । सतेऽक्षहृदयं दाता राजाश्वहृदयेन वै । इक्ष्वाकुकुलजःश्रीमान् मित्रञ्चैव भविष्यति । भविष्यसि यदाक्षज्ञः श्रे-यसा योक्ष्यसे तदा । समेष्यसि च दारैस्त्वं मा स्मशोके मनः कृथाः । राज्येन तनयाभ्याञ्च सत्यमेत-द्ब्रवीमि ते । स्वंरूपञ्च यदा द्रष्टुमिच्छेथास्त्वं नरा-धिप! । संस्मर्त्तव्यस्तदा तेऽहं वासश्चेदं निवासयेः ।अनेन वाससाच्छन्नः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यसे । इत्युक्त्वाप्रददौ तस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा । एवं नलं स-मादिश्य वासो दत्त्वा च कौरव! । नागराजस्ततो राजं-स्तत्रैवान्तरधीयत” ।७२ अ० “तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः ।कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात् सततसुद्वमन्” । ७९ अ० । “कर्को-टकस्य नागस्य दमयन्त्या नलस्य च । ऋतुपर्णस्य राज्ञश्चकीर्त्तनं कलिनाशनम्” संज्ञायां कन् २ विल्ववृक्षे राजनि० । ३ फललताभेदे (काँकुड) गौरा० ङीष्“कर्कोटकीफलं कुष्ठहृल्लासारुचिनाशनम् । श्वासकासज्व-रान् हन्ति कटुपाकञ्च दीपनम् । ईषद्विभिन्नमरिचः परि-पूर्ण्णगर्भं तैलेन रन्धितसुसैन्धवपातयोगम् । बाह्लीकयुक्त-पयसा विहिताभिषेकं कर्कोटकीफलमिदं रुचिकृत्तरू-त्थम्” । वैद्यके तद्गुणपाकादि । ४ पीतघोषावृक्षे स्त्री रा-जनि० । स्वार्थे कन् अत इत्त्वम् । कर्कोटिका (काकरोल)वृक्षे (काँकुड) ५ कुष्माण्ड्याञ्च स्त्री राजनि० ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.