| YouTube Channel

ओजः (ojaH)

 
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) १.विषमः, अयुग्मः। ‘१, ३, ५। २.ओजराशयः मेषादि अयुग्मराशयः।स्
(न)(ओजस्) उब्ज(आर्जवे)+असुन् । उ०४.१९२। १.दीप्तिः। २.शरीरबलम् । ‘ओजसापि खलु नूनमनूनं नासहायमुपयाति जयश्रीः’ किराता०९.३३। ३.प्राणबलम् । ४.आश्रयः। ५.समासबाहुल्यात्मकं काव्यगुणम् । ‘ओजः समासभूयस्त्वमेतद्गद्यस्य जीवितम्’ काव्या०१.८०। ६.मेषादि अयुग्मराशयः। ७.वीर्यवत्पदयोजननिरन्तरसंयुक्ताक्षररेफसहित कचटतवर्गप्रथमतृतीयाक्षरयुक्तगद्यरचना । ८.जलम् ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सामर्थ्यम्, शक्तिः, बलम्, प्रभावः, वीर्यम्, ऊर्जः, सहः, ओजः, विभवः, तेजः, विक्रमः, पराक्रमः, शौर्यम्, द्रविणम्, तरः, सहः, स्थामः, शुष्मम्, प्राणः, शक्तिता, वया, ईशा, आयत्तिः, आस्पदम्, उत्साहः, ऐधम्, ऐश्यम्, तवः, प्रतापः, प्रबलता, प्रबलता, सबलता, प्रबलत्वम्, प्रासहः, धिष्ण्यम्, वैभवम्, शम्बरः
noun
शारिरिकी क्षमता यया मनुष्यः कार्यं कर्तुं शक्यते।
"भरतस्य सामर्थ्यं केन अपि न ज्ञायते।"
Synonyms:
 जलम्, वारि, अम्बु, अम्भः, पयः, सलिलम्, सरिलम्, उदकम्, उदम्, जडम्, पयस्, तोयम्, पानीयम्, आपः, नीरम्, वाः, पाथस्, कीलालम्, अन्नम्, अपः, पुष्करम्, अर्णः, पेयम्, सलम्, संवरम्, शंवरम्, संम्बम्, संवत्सरम्, संववरः, क्षीरम्, पायम्, क्षरम्, कमलम्, कोमलम्, पीवा, अमृतम्, जीवनम्, जीवनीयम्, भुवनम्, वनम्, कबन्धम्, कपन्धम्, नारम्, अभ्रपुष्पम्, घृतम्, कं, पीप्पलम्, कुशम्, विषम्, काण्डम्, सवरम्, सरम्, कृपीटम्, चन्द्रोरसम्, सदनम्, कर्वुरम्, व्योम, सम्बः, सरः, इरा, वाजम्, तामरस, कम्बलम्, स्यन्दनम्, सम्बलम्, जलपीथम्, ऋतम्, ऊर्जम्, कोमलम्, सोमम्, अन्धम्, सर्वतोमुखम्, मेघपुष्पम्, घनरसः, वह्निमारकः, दहनारातिः, नीचगम्, कुलीनसम्, कृत्स्नम्, कृपीटम्, पावनम्, शरलकम्, तृषाहम्, क्षोदः, क्षद्मः, नभः, मधुः, पुरीषम्, अक्षरम्, अक्षितम्, अम्ब, अरविन्दानि, सर्णीकम्, सर्पिः, अहिः, सहः, सुक्षेम, सुखम्, सुरा, आयुधानि, आवयाः, इन्दुः, ईम्, ऋतस्ययोनिः, ओजः, कशः, कोमलम्, कोमलम्, क्षत्रम्, क्षपः, गभीरम्, गम्भनम्, गहनम्, जन्म, जलाषम्, जामि, तुग्र्या, तूयम्, तृप्तिः, तेजः, सद्म, स्रोतः, स्वः, स्वधा, स्वर्गाः, स्वृतिकम्, हविः, हेम, धरुणम्, ध्वस्मन्वतु, नाम, पवित्रम्, पाथः, अक्षरम्, पूर्णम्, सतीनम्, सत्, सत्यम्, शवः, शुक्रम्, शुभम्, शम्बरम्, वूसम्, वृवूकम्, व्योमः, भविष्यत्, वपुः, वर्वुरम्, वर्हिः, भूतम्, भेषजम्, महः, महत्, महः, महत्, यशः, यहः, यादुः, योनिः, रयिः, रसः, रहसः, रेतम्
noun
सिन्धुहिमवर्षादिषु प्राप्तः द्रवरुपो पदार्थः यः पान-खान-सेचनाद्यर्थम् उपयुज्यते।
"जलं जीवनस्य आधारम्। /अजीर्णे जलम् औषधं जीर्णे बलप्रदम्। आहारकाले आयुर्जनकं भुक्तान्नोपरि रात्रौ न पेयम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ओजः, [स्]
क्ली,
 (उब्जत्यनेन । उब्ज आर्जवेउब्जेर्बले “बलोपञ्च” ४ । १९१ । उणादिः असुन् ।बलोपश्च । गुणः ।) दीप्तिः । अवष्टम्भः । प्रकाशः ।बलम् । इति मेदिनी ॥
(यथा रघौ २ । ५४ ।“रुद्रौजसा तु प्रहृतं त्वयास्याम्” । यथा च मा-नवे १ । १९ ।“तेषामिदन्तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम्” ॥
)प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमनवमैकादशराशयः । इतिज्योविषम् ॥
गौडी रीतिः काव्यगुणः । तस्यलक्षणम् । बहुसमाससंयुक्तवर्णपदाडम्बरः । यथा, “ओजःप्रसादमाधुर्य्यगुणत्रितयभेदतः ।गौडवैदर्भपञ्चालीरीतयः परिकीर्त्तिताः ॥
ओजः समासभूयस्त्वं मांसलं पदडम्बरम्” ।तस्योदाहरणम् यथा, --“गङ्गोत्तुङ्गतरङ्गसङ्गतजटाजूटाग्रजाग्रत्फणि-स्फुर्जत्स्फुत्कृतिभीतिसम्भृतचमत्कारस्फुरत्सम्भ्रमा ।आनन्दामृतवापिकां विदधती चित्तं गिरीशप्रभो-स्त्वां पायान्नवसङ्गमे भगवती लज्जावती पार्ब्बती” ॥
इति काव्यचन्द्रिका ॥
* ॥
रसादिसप्तधातुसार-भागजधातुविशेषः । तस्य गुणाः । सर्व्वशरीरस्थि-तत्वम् । स्निग्धत्वम् । शीतलत्वम् । स्थिरत्वम् ।शुक्लवर्णत्वम् । कफात्मकत्वम् । शरीरस्य बलपुष्टि-कारित्वञ्च ॥
“हृदि तिष्ठति यच्छुद्धं रक्तमीषत् सपीतकम् ।ओजः शरीरे संजातं तन्नाशान्नाशमृच्छति ॥
भ्रमरैः फलपुष्पेभ्यो यथा संभ्रियते मधु ।तद्वदोजः शरीरेभ्यो धातुः संभ्रियते नृणाम्” ॥
इति वैद्यकम् ॥
ओजोऽदन्तोऽपि । इति भरतः ॥
“हृदयं चेतनास्थानमोजसश्चाश्रयं मतम्” ।इति पूर्व्वखण्डे । ५ अ । शार्ड्गधरेणोक्तम् ॥
“तत्परस्यौजसः स्थानं तत्र चैतन्यसंग्रहः” ॥
“ओजोवहाः शरीरे वा विधम्यन्ते समन्ततः ।येनौजसा वर्त्तयन्ति प्रीणिताः सर्व्वदेहिनः ॥
यदृते सर्व्वभूतानां जीवितं नावतिष्ठते ।यत्सारमादौ गर्भस्य योऽसौ गर्भरसाद्रसः ॥
संवर्त्तमानं हृदयं समाविशति यत्पुरा ।यस्य नाशान्न नाशोऽस्ति धारि यद्धदयाश्रितम् ॥
यच्छरीरबलं देहः प्राणा यत्र प्रतिष्ठिताः ।तत्फला विविधा वाताः फलन्तीति महाफलाः ॥
ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात् स्रोतांसि सरणात्सिराः ॥
तन्महत्ता महामूलास्तच्चौजः परिरक्षता ।परिहार्य्या विशेषेण मनसा दुःखहेतवः ॥
हृद्यं यत्स्याद्यदौजस्यं स्रोतसां यत्प्रसादजम् ।तत्तत्सेव्यं प्रयत्नेन प्रशमो ज्ञानमेव च” ॥
इति सूत्रस्थाने त्रिंशेऽध्याये चरकेणोक्तम् ॥
“गुरु शीतं मृदु श्लक्ष्णं बहुलं मधुरं स्थिरम् ।प्रसन्नं पिच्छिलं स्निग्धं ओजो दशगुणं तथा” ॥
मद्यसेवनतोऽस्य ये गुणा नश्यन्ति तद्यथा ॥
“गुरुत्वं लाघवाच्छैत्यं चौष्ण्यमम्लस्वभावतः ।माधुर्य्यं मार्द्दवं तैक्ष्ण्यात् प्रसादञ्चाशुभावनात् ॥
रौक्ष्यात् स्नेहं व्यवायित्वात् स्थिरत्वं श्लक्ष्णतामपि ।विकासिभावात् पैच्छिल्यं वैशद्यं सान्द्रतान्तथा ॥
सौक्ष्म्यान्मद्यं विहन्त्येवमोजसः स्वगुणैर्गुणान्” ।“रसधात्वादिमार्गाणां सत्त्ववद्ध्वीन्द्रियात्मनाम् ।प्रधानस्यौजसश्चैव हृदयस्थानमुच्यते” ॥
“नैवं विघातं जनयेन्मद्यं पैष्टिकमोजसः ।विकाश-रूक्ष-विशदा गुणास्तत्र हि नोल्वणाः” ॥
इति च चरके चिकित्सास्थाने । १२ अः ॥
“ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतंस्थिरं सरम् ।विविक्तं मृदु मृत्स्नञ्च प्राणायतनमुत्तमम् ॥
देहस्यावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनाम् ।तदभावाच्च शीर्य्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम् ॥
अभिघातात् क्षयात्कोपाच्छोकाद्ध्यानाच्छ्रयात् क्षुधः ।ओजः संक्षीयते ह्येभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम् ।तेजः समीरितं तस्माद्विभ्रंशयति देहिनः” ॥
इति सूत्रस्थाने । १५ अः । सुश्रुतेनोक्तम् ॥
)