| YouTube Channel

कठ (kaTha)

 
शब्दसागरः
English
कठ r. 1st cl. (कठति) To live in distress. (इ) कठि r. 1st and 10th cls.
(कण्ठति-ते, कण्ठयति)
1. To grieve.
2. To recollect. With उद् prefixed,
to regret or miss, to lament, to bewail.
कठ
m.
 (-ठः)
1. The name of a Muni or saint.
2. A note or simple
sound.
3. A portion of the Yajur Veda.
4. A Mantra or mystical
prayer.
5. A Brahman.
6. A Brahman versed in the Vedas, especi-
ally in the Rig Veda.
7. A student of the same.
8. Trouble, dis-
tress.
f.
 (-ठी) The wife of a Brahman.
E.
 कठ् to be confused, and
अप्
aff.
Capeller Eng
English
कठ
m.
N.
 of an ancient teacher & his disciples.
Yates
English
कठ (ठः) 1.
m.
 The name of a sage
a prayer.
f.
 Wife of a brāhman.
Spoken Sanskrit
English
कठ - kaTha -
m.
 - Brahman
कठ - kaTha -
n.
 - distress
Wilson
English
कठ r. 1st cl. (कठति) To live in distress. (इ) कठि r.
1st and 10th cls. (कण्ठति-ते कण्ठयति)
1 To grieve.
2 To recollect.
With उद् prefixed, to regret or miss, to lament, to bewail.
कठ
m.
 (-ठः)
1 The name of a Muni or saint.
2 A note or simple sound.
3 A portion of the Yajur Veda.
4 A Mantra or mystical prayer.
5 A Brahman.
6 A Brahman versed in the Vedas, especially in the Rig Veda.
7 A student of the same.
8 Trouble, distress.
f.
 (-ठी) The wife of a Brahman.
E.
 कठ to be confused, and अप्
aff.
Apte
English
कठः [kaṭhḥ], 1
N.
 of a sage, pupil of Vaiśampāyana, teacher of that branch of Yajurveda which is called after him.
A Brāhmaṇa.
A note or simple sound.
A kind of ṛik. -ठाः The follower of that sage. के सव्रह्यचारिणोस्येति । कठाः । Mbh. on
P.
 II.2.24.
ठी A female follower of Kaṭha. कठी वृन्दारिका कठवृन्दारिका Mbh. on
P.
 VI.3.42.
The wife of a Brāhmaṇa.
Comp.
 -अध्यापकः a teacher of the Kaṭha branch of the Yajurveda. -उपनिषद्
N.
 of an Upaniṣad (generally said to belong to अथर्ववेद). -कालापाः
P.
 II. 4.3. Schools of कठ and कालाप
नन्दन्तु कठकालापाः वर्धन्तां कठकौथुमाः Mbh. on II.4.3. ये च मे कठकालापा बहवो दण्ड- माणवाः
Rām.*
 2.32.18. -धूर्तः a Brāhmaṇa well-versed in the कठ branch of the Yajurveda. -श्रोत्रियः
P.
V.*
 2.84. a Brāhmaṇa who has mastered the कठ branch of the Yajurveda.
Apte 1890
English
कठः 1 N. of a sage, pupil of Vaiśampāyana, teacher of that branch of Yajurveda which is called after him.
2 A Brāhmaṇa.
3 A note or simple sound.
4 A kind of ṛk.
ठाः The followers of that sage.
ठी 1 A female follower of Kaṭha.
2 The wife of a Brāhmaṇa.
Comp.
अध्यापकः a teacher of the Kaṭha branch of the Yajurveda.
धूर्तः a Brāhmaṇa well-versed in the कठ branch of the Yajurveda.
श्रोत्रियः a Brāhmaṇa who has mastered the कठ branch of the Yajurveda.
Monier Williams Cologne
English
1. कठ (for 2. See
s.v.
 )
n.
 distress (?).
2. कठ
m.
N.
 of a sage (a pupil of Vaiśampāyana and founder of a branch of the Yajur-veda, called after him),
MBh.
&c.
कठ
m.
 a pupil or follower of Kaṭha (esp.
pl.
 )
a Brāhman,
L.
Monier Williams 1872
English
कठ कठ, अस्, m., N. of a sage, a pupil of
Vaiśampāyana and founder of a branch of the Yajur-
veda, called after him
a Brāhman
a note or simple
sound
(आस्), m. pl. the followers or pupils of Kaṭha
(ई), f. a female follower of Kaṭha
the wife of a
Brāhman.
—कठ-कालापाः, the schools of Kaṭha
and Kalāpin.
—कठ-कौथुमाः, the schools of
Kaṭha and Kuthumin.
—कठ-धूर्त, अस्, m. a
Brāhman skilled in the Kaṭha branch of the Yajur-
veda.
—कठ-वल्ली or कठवल्ल्य्-उपनिषद्, त्,
or कठ-श्रुति, इस्, or कठोपनिषद् (°ठ-उप्°),
त्, f., N. of an Upaniṣad consisting of two Adhyāyas
of three Vallī each.
—कठ-शाखा, f. a branch of
the Yajur-veda
also of the Ṛg-veda (?).
—कठ-
शाठ, अस्, m., N. of a man
काठशाठिन्, इनस्,
m. pl., N. of a school.
—कठ-श्रोत्रिय, अस्, m. a
Brāhman who has studied the Kaṭha branch of the
Yajur-veda.
—कठाध्यापक (°ठ-अध्°), अस्, m.
a teacher of the Kaṭha branch of the Yajur-veda.
—कठोपनिषद्-भाष्य-टीका, f. a commentary
by Anantānanda on a Kaṭhopaniṣadbhāṣya.
—क-
ठोपनिषद्भाष्यटीका-विवरण, अम्, n. a com-
mentary by Vyāsatīrtha on the last.
Macdonell
English
कठ kaṭha,
m.
 N. of a sage, founder of a 🞄school of the YV.
pupil or follower of Kaṭha.
Benfey
English
कठ कठ,
m.
 The name of a sage,
MBh. 1, 962.
Apte Hindi
Hindi
कठः
पुं*
 - कठ्-अच्
"एक मुनि का नाम, वैशम्पायन का शिष्य, यजुर्वेद की कठ शाखा का प्रवर्तक"
कठ
पुं*
 - कठ्-अच्
कठ मुनि के अनुयायी
कठः
पुं*
 - कठ्+अच्
एक ऋषि का नाम जो वैशम्पायन के शिष्य थे
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कठ - कृच्छ्रजीवने (भ्वा० पर० अक० से०) कठति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಕಷ್ಟದಿಂದ ಜೀವಿಸು
कठ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಋಷಿ /ವೈಶಂಪಾಯನನ ಶಿಷ್ಯ
कठ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೈಶಂಪಾಯನಮಹರ್ಷಿಯ ೯ ಮಂದಿ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ಕಠಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ಪ್ರೋಕ್ತವಾದ ಯಜುರ್ವೇದದ ಭಾಗವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವರು
निष्पत्तिः - > कठ - "णिनिः" (४-३-१०४) । "अण्" (४-२-५९) । तयोर्लुक् (४-२-६४) (४-३-१०७)
व्युत्पत्तिः - > कठेन प्रोक्तमधीते
विस्तारः - > बहुवचनान्तं रूपम् । आलम्बिः, कलिङ्गः, कमलः, ऋचाभः, आरुणिः, ताण्ड्यः, श्यामायनः, कठः, कलापी इमे वैशम्पायनशिष्याः ।
L R Vaidya
English
kaWa {% (I) m. %} Name of a sage, the teacher of that recension of the Yajurveda which goes by his name.
kaWa {% (II) m. pl. %} The followers of that sage.
Indian Epigraphical Glossary
English
kaṭha (LP), cf. Gujarātī kāṭmāl.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 कठ्
मूलधातुः:
 कठ
धात्वर्थः:
 कृच्छ्रजीवने
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 कठति
अनुबन्धादिविशेषः:
 कठिनम्
धातुप्रदीपः
Sanskrit
कठँ कठ कुच्छ्रजीवने
- कठति । कठनम् । कठः । प्रोक्तार्थे कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च (4/3/104) इति णिनिः । तस्य कठचरकाल्लुग् (4/3/107) इति लुक् । ततस्तदधीत इत्यण् । तस्य प्रोक्ताल्लुग् (4/2/64) इति लुक् । ततस्तस्येदमित्यर्थे गोत्रचरणाद् वुञ् (4/3/126) काठकं छन्दः। शाकाविशेषः ।। 335 ।।
Mahabharata
English
Kaṭha, a ṛshi. § 22 (Pramadvarā): I, 8, 962.--§ 264 (Sabhākriyāp.): II, 4, 113.--§ 717c (Uparicara): XII, 337, 12760 (ādyaḥ, among the sadasyas at the sacrifice of Vasu Uparicara).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कठ इ कि आध्याने । उत्कण्ठापूर्व्वकस्मरणे इतिकविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां--पक्षे भ्वां--परं--सकं--सेट्--इदित् ।) इ कर्म्मणि कण्ठ्यते । कि कण्ठयति ।आध्यानं स्मृ म औत्क्ये इत्यत्र व्याख्यातम् । इतिदुर्गादासः ॥
कठ तङ्कने । तङ्कनं दुःखेन जीवनम् । इति कवि-कल्पद्रुमः ॥
(भ्वां--परं--अकं--सेट् ।) कठति दीनः ।इति दुर्गादासः ॥
कठ इ ङ आध्याने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां--आत्मं--सकं--सेट्--इदित् ।) इ कर्म्मणि कण्ठ्यते ।ङ कर्त्तरि कण्ठते । “रेवारोधसि वेतसीतरुतलेचेतः समुत्कण्ठते” । इति दुर्गादासः ॥
कठः,
पुं,
 (कठेन प्रोक्तमधीते यः । कठशाखां अभि-जानाति वा “कठचरकात् लुक्” । इति लुक् ।४ । ३ । १०७ ।) मुनिविशेषः । कठशाखाध्ययनकर्त्ताकठशाखाज्ञः । (यथा महाभारते । १ । पौलमे८ । २४ ।“उद्दालकः कठश्चैव श्वेतश्चैव महायशाः” ॥
ऋग्भेदः । स्वरः ।(“कठो मुनौ तदाख्यातवेदाध्येतृज्ञयोः स्वरे” ।)इति हेमचन्द्रः ॥
ब्राह्मणः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(उपनिषद्विशेषः । यदुक्तं मुक्तिकोपनिषदि ।“ईशा-केन-कठ-प्रश्न-मुण्ड-माण्डक्य-तित्तिरि” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कठ आध्याने (उत्कण्ठापूर्व्वकस्मरणे) वा चुरा०
उभ०
 पक्षेभ्वा०
पर०
सक०
 सेट् इदिंत् । कण्ठयति ते कण्ठति ।अचकण्ठत् त अकण्ठीत् । कण्ठयां बभूव आस चकारचक्रे चकण्ठ--कण्ठितः कण्ठा ।
कठ कृच्छ्रजीवने भ्वादि०
पर०
 अक० सेट् । कठति अकठीत्-अकाठीत् । चकाठ । कठरः कठेरः कठिनः कठोरः ।
कठ आध्याने (उत्कण्ठापूर्व्वकस्मृतौ) इदित्
भ्वा०
 कात्म०
सक०
 मेट् । प्रायेणोत्पूर्वः उत्कण्ठते उदकण्ठिष्ट । उच्च-कण्ठे । उत्कण्ठितः उत्कण्ठा “उत्कण्ठायां हृदि नकुरुते कारणानां सहस्रम्” । “रेवाबोधसि वेतसीतरुतलेचेतः समुत्कण्ठते” काव्य० प्र० ।
कठ
पु०
 कठ--अच् । १ मुनिविशेषे कठेन प्रोक्तमधीयते वैशा-न्वयानान्तेवासित्वात् णिनि तस्य “कठचरकात् लुक्” पा०लुक् । २ तद्दृष्टशाखाध्यायिषु
पु०
 ब० व० । स्त्रियां तु वेदशाखावाचित्वेन जातित्वात् ङीष् कठी इत्येव । ३ ऋग्भेदे४ स्वरभेदे च” हेम० । “बैशम्पायनान्तेवासिनश्च आल-म्बुलङ्ग कमल ऋचमाऽऽरुणि ताण्ड्य श्यामायन कठ-कलापिन्” इति नव । कठशाखा च यजुर्व्वेद ऋग्वेदेचास्ति सैव ऋग्भेदः । “देवसुम्नयोर्यजुषि काठके” इत्यस्यबा० सूत्रस्य व्याख्यायां सि० कौ० “यजुःशब्दोऽत्र न मन्त्र-मात्रपरः किन्तु वेदोपलक्षकः तेन ऋगात्मकेऽपि मन्त्रे यजु-र्वेदस्थे भवति किञ्च ऋग्वेदेऽपि भवति स चेन्मन्त्रो यजुषि-कठशाखायां दृष्टः यजुषिति किम् “देवान् जिगाति सु-म्नुयुः” । बहॄचानामम्यस्ति कठशाखा ततोमवति प्रत्युदाहरणमिति हरदत्तः” । ३ मन्त्रेतरवेदभागरूपब्राह्मणे “ईशाकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यतित्तिरिः इति उपनिषच्छब्देदर्शितसुक्तिकोपनिषद्वाक्ये कठेति निर्द्दोशात् । तच्चकठवल्लीत्वेन प्रसिद्धम् । सा च कृष्णयजुर्ब्राह्मणरूपा“उशन् ह वै वाजश्रवसः” इत्याद्या । शब्दकल्पद्रुमेत्रिकाण्डशेषप्रमाणेन ब्राह्मण इति पुंलिङ्गनिर्द्देशेनविप्रपरतोक्तिश्चिन्त्या त्रिकाण्डशेषे व्राह्मणपर्य्याये ठान्तनानार्थे च कठशब्दस्यादर्शनात् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
कठँ कठ कृच्छ्रजीवने
- कठति कठः कठिचकिभ्यामोरः (उ0 1 65) कठोरः बहुलमन्यत्रापि (उ0 249) इतीनच्- कठिनः 327
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कठ कृच्छ्रजीवने”@} 2 3 ‘--अथ कण्ठते।
शोके यो कण्ठयेत् कण्ठेत्, कठेत् स्यात् कृच्छ्रजीवने।।’ 4 इति देवः।
काठकः-ठिका, काठकः-ठिका, चिकठिषकः-षिका, चाकठकः-ठिका
कठिता-त्री, काठयिता-त्री, चिकठिषिता-त्री, चाकठिता-त्री
कठन्-न्ती, काठयन्-न्ती, चिकठिषन्-न्ती
कठिष्यन्-न्ती-ती, काठयिष्यन्-न्ती-ती, चिकठिषिष्यन्-न्ती-ती
-- काठयमानः, काठयिष्यमाणः, चाकठ्यमानः, चाकठिष्यमाणः
कट्-कड्-कठौ-कठः
-- -- -- कठितम्-तः-काठितः-तम्, चिकठिषितः, चाकठितः-तवान्
कठः, काठः, चिकठिषुः, चिकाठयिषुः, चाकठः
कठितव्यम्, काठयितव्यम्, चिकठिषितव्यम्, चाकठितव्यम्
कठनीयम्, काठनीयम्, चिकठिषणीयम्, चाकठनीयम्
काठ्यम्, काठ्यम्, चिकठिष्यम्, चाकठ्यम्
ईषत्कठः, दुष्कठः, सुकठः
-- कठ्यमानः, काठ्यमानः, चिकठिष्यमाणः, चाकठ्यमानः
5 6 काठः, काठः, चिकठिषः, चाकठः
कठितुम्, काठयितुम्, चिकठिषितुम्, चाकठितुम्
7 कट्टिः, काठना, चिकठिषा, चिकाठयिषा, चाकठा
कठनम्, काठनम्, चिकठिषणम्, चाकठनम्
कठित्वा, काठयित्वा, चिकठिषित्वा, चाकठित्वा
प्रकठ्य, प्रकाठ्य, प्रचिकठिष्य, प्रचाकठ्य
काठम् २, कठित्वा २, काठम् २, काठयित्वा २, चिकठिषम् २, चिकठिषित्वा २, चाकठम् २
चाकठित्वा २
8 कठिनम्, 9 कठोरम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-३३३। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[* ‘मठ कठ मदनिवासयोः’ इति मैत्रेयरक्षितसम्मतः पाठः।]]
04
=>
 (श्लो-७९)
05
=>
 [पृष्ठम्०१४७+ २२]
06
=>
 [[आ। ‘वनाश्रयत्वेऽपि सकाठपर्यठद्रठन्मृगालीहठकर्मवर्जितान्। रोठन्नृशंसालुठितैः अनोठकैर्वृतान् धनाढ्यैर्मणिपीठसंश्रयैः।।’ धा। का। १-४४।]]
07
=>
 [[१। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इति नेट्। ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१।) इति ष्टुत्वम्।]]
08
=>
 [[२। औणादिके (द। उ। ५-१५) इनच् प्रत्यये रूपम्।]]
09
=>
 [[३। औणादिके (द। उ। ८-२९) ओरप्रत्यये रूपम्।]]
Capeller
German
कठ
m.
 N. eines alten Weisen u. seiner
Schüler.
Burnouf
French
कठ कठ
m.
 note, son musical.
Portion du Veda
mantra védique.
Brâhmane connaissant le Veda
jeune brâhmane
étudiant le Veda
np. d'un मुनि। -- कठी
f.
 brāhmaṇī.
कठमर्द
m.
 (मृद्) Śiva.
Stchoupak
French
कठ-
m.
n.
 d'un sage, fondateur d'une école du Yajurveda.
°कलाप- nt. sg. ou
m.
pl.
 les écoles de Kaṭha et de Kalāpin.
°कौथुम- nt. sg. ou
m.
pl.
 les écoles de Kaṭha et de Kuthumin.
°वल्ली- °श्रुति- कठोपनिषद्-
f.
n.
 d'Upaniṣad.