| YouTube Channel

कणः (kaNaH)

 
Apte
English
कणः [kaṇḥ], 1 A grain, a single seed
तण्डुलकणान्
H.*
 1
कणान् वा भक्षयेदब्दम्
Ms.*
 11.93.
An atom or particle (of anything).
A very small quantity
द्रविण˚ Śānti. 1.19
3.5.
A grain of dust. रजःकणैः खुरोद्धूतैः
R.*
 1. 85
or of pollen
ईषद्बद्धरजःकणाग्रकपिशा
V.*
 2.7.
A drop (of water) or spray
कणवाही मालिनीतरङ्गाणाम्
Ś.*
 3.7
अम्बु˚, अश्रु˚
उद्यानानां नवजलकणैर्यूथिकाजालकानि
Me.*
 26, 47, 71
Amaru.*
 54.
An ear of corn.
Spark (as of fire).
The spark or facet of a gem.
Flake (of snow).
श्वेतजीरक
cf.
 'कणो$तिसूक्ष्मे धान्यांशे पिप्पल्यां जीरके शरे' Nm.
णा A kind of fly.
Long pepper.
Cumin seed.
णी An atom, a drop.
A kind of corn.
The plant Premna Spinosa or Longifolia.
A crocodile
Gīrvāṇa.
Comp.
 -अदः, -भक्षः, -भुज्m. a nickname given to the philosopher who propounded the Vaiśeṣika system of philosophy (which may be said to be a 'doctrine of atoms'). -अन्न
a.
 one whose food consists of grains. ˚ता the state of one who is made to live on grains
द्वादशाहं कणान्नता
Ms.*
 11. 167. -गुग्गुलः a kind of plant. -जीरः a white kind of cumin seed. -जीरकम् small cumin seed. -धूमः A kind of penance
Matsya
P.
 -प्रियः A sparrow. -भक्षः, -भक्षकः, -भुज्
m.
N.
 of Kaṇāda. -भक्षकः a kind of bird. -लाभः a whirlpool. -वीरकः A kind of arsenic (Mar. मनशीळ)
Gīrvāṇa.
Apte 1890
English
कणः 1 A grain, a single seed
तंडुलकणान् H. 1
Ms. 11. 93.
2 An atom or particle (of anything).
3 A very small quantity
द्रविन° Śānti. 1. 19
3. 5.
4 A grain of dust
R. 1. 85
or of pollen
V. 2. 7.
5 A drop (of water) or spray
कणवाही मालिनीतरंगाणाम् Ś. 3. 7
अंबु°, अश्रु° Me. 26, 45, 69
Amaru. 54.
6 An ear of corn.
7 Spark (as of fire).
8 The spark or facet of a gem.
9 Flake (of snow).
10 श्वेतजीरक.
णा 1 A kind of fly.
2 Long pepper.
3 Cumin seed.
णी 1 An atom, a drop.
2 A kind of corn.
3 The plant Premna Spinosa or Longifolia.
Comp.
अदः,
भक्षः, भुज् m. a nickname given to the philosopher who propounded the Vaiśeṣika system of philosophy (which may be said to be a ‘doctrine of atoms’).
अन्न a. one whose food consists of grains. °ता the state of one who is made to live on grains.
गुग्गुलः a kind of plant.
जीरः a white kind of cumin seed.
जीरकं small cumin seed.
भक्षः, भक्षकः, भुज् m. N. of Kaṇāda.
भक्षकः a kind of bird.
लाभः a whirlpool.
Apte Hindi
Hindi
कणः
पुं*
 - कण्-अच्
अनाज का दाना
कणः
पुं*
 - कण्-अच्
अणु या लव
कणः
पुं*
 - कण्-अच्
बहुत ही थोड़ा परिणाम
कणः
पुं*
 - कण्-अच्
"धूल का जर्रा, पराग"
कणः
पुं*
 - कण्-अच्
बूँद या फुहार
कणः
पुं*
 - कण्-अच्
अनाज की बाल
कणः
पुं*
 - कण्-अच्
आग की चिंगारी
कणः
पुं*
 - कण्+अच्
मंगरमच्छ
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कणः, कणीका, कणिकः
noun
वर्तुलाकारं लघुकायं वस्तु।
"बालः दाडिमफलस्य कणान् खादति।"
Synonyms:
 कणः
noun
लघुत्तमः अंशः।
"कणेषु कणेषु ईश्वरः वसति।"
Synonyms:
 कणः, बिन्दुः, क्षोदः, विप्लुट्, विप्रुट्, पृषत्, पृषतः, पृषन्ति, लवः, लेशः, स्तोकः, गडः, कणिका, शीकरः, स्फाटकः, पुष्वा
noun
निष्यन्दमान-जलादि-द्रवपदार्थानां गोलिकासमः लघुः अंशः।
"जलस्य कणैः घटः पूरितः।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: कणः
Root: कण
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Son of Niṣāda and a Dramiḍī
Shloka(s):
3|5|30|2 ► श्वापकी गर्मुटं घोली घर्घरं द्रमिडी कणम्॥ (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|30|2 ⇢ कणः (कण) (पुं) ⇒ Son of Niṣāda and a Dramiḍī ⇒
Related word(s):
isa_k ➡ निषादपुत्राः स्युः नानायोषित्समुद्भवाः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कणः,
पुं,
 (कणति अतिसूक्ष्मत्वं गच्छति । कण +पचाद्यच् ।) अतिसूक्ष्मः । (“आनन्दाश्रुकणान्पिबन्ति शकुना निःशङ्कमङ्केशयाः” ।इति शान्तिशतकम् ५ ॥
) धान्यांशः । इत्यमरः ।३ । १ । ६२ ॥
(यथा, मनुः । ११ । ९२ ।“कणान् वा भक्षयेदब्दं पिन्याकं वा सकृन्निशि” ॥
)तस्य स्त्रीलिङ्गे कणी कणिका । वनजीरकः ।इति राजनिर्घण्टः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कण शब्दार्थः”@} 2 ‘कणेः कणति शब्दार्थे, काणयेण्णौ निमीलने।।’ 3 इति देवः।
काणकः-णिका, काणकः-णिका, चिकणिषकः-षिका, 4 चङ्कणकः-णिका
कणिता-त्री, काणयिता-त्री, चिकणिषिता-त्री, चङ्कणिता-त्री
कणन्-न्ती, काणयन्-न्ती, चिकणिषन्-न्ती
-- कणिष्यन्-न्ती-ती, काणयिष्यन्-न्ती-ती, चिकणिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- काणयमानः, काणयिष्यमाणः, 5 चङ्कण्यमानः, चङ्कणिष्यमाणः
6 काण्-काणौ-काणः
-- -- -- कणितम्-तः, काणितः-तम्, चिकणिषितः, चङ्कणितः-तवान्
कणः, 7 उत्कणः, 8 कङ्कणः, काणः, चिकणिषुः, चिकाणयिषुः, चङ्कणः
कणितव्यम्, काणयितव्यम्, चिकणिषितव्यम्, चङ्कणितव्यम्
कणनीयम्, काणनीयम्, चिकणिषणीयम्, चङ्कणनीयम्
काण्यम्, काण्यम्, चिकणिष्यम्, चङ्कण्यम्
ईषत्कणः-दुष्कणः-सुकणः
-- -- कण्यमानः, काण्यमानः, चिकणिष्यमाणः, चङ्कण्यमानः
काणः, 9 कणः, काणः, चिकणिषः, चङ्कणः
कणितुम्, काणयितुम्, चिकणिषितुम्, चङ्कणितुम्
10 कणितिः, काणना, चिकणिषा, चिकाणयिषा, चङ्कणा
कणनम्, काणनम्, चिकणिषणम्, चङ्कणनम्
11 कणित्वा, काणयित्वा, चिकणिषित्वा, चङ्कणित्वा
सङ्कण्य, सङ्काण्य, सञ्चिकणिष्य, सञ्चङ्कण्य
काणम् २, कणित्वा २, काणम् २, काणयित्वा २, चिकणिषम् २, चिकणिषित्वा २, चङ्कणम् २
चङ्कणित्वा २
12 कण्ठः, 13 कण्वः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४४९। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो-९०)
04
=>
 [[१। यङि अभ्यासस्य ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति नुक्।]]
05
=>
 [[२। शानचः शित्त्वात् ‘कर्तरि शप्’ (३-१-६८) इति शप्। तस्य ‘अतो गुणे’ (६-१-९७) इति पररूपम्। ‘आने मुक्’ (७-२-८२) इति मुक्।]]
06
=>
 [[३। ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति’ (६-४-१५) इति दीर्घः।]]
07
=>
 [[आ। ‘अणद्दिशः केलिरणैर्मनोज्ञया वाण्या भणन्तो मणिभूषणोत्कणाः। बनात्कुमाराः क्वणिताग्र्यवेणवो व्रणद्विषाणभ्रणिताभ्रमाययुः।।’ धा। का। १-५८।]]
08
=>
 [[४। ‘कं शुभं कणति इति कङ्कणम् = करभूषणम्। पचाद्यच् (३-१-१३४)।’ इत्यमरसुधा।]]
09
=>
 [[५। ‘गोचरसंचर--’ (३-३-११९) इति सूत्रे चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थकत्वात् अस्यापि धातोः घप्रत्ययः संज्ञायां भवति। कणः = लेशः सूक्ष्मतण्डुलश्च।’ इति मा। धा। वृत्तौ।]]
10
=>
 [[६। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनाम्--’ (वा। ७-२-९) इति पर्युदासादिड् भवति। यथा भणिति- रित्यत्र।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०१५२+ २४]
12
=>
 [[१। औणादिके (द। उ। ५-६) ठप्रत्यये रूपम्। कण्ठः = गलः।]]
13
=>
 [[२। औणादिके (द। उ। ८-१२५) क्वन् प्रत्यये रूपम्। कण्वं = पापम्। कण्वः = ऋषिः।]]
1 {@“कण गतौ”@} 2 घटादिः।
अस्य घातोः पूर्वोकणतिवत् 3 शुद्धात्-सन्नन्तात्-यडन्ताच्च रूपाणि ज्ञेयानि।
ण्यन्ते परम्-- 4 कणकः-णिका, ईषत्कणः-दुष्कणः-सुकणः
कणयिता-त्री, कण्यमानः
5 कणयन्-न्ती, कणः
कणयिष्यन्-न्ती-ती, कणयितुम्
कणयमानः, कणना
कणयिष्यमाणः, कणनम्
कणितः-तवान्, कणयित्वा
कणयिषुः, 6 प्रकणय्य
कणयितव्यम्, 7 कणम् २
कणनीयम्, काणम् २
8 कण्यम्, काणयित्वा २
इति रूपाणीति विशेषः।
एतच्च गत्यर्थकत्वे एव 9।
अन्यार्थकत्वे तु काणयिता-इत्यादीनि रूपाण्येव, पूर्ववत्।
10
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७९४। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (१५७)
04
=>
 [[३। घटादिपाठात् मित्त्वम्। ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति ह्रस्वः।]]
05
=>
 [[आ। ‘अगन्मनीषः कणयन् मुकुन्दमस्मान् वियोगं रणयन् स दूतः। चणन् विषादं विशणन् विचिन्तां श्रणन् विमोहं श्रथितोऽस्तु सद्यः।।’ धा। का। २। ९।]]
06
=>
 [[५। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
07
=>
 [[६। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुलि दीर्घो वा।]]
08
=>
 [[४। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यत्।]]
09
=>
 (धातूनामनेकार्थकत्वात्)
10
=>
 [पृष्ठम्०१५३+ २५]