| YouTube Channel

कफः (kaphaH)

 
Apte
English
कफः [kaphḥ], [केन जलेन फलति फल्-ड Tv.]
Phlegm, one of the three humours of the body (the other two being वात and पित्त)
कफापचयादारोग्यैकमूलमाशयाग्निदीप्तिः
Dk.*
 16
प्राणप्रयाणसमये कफवातपित्तैः कण्ठावरोधनविधौ स्मरणं कुतस्ते Udb.
A watery foam or froth in general.
Comp.
 -अरिः dry ginger. -कूर्चिका saliva, spittle. -क्षयः pulmonary consumption. -घ्न, -नाशन, -हर
a.
 removing phlegm, antiphlegmatic
m.
N.
 of a plant (Mar. लघु शेरणी).-ज्वरः fever caused by excess of phlegm. -वर्धनः
N.
 of a plant (Mar. पिंडी तगर). -विरोधिन्
m.
 pepper.
Apte 1890
English
कफः [केन जलेन फलति फल्-ड Tv.] 1 Phlegm, one of the three humours of the body (the other two being वात and पित्त)
कफापचयादारोग्यैकमूलमाशयाग्निदीप्तिः Dk. 160
प्राणप्रयाणसमये कफवातपित्तैः कंठावरोधनविधौ स्मरणं कुतस्ते Udb.
2 A watery foam or froth in general.
Comp.
अरिः dry ginger.
कूर्चिका saliva, spittle.
क्षयः pulmonary consumption.
घ्न,
नाशन,
हर a. removing phlegm, antiphlegmatic.
ज्वरः fever caused by excess of phlegm.
विरोधिन् m. pepper.
Apte Hindi
Hindi
कफः
पुं*
 - केन जलेन फलति-फल्-ड @ तारा*
"बलगम, कफ या श्लेष्मा"
कफः
पुं*
 - केन जलेन फलति-फल्-ड @ तारा*
"रसीला झाग, फेन"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कफः, श्लेष्मा, श्लेष्मकः, क्लेदनः, क्लेदकः, बलहा, खटः, निद्रासञ्जननम्, स्येदुः
noun
उद्कासनादिकाले मुखे आगतः उपलेपः।
"यदा सः उद्कासते तदा तस्य मुखात् कफः आगच्छति।"
Synonyms:
 पीनसः, प्रतिश्यायः, काशः, कफः, श्लेष्मन्
noun
नासिकारोगविशेषः।
"तेन पीनसस्य भेषजं क्रीतम्/स्वरवर्णविशुद्धिश्च पक्वपीनसलक्षणम्"[श.क]"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: कफः
Root: कफ
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ phlegm
⇒ watery froth or foam in general
⇒ phlegm, one of the three humours of the body
Shloka(s):
2|6|62|2 ► मायुः पित्तं कफः श्लेष्मा स्त्रियां तु त्वगसृग्धरा॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|62|2 ⇢ कफः (कफ) (पुं) ⇒ phlegm, watery froth or foam in general, phlegm, one of the three humours of the body
➠ 2|6|62|2 ⇢ श्लेष्मा (श्लेष्मन्) (पुं)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ देहः
जातिः ➡ अचलनिर्जीववस्तु
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कफः,
पुं,
 (केन जलेन फलति इति । फल निष्पत्तौ“अन्येष्वपि” ३ । २ । १०१ । इति डः । केशिरसिफलति वा प्राग्वड्डः ।) शरीरस्यधातुविशेषः ।तत्पर्य्यायः । श्लेष्मा २ संघातः ३ सौम्यधातुः ४घनः ५ बली ६ । अस्य गुणाः । गुरुत्वम् । सन्धि-विश्लेषकारित्वम् । मृदुत्वम् । प्रमर्द्दनत्वम् । स्निग्ध-त्वम् । कटुत्वम् । शीतत्वम् । जडताकारित्वम् ।शुक्लत्वम् । शीते वसन्ते निशामुखे पूर्व्वाह्ने भुक्तेच प्रकोपणत्वम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अस्यप्रकोपहेतुः । “गुरुमधुररसातिस्निग्धदुग्धेक्षुभक्ष्य-द्रवदधिदिननिद्रापूपसर्पिःप्रपूरैः । तुहिनपतन-काले श्लेष्मणः सप्रकोपः प्रभवति दिवसादौ भुक्त-मात्रे वसन्ते” ॥
* ॥
तस्य कर्म्माणि । “स्तमित्यं म-धुरास्यता शिशिरता शौक्ल्यं प्रसेको मलप्राचुर्य्यंस्थिरता रसश्च लवणः कण्डूरतिस्वप्नता । आलस्यंचिरकारिता कठिनता शोथारुचिस्निग्धता तन्द्रा-तृप्त्युपदेहकासगुरुता एताः कफोत्था रुजः” ॥
* ॥
अस्य प्रशमताकारणम् ।“गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः ।श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः” ॥
“रूक्षक्षारकषायतिक्तकटुकव्यायामनिष्ठीवन-स्त्रीसेवाध्वनियुद्धजागररतिक्रीडापदाघातनम् ।धूमात्युष्णशिरोविरेकवमनस्वेदोपनाहादिकंपानाहारविहारभेषजमिदं श्लेष्माणमुग्रं जयेत्” ॥
स च पञ्चविधो यथा, --“अवलम्बक इत्येकः क्लेदकः श्लेषकोऽपरः ।बोधकस्तर्पकश्चेति श्लेष्मा पञ्चविधः स्मृतः” ॥
* ॥
एतेषां लक्षणानि यथा, --“कफधाम्नान्तु शेषाणां यत्करोत्यवलम्बनम् ।ततोऽवलम्बकाख्यातिं श्लेष्मा प्राप्नोत्युरःस्थितः ॥
१ ॥
आमाशयाश्रितः सोऽन्नक्लेदनात् क्लेदकः स्मृतः ॥
२ ॥
श्लेषकश्लेषणात् सन्धेः स च सन्धौ व्यवस्थितः ॥
३ ॥
रसनावस्थितस्त्वेष बोधको रसबोधनात् ॥
४ ॥
शिरसि प्रस्थितश्चासौ तर्पको नेत्रतर्पणात् ॥
५ ॥
॥
* ॥
अस्य स्थानानि ।“उरःकण्ठशिरः क्लोमपर्ब्बाण्यामाशयो रसः ।मेदो घ्राणञ्च जिह्वा च कफस्थानमुरः परम्” ॥
* ॥
(सन्धिसंश्लेषणस्नेहनरोपणपूरणबलस्थैर्य्यकृत्श्लेष्मा पञ्चधा प्रविभक्त उदककर्म्मणानुग्रहं करो-ति । इति तु प्रकारभेदेनास्य कार्य्यमुक्तम् ॥
अतः परमस्य क्षीणलक्षणमाह ।श्लेष्मक्षये कक्षतान्तर्दाह आमाशयेतराशय-शिरसां शून्यता सन्धिशैथिल्यं तृष्णा दौर्ब्बल्यंप्रजागरणञ्च । तत्र स्वयोनिवर्द्धनद्रव्याण्येव प्रती-कारः ॥
अतःपरमम्यातिवृद्धौ यल्लक्षणं तदाह ॥
श्लेष्मवृद्धौ शौक्ल्यं शैत्यं स्थैर्य्यं गौरवमवसाद-स्तन्द्रानिद्रासन्ध्यस्थिविश्लेषश्च ॥
)तत्प्रकृतिकस्य लक्षणम् ।“गम्भीरबुद्धि स्थूलाङ्गः स्निग्धकेशो महाबलः ।स्वप्ने जलाशयालोकी श्लेष्मप्रकृतिको नरः” ॥
* ॥
(अपरञ्च यथाह हारीतः ।“सुस्निग्धवर्णः सितनेत्रदीप्तःश्यामः सुकेशो न च दीर्घरोमा ।गम्भीरशब्दः श्रुतशास्त्रनिद्रा-तन्द्राप्रियस्तिक्तकटूष्णभोजी ॥
सुमांसलः स्निग्धरसप्रियश्चसंगीतवाद्योऽतिसहिष्णुचित्तः ।व्यायामशीलो रतलालसोऽसौभवेत् कफात्मप्रकृतिर्मनुष्यः ॥
शुक्लाक्षः स्थिरकुटिलातिनीलकेशोलक्ष्मीवान् जलदमृदङ्गसिंहघोषः ।सुप्तः सन् सकमलहंसचक्रवाकान्सम्पश्येदपि च जलाशयान् मनोज्ञान् ॥
रक्तान्तनेत्रः सुविभक्तगात्रःस्निग्धच्छविः सत्त्वगुणोपपन्नः ।क्लेशक्षमोमानयिता गुरूणांज्ञेयो वलासप्रकृतिर्मनुष्यः ॥
दृढशास्त्रमतिः स्थिरमित्रधनःपरिगण्य चिरात् प्रददाति बहु ।परिनिश्चितवाक्यपदः सततंगुरुमानकरश्च भवेत् स सदा ॥
ब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणैः सिंहाश्वगजगोवृषैः ।तार्क्षहंससमानूकाः श्लेष्मप्रकृतयो नराः” ॥
इति सुश्रुतश्च ॥
श्लेष्मस्थानान्यत ऊर्द्ध्वं तक्ष्यामः । तत्रामाशय-पित्ताशयस्योपरिष्टात् तत्प्रत्यनीकत्वादूर्द्ध्वगतित्वा-त्तेजसश्चन्द्र इवादितस्य स चतुर्व्विधस्याहारस्या-धारः । स च तत्रौदकैर्गुणैराहारः प्रक्लिन्नोभिन्नसंघातः सुखजरश्च भवति ।“माधुर्य्यात् पिच्छिलत्वाच्च प्रक्लेदित्वात्तथैव च ।आमाशये सम्भवति श्लेष्मामधुरशीतलः” ॥
स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानांशरीरस्य चोदककर्म्मणानुग्रहं करोति । उरस्थः-स्त्रिकसन्धारणमात्मवीर्य्येणान्नरससहितेन हृद-यावलम्बनं करोति । जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वे-न्द्रियस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्त्तते । शिरस्थःस्नेहसन्तर्पणाधिकृतत्वादिन्द्रियाणामात्मवीर्य्येणानु-ग्रहं करोति । सन्धिस्थस्तु श्लेष्मा सर्व्वसन्धि-संशेषात् सर्व्वसन्ध्यनुग्रहं करोति ॥
भवति चात्र ।“श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च ।मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवणः स्मृतः” ॥
)तस्याविकृतस्य कर्म्म ।“स्नेहो बन्धः स्थिरत्वञ्च गौरवं वृषता बलम् ।क्षमा धृतिरलोभश्च कफकर्म्माविकारजम् ॥
* ॥
इति सुखबोधः ॥
फेनः । यथा अब्धिकफः इत्यादि ॥