| YouTube Channel

ओषधी (oSadhI)

 
शब्दसागरः
English
ओषधी
f.
 (-धी) An annual plant or deciduous herb: see the preceding.
Capeller Eng
English
ओ॑ष°धी
f.
 a herb or plant.
Yates
English
ओषधी (धी) 3.
f.
 Idem.
Spoken Sanskrit
English
ओषधी - oSadhI -
f.
 - herb
वीरुध् - vIrudh -
f.
 - herb
वीरुधा - vIrudhA -
f.
 - herb
वीरुधि - vIrudhi -
f.
 - herb
हयुषा - hayuSA -
f.
 - herb
सूदया - sUdayA -
f.
 - herb
वनस्पति - vanaspati -
m.
 - herb
औषध - auSadha -
n.
 - herb
तृण - tRNa -
n.
 - herb
वीरुध - vIrudha -
n.
 - herb
साक - sAka -
n.
 - herb
सस - sasa -
n.
 - herb
औषधीय - auSadhIya -
adj.
 - herby
ओषधिसम्बन्धिन् - oSadhisambandhin -
adj.
 - herbal
स्थावर - sthAvara -
adj.
 - herbal
उद्भिज्ज - udbhijja -
adj.
 - herbal
क्षेत्रिय - kSetriya -
m.
 - herbage
चर्चरीक - carcarIka -
m.
 - pot-herb
सुशाक - suzAka -
m.
 - good herb
सर्वौषध - sarvauSadha -
n.
 - all herbs
Wilson
English
ओषधी
f.
 (-धी) An annual plant or deciduous herb: see the preceding.
Monier Williams Cologne
English
ओ॑षधी
f.
 (only
Ved.
 and not in
nom.
c.
Pāṇ.
 vi, 3, 132
but occasional exceptions are found)
=
 ओ॑ष-धि above.
Apte Hindi
Hindi
ओषधी
स्त्री*
 - ओष-धा-कि+ड़ीष्
"जड़ीबूटी, वनस्पति"
ओषधी
स्त्री*
 - ओष-धा-कि+ड़ीष्
"औषधि का पौधा, ओषधि"
ओषधी
स्त्री*
 - ओष-धा-कि+ड़ीष्
फसली पौधा या जड़ीबूटी जो कि पक कर सूख जाती है
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ओषधि (धी)
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಫಲಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಒಣಗುವ ಗಿಡ ಬಳ್ಳಿ ಮೊದಲಾದುವು
निष्पत्तिः - > डुधाञ् (धारणपोषणयोः) - "किः" (३-३-९३) । वा "ङीष्" (ग० ४-१-४५)
व्युत्पत्तिः - > ओषः धीयतेऽत्र
प्रयोगाः - > "अथौषधीनामधिपस्य वृद्धौ तिथौ च जामित्रगुणान्वितायाम्"
उल्लेखाः - > कुमा० ७-१
L R Vaidya
English
ozaDi(DI) {% f. %} 1. A herb
2. a medical plant
3. an annual plant or herb which dies after becoming ripe.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
बला
स्त्री
बला, ओषधी, लक्ष्मी, मही
बलो हली बलं सैन्यं सत्यं बलं बलौषधी ।
रत्नयोनिर्बलो दैत्यो बला लक्ष्मी बला मही ॥ ८० ॥
verse 1.1.1.80
page 0006
Lanman
English
óṣadhī, later óṣadhi, f. herb
plant
a
simple.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 क्षुपः, उद्भिद्, ओषधिः, ओषधी, औषधी, औषधिः, उद्भिजम्, उद्भिदम्, पल्लवः, पल्लवम्, अङ्कुरः, प्ररोहः, रोहः, शाकः
noun
क्षुद्रवृक्षः।
"श्यामस्य उद्याने नैके क्षुपाः सन्ति।"
Synonyms:
 ओषधिः, ओषधी, शाकः, तृणम्, हरितकम्, अर्भः, कन्दः
noun
क्षुपविशेषः दण्डहीनः क्षुपः।
"कुस्तुम्बरादयाः शाकाः।"
Synonyms:
 ओषधिः, ओषधी, उद्भिदः, उद्भिजम्, उद्भिदम्, पल्लवः, पल्लवम्, अङ्कुरः, प्ररोह, रोहः, शाकः
noun
सः गतिहीनः सजीवः यः स्वस्य पोषणं सूर्यप्रकाशेन तथा च भूम्यान्तर्गतरसेन करोति।
"वने विविधाः ओषधयः सन्ति।"
Mahabharata
English
Oshadhī, pl. (ºyaḥ) (“plants, ” personif. as a class of gods). § 120bis (Aṃśāvat.): I, 66, 2604.--Do.^2 = Śiva (1000 names^1).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ओषधी,
स्त्री,
 (ओषधि + ङीप् ।) ओषधिः । इतिभरतः ॥
(फलपाकान्तवृक्षः । स च कदली-धान्यादिः । यथाह मनुः । १ । ४६ ।“उद्भिज्जाः स्थावराः सर्व्वे वीजकाण्डप्ररोहिणः ।ओषध्यः फलपाकान्ताः बहुपुष्पफलोपगाः” ॥
ओषधिशब्देऽस्या विवृतिर्ज्ञेया ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ओषधि(धी) स्त्री ओषः पाको धीयतेऽत्र ओष + धा--किजातिविषयत्वाद् स्त्रीत्वे वा ङीष् ओषधी च । फलपाका-न्ते व्रीहियवादौ स्थावरभेदे । ओषधिश्च स्थावरभेदोयथाह सुश्रुतः “तासां स्थावराश्चतुर्विधाः वनस्पतयो वृक्षावीरुध ओषधयः । तास्वपुष्पाः फलसन्तो वनस्पतयः ।पुष्पफलवन्तो वृक्षाः प्रतानवत्यः स्तम्बिन्यश्च वीरुधः ।फलपाकान्ता ओषधयः” मनुरप्याह “उद्भिज्जाः स्थाव-राज्ञेया वीजकाण्डप्ररोहिणः । ओषध्यः फलपाकान्ताबहुपुष्पफलोपगाः । अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयःस्मृताः । पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः । गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः । वीजकाण्डरुहा-श्चैव प्रताना वल्ल्य एव च । तमसा बहुरूपेण वेष्टिताःकर्म्महेतुना । अन्तःसंज्ञाभवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः” ।ओषधीनामुत्पत्तिः तन्निर्वचनञ्च” “तां (आहु-तिम्) हैनां नाभिराधयांचकार केशमिश्रेव हासतां व्यौक्षदोषं धयेति तत ओषधयः समभवंस्तस्मा-दोषधयो नाम” शत० ब्रा० २, २, ३, ५ दर्शितम् । “ता-ञ्चाहुतिं तस्मिन्नग्नौ व्यौक्षत् अत्यजत् इदमाहुतिद्रव्यम्ओषं पक्वं कृत्वा धय पिवेति अग्नौ प्रक्षिप्तात्तस्मादोषधयःपृथिव्यां समभवन्” भा० । निरु० “या ओषधीः पूर्वजा-ताः” इत्येतामृचमधिकृत्य अन्याऽपि निरुक्तिर्दर्शिता “ओ-षधय ओषं धयन्तीति वौषत्येनाधयतोति वा दोषंधय-न्तीति वा” । सर्वत्र पृषो० । भाग० ३, १० अ० स्थावराणांषड्भेदा उक्ताः यथा “सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषांचयः । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधोद्रुमाः । उत्-स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः” १९, २०, श्लो० ।“मुखमेव मुख्यः प्रथमः मुख्यसर्गः तस्थूषां स्थावरा-णाम् । षडविधत्वमेवाह ये पुष्पं विना फलन्ति ते वन-स्पतयः, १ ओषधयः फलपाकान्ताः २, लता आरोहणा-पेक्षाः ३ त्वक्सारा वेण्वादयः४ लता एव काठिन्येना-रोहणानपेक्षा वीरुधः, ५ ये पुष्पैः फलन्ति ते द्रुमाः ६तेषां साधारणलक्षणमाह ऊर्द्ध्वं स्रोत आहारसञ्चारो येषांते तमःप्रधाना अव्यक्तचैतन्या अन्तःस्पर्शमेव जानन्तिनान्यत् तदप्यन्तरेव न बहिः, विशेषिणः अव्यवस्थितपार-णामाद्यनेकभेदवन्तः” श्रीधरः । तत्र भैषज्योपयोगिनीःकतिचिदोषधीः सुश्रुतो लक्षणसहिता दर्शयामास यथा“अथ वक्ष्यामि विज्ञानमोषधीनां पृथक् पृथक् । मण्डलैःकपिलैश्चित्रैः सर्पाभा पञ्चपर्णिनी । पञ्चारत्निप्रमाणा याविज्ञेयाऽजगरी१ बुधैः । निष्पत्रा कनकाभासा मूले द्व्यङ्गु-लसम्मिता । सर्पाकारा लोहितान्ता श्वेतकापोति २ रुच्यते ।द्विपर्णिनीं मूलभवामरुणां कृष्णमण्डलाम् । द्व्यरत्निमात्रांजानोयाद्नोनसीं ३ गोनसाकृतिम् । सक्षीरां रोमशां मृद्वींरसेनेक्षुरसोपमाम् । एवंरूपरसाञ्चापि कृष्णकापोति ४ ।मादिशेत् । कृष्णसर्पस्वरूपेण वाराही ५ कन्दसम्भवा ।एकपत्रा महावीर्य्या भिन्नाञ्जनसमप्रभा । छत्रातिच्छत्रक ६, ७विद्याद्रक्षोघ्ने कन्दसम्भवे । जरामृत्युनिवारिण्यौ श्वेत-कापोतिसंस्थिते । कान्तर्द्वादशभिः पत्रैर्म्मयूराङ्गरुहो-पमैः । कन्दजा काञ्चनक्षीरी कन्या ८ नाम महौषधी ।करेणुः ९ सुबहुक्षीरा कन्देन गजरूपिणी । हस्तिकर्ण-पलाशस्य तुल्यपर्णा द्विपर्णिनी । अजास्तनाभकन्दा तुसक्षीरा क्षुपरूपिणी । अजा १० महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्दे-न्दुपाण्डुरा । श्वेतां विचित्रकुसुमां काकादन्या समां क्षु-पाम् । चक्रका ११ मोषधीं विद्याज्जरामृत्युनिवारिणीम् ।मूलिनी पञ्चभिः पत्रैः सुरक्तांशुककोमलैः । आदित्य-पर्णिनी १२ ज्ञेया सदादित्यानुवर्त्तिनी । कनकाभा जलान्तेषुसर्वतः परिसर्पति । सक्षीरा पद्मिनीप्रख्या देवी ब्रह्म-सुवर्चला १३ । अरत्निमात्रक्षुपका पत्रैर्द्व्यङ्गुलसम्मितैः ।पुष्पैर्नीलोत्पलाकारैः फलैश्चाञ्जनसन्निमैः । श्रावणी १४ महतीज्ञेया कनकाभा पयस्विनी । श्रावणीपाण्डुराभासामहाश्रावणिलक्षणा । गोलोमी १५ चाजलोमी १६ च रोमशेकन्दसम्भवे । हंसपादी १७ च विच्छिन्नैः पत्रैर्मूलसमुद्भवैःअथवा शङ्खपुष्पी च १८ समाना सर्वरूपतः । वेगेन महता-विष्टा सर्पनिर्म्मोकसन्निभा । एषा वेगवती १९ नाम जायतेह्यम्बुदक्षवे । सप्तादौ सर्वरूपिण्यो याह्यौषध्यः प्रकी-र्त्तिताः । तासामुद्धरणं कार्य्यं मन्त्रेणानेन सर्वदा ।महेन्द्ररामकृष्णानां वारणानां गवामपि । तपसा तेजसावापि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै । मन्त्रेणानेन मतिमान्सर्व्वानप्यभिमन्त्रयेत् । अश्रद्दधानैरलसैः कृतघ्नैः पापकर्म्म-भिः । नैवासादयितुं शक्याः सोमाः २० सीमसमास्तथा ।पीतावशेषममृतं देवैर्ब्रह्मपुरोगमैः । निहितं सोमवीर्य्यासुसोमे चाप्यौषधीपतौ । देवसुन्दे ह्रदवरे तथा सिन्धौमहानदे । दृश्यते च जलान्तेषु मध्ये ब्रह्मसुवर्च्चला ।आदित्यपर्णिनी ज्ञेया तथैव हि हिमक्षये । दृश्यतेऽ-जगरी नित्यं गोनसी चाम्बुदागमे । काश्मीरेषु सरोदिव्यं नाम्ना क्षुद्रकमानसम् । करेणुस्तत्र कन्या च छत्रा-तिच्छत्रके तथा । गोलोमी चाजलीमी च महती श्रावणीतथा । वसन्ते कृष्णसर्पाख्या गोनसी च प्रदृश्यते । कौ-शिकीं सरितं तीर्त्त्वा सञ्जयन्त्यास्तु पूर्व्वतः । क्षितिप्रदेशोवल्मीकैराचितो योजनत्रयम् । विज्ञेया तत्र कापोतीश्वेता वल्मीकमूर्द्धसु । मलये नलसेतौ च वेगवत्योषधीध्रुवा । कार्त्तिक्यां पौर्णमास्याञ्च भक्षयेत्तामुपोषितः ।सोमवच्चात्र वर्त्तेत फलं तावच्च कीर्त्तितम् । सर्वा विचे-यास्त्वौषध्यः सोमे चाप्यर्बुदे गिरौ । सशृङ्गैर्देवचरितैर-म्बुदानीकभेदिमिः । व्याप्तस्तीर्थैश्च विख्यातैः सिद्धर्षि-सुरसेवितैः । गुह्याभिर्भीमरूपाभिः सिंहनादितकुक्षिभिः ।गजालोडित तोयाभिरापगाभिः समन्ततः । विविधैर्धातु-भिश्चित्रैः सर्वत्रैवोपशोभितः । नदीसु शैलेष सरस्सु वापिपुण्येष्वरण्येषु तथाश्रमेषु । सर्वत्र सर्वाः परिमार्गितव्याःसर्वत्र भूमिर्हि वसूनि धत्ते” । शारिवाप्रभृत्योषधीनांलक्षणादिकं भावप्र० दर्शितं तत्तच्छब्दे उक्तं यथास्थानंवक्ष्यते च । वैदिककर्म्मोपयोगिन्य ओषधयो ग्राम्यारण्य-भेदेन चतुर्दशविधाः यथा “तिलमाषव्रीहियवाः प्रिय-ङ्गवो गोधूमाश्चेति सप्त ग्राम्याः ओषधयः । वेणुश्यामाकनीवारजर्त्तिला गवेधुका मर्कटका गार्मुताश्चेति सप्तआरण्याः ओषधयः” इति तैत्तरीयसंभाष्ये ४ र्थकाण्डे ५ प्रपाठके ६ अनुवाके । “अथौषधीनामधि-पस्य वृद्धौ” “महीषधीं नक्तमिवात्मभासः” कुमा०“भोगीव मन्त्रौषधिरुद्धवीर्य्यः” । “नवोदयं नाथमिवो-षधीनाम्” रघुः । ओषधीनामृतुभेदे गुणविशेषा ॠतु-शब्दे १४३५ पृ० उक्ताः । २ देवपत्न्याञ्च । “देवानां हैता-मग्रे पत्नीर्देवीर्विश्वदेव्यावतीः पृथिव्याः सधस्थेऽङ्गिरस्वद्दधु-स्ताभिरेवैनामेतद्दधाति ता है ता ओषधय एवौषधयो वैदेवानां पत्न्य ओषधिभिर्हीदं सर्वं हितमोषधिभिरेवैना-मेतद्दथाति” शत० ब्रा० ६, ५, ४, ४ ।
Grassman
German
óṣadhi, óṣadhī, f., Kraut, Pflanze [nach BR. für ávasa-dhi (Nahrung enthaltend)]. Adj. ū́rjasvat, niṣṣídhvan, páyasvat, mádhu, mádhumat, viśvárūpa, śatávicakṣaṇa, supippalá, sómarājan.
-e {187, 10}
{923, 23}.
-is {166, 5}.
-im {911, 3}
{971, 1}.
-īs [V. p.] {923, 3}. _{923, 4}. _{923, 12}.
-ayas [N.] {843, 14}
{923, 17}. _{923, 22}.
-īs [N.] {90, 6}
{285, 5}
{289, 22}
{329, 7}
{353, 3}
{395, 11}
{437, 4}. _{437, 5}
{490, 14}
{520, 5}
{550, 23}. _{550, 25}
{551, 5}
{617, 5}
{892, 10}
{914, 2}
{915, 13}
{917, 6}
{923, 1}. _{923, 6}. _{923, 10}. _{923, 18}. _{923, 19}
{1028, 2}.
-īs [A.] {91, 22}
{98, 2}
{103, 5}
{163, 7}
{268, 10}
{288, 21}
{395, 8}
{396, 16}
{397, 13}
{416, 3}
{437, 10}
{462, 9}
{480, 5}
{647, 2}
{663, 7}. _{663, 9}
{884, 7}
{891, 11}
{892, 9}
{914, 10}
{917, 5}
{923, 11}
{995, 1}.
-ībhis {362, 7}
{493, 6}
{524, 2}
{824, 2}
{856, 5}.
-ībhyas [Ab.] {566, 3}.
-ībhias [Ab.] {192, 1}.
-ībhias [D.] {723, 3}.
-īnām gárbham {164, 52}
{235, 13}
{617, 1}
várdhanas {617, 2}
púruṣam {877, 8}
bhāgám {913, 18}.
-īnaam pariṃśám {187, 8}
gárbham {618, 2}
śúṣmās {923, 8}.
-īṣu {59, 3}
{91, 4}
{108, 11}
{195, 4}
{239, 8}
{256, 2}
{437, 1}
{444, 7}
{453, 3}
{572, 22}
{577, 3}
{586, 3}. _{586, 4}
{629, 5}
{796, 3}
{842, 3}
{877, 3}
{899, 9}
{1009, 3}.