ओ (o)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishओ [ō], (औः) of Brahmā.
A Vocative particle (oh).
An interjection of (1) calling
(hallo, ho)
(2) remembrance
(3) compassion (ah !).
The number महापद्म. also ओर्वेधा ज्ञो ध्रुवो$गस्त्यो गरुडो$गो$क्षयो$सुरः । आखुः काणो$थ मार्जारः साधुः सङ्गः पराशरः ॥ Enm.
ओम् [ōm],
The sacred syllable om, uttered as a holy exclamation at the beginning and end of a reading of the Vedas, or previous to the commencement of a prayer or sacred work.
As a particle it implies (a) solemn affirmation and respectful assent (so be it, amen !)
(b) assent or acceptance (yes, all right)
ओमित्युच्यताममात्यः 6
ओमित्युक्तवतो$थ शार्ङ्गिण इति 1.75
द्वितीयश्चेदोमिति ब्रूमः S. D.* 1
(c) command
(d) auspiciousness
(e) removal or warding off.
Brahman. [This word first appears in the Upaniṣads as a mystic monosyllable, and is regarded as the object of the most profound religious meditation. In the Maṇḍūkya Upaniṣad it is said that this syllable is all what has been, that which is and is to be
that all is om, only om. Literally analysed, om is taken to be made up of three letters or quarters
the letter a is Vaiśvānara, the spirit of waking souls in the waking world
u is Taijasa, the spirit of dreaming souls in the world of dreams
and m is Prajñā, the spirit of sleeping and undreaming souls
and the whole om is said to be unknowable, unspeakable, into which the whole world passes away, blessed above duality
(for further account see Gough's Upaniṣads pp.69-73). In later times om came to be used as a mystic name for the Hindu triad, representing the union of the three gods a (Viṣṇu), u (Śiva), and m (Brahmā). It is usually called Praṇava or Ekakṣaram
अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकारेणोच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः ॥
कारः the sacred syllable ओम्
त्रिमात्रमोकारं त्रिमात्रमोंकारं वा विदधति Mbh.VIII.2.89.
the exclamation ओम्, or pronunciation of the same
प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओंकारमर्हति 2.75.
(fig. ) commencement
एष तावदोंकारः 1
B. 3.78. -रा of a Buddhist śakti (personification of divine energy).
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishApte Hindi
Hindiओ
- उ+विच्
ब्रह्मा
ओ
अव्य* - -
सम्बोधनात्मक अव्यय
ओ
अव्य* - -
"बुलावा, स्मरण करना और करुणा बोधक विस्मयादि द्योतक चिह्न्न"
ओम्
अव्य* - "अव्-मन्, ऊठ्, गुण"
"पावन अक्षर 'ओम्' वेद-पाठ के आरम्भ और समाप्ति पर किया गया पावन उच्चारण, या मंत्र के आरम्भ में बोला जाने वाला"
ओम्
अव्य* - "अव्-मन्, ऊठ्, गुण"
औपचारिक पुष्टिकरण तथा सम्माननीय स्वीकृति
ओम्
अव्य* - "अव्-मन्, ऊठ्, गुण"
"स्वीकृति, अंगीकरण"
ओम्
अव्य* - "अव्-मन्, ऊठ्, गुण"
आदेश
ओम्
अव्य* - "अव्-मन्, ऊठ्, गुण"
मांगलिकता
ओम्
अव्य* - "अव्-मन्, ऊठ्, गुण"
दूर करना या रोक लगाना की भावना को प्रकट करने वाला अव्यय
ओम्
अव्य* - "अव्-मन्, ऊठ्, गुण"
ब्रह्म
Shabdartha Kaustubha
Kannadaओ
कन्नडार्थः - > ಓಕಾರ
विस्तारः - > ವರ್ಣಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಕಂಠ ಮತ್ತು ಓಷ್ಠ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆಭ್ಯಂತರ ವಿವೃತಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ದೀರ್ಘಸ್ವರವರ್ಣ. ಉದಾತ್ತಾನುದಾತ್ತಸ್ವರಿತಗಳೆಂಬ ಭೇದಗಳಿಂದ ಮುರು ವಿಧವಾದ ಇದು ಅನುನಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಅನನುಸಾಸಿಕಗಳೆಂಬ ಭೇದಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ೬ ವಿಧವಾಗುವುದು.
ओ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ
विस्तारः - > "ओकारस्तु भवेत् ब्रह्म"- एका०
ओ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಬೋಧನೆ
ओ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಹ್ವಾನ /ಕರೆ
ओ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಮರಣೆ /ಸ್ಮೃತಿ
ओ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಯೆ /ತೋರಿಸುವಿಕೆ
विस्तारः - > "ओ सम्बोधन आह्वाने स्मरणे चानुकम्पने" - मेदि० ।
L R Vaidya
EnglishE Bharati Sampat
Sanskritवर्णमालायां एकादशः स्वरवर्णः। उदात्तानुदात्तस्वरितभेदेन त्रिधा । पुनः अनुनासिकाननुनासिकभेदाभ्यां षोढा । अस्य कण्ठोष्ठम् उच्चारणस्थानम् ।
Edgerton Buddhist Hybrid
EnglishIndian Epigraphical Glossary
EnglishAbhyankara Grammar
Englishओ (1) diphthong vowel made up of the vowels अ and उ, termed as guṇa in Pāṇini's grammar and prescribed sometimes in the place of the vowel उ
( 2 ) affix ओ app- lied to the root गम् or गा to form a noun
cf. ओकारो नामकरणः Nir.II.5.
एकाक्षरनाममाला
Sanskritओ, ऊर्ध्वलिङ्ग
ओरूर्ध्वलिङ्ग आहूतावव्ययः स्यादनन्त औः ।
verse 1.1.1.8
page 0119
ओ, आहूति
ओरूर्ध्वलिङ्ग आहूतावव्ययः स्यादनन्त औः ।
verse 1.1.1.8
page 0119
पुराणम्
Englishओ / O. This sound signifies brahmā. (agni purāṇa
Chapter 348).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritओ ओकारः । स तु त्रयोदशस्वरवर्णः । अस्यो-च्चारणस्थानं ओष्ठः कण्ठश्च । (“ओदौतोः कण्ठौ-ष्ठम्” इत्युक्तेः । तथा च शिक्षायामुक्तम् ।“ए ऐ तु कण्ठतालव्यावोऔ कण्ठौष्ठजौ स्मृतौ” ॥
)स तु ह्रस्वो न भवति । दीर्घः प्लुतश्च भवति ।(प्रत्येकं उदात्तानुदात्तस्वरितभेदैस्त्रिविधोऽपिअनुनासिकाननुनासिकभेदाभ्यां षड्विधः । एतेनद्वादशविध एव निर्णीतः ।)“ओकारं चञ्चलापाङ्गि ! पञ्चदेवमयं सदा ।रक्तविद्युल्लताकारं त्रिगुणात्मानमीश्वरम् ॥
पञ्चप्राणमयं वर्णं नमामि देवमातरम् ।एतद्वर्णं महेशानि स्वयं परमकुण्डली” ॥
इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
(वङ्गीयभाषायां) तस्यलेखनप्रकारो यथा, --“वामतः कुण्डली भूत्वा दक्षान्मध्ये तु कुञ्चिता ।किञ्चिद्दक्षगता या तु कुञ्चिता वामतस्त्वधः ॥
ब्रह्मेशविष्णवस्तासु मात्रा तु ब्रह्मरूपिणी ।शक्तिश्च परमा सैव ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते” ॥
इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
* ॥
तस्य नामानि यथा, --“ओकारः सत्यपीयूषौ पश्चिमास्यः श्रुतिः स्थिरा ।सद्योजातो वासुदेवो गायत्री दीर्घजङ्घकः ।आप्यायनी चोर्द्ध्वदन्तो लक्ष्मीर्वाणी मुखी द्विजः ॥
उद्देश्यदर्शकस्तीव्रः कैलासो वसुधाक्षरः ।प्रणवांशो ब्रह्मसूत्रमजेशः सर्व्वमड्गला ॥
त्रयोदशी दीर्घनासा रतिनाथो दिगम्बरा ।त्रैलोक्यविजया प्रक्षा प्रीतिवीजादिकर्षिणी” ॥
इति तन्त्रशास्त्रम् ॥
(अनुबन्धविशेषः । यथाहकविकल्पद्रुमे । “ऐर्यजादिः स्यादोर्निष्ठातन और-निट्” ॥
तेन ओ दी क्षये इत्यस्मात् कृतायांनिष्ठायां दीनं दीनवत् इति स्यात् ॥
मातृकान्यासेऊर्द्ध्वदन्तपङ्क्तौ न्यस्यतया तदाख्ययाप्यभिधानम् ।मातृकान्यासमन्त्रो यथा, --“ओँ नम ऊर्द्ध्वदन्तपङ्क्तौ औं नमऽधोदन्तपङ्क्तौ” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritओ ओकारः स्वरवर्ण्णभेदः कण्ठौष्ठस्थानयोरुच्चार्य्यः दीर्घःदिमात्रत्वात् प्लुतस्तु त्रि मात्रः । सचोदात्तानुदात्तस्वरितभेदैः प्रत्येकमनुनासिकाननुनासिकाभ्यां द्वैविध्यात्षड्विधः तथा प्लुतोऽपि षड्विथः एवं द्वादशविधः । तपरत्वेकारपरत्वे च स्वरूपपरः । तन्त्रे तस्य वाचकशब्दा वर्णा-भिधाने उक्ता यथा “ओकारः लत्यपीयूषौ पश्चिमास्यःश्रुतिः स्थिरा । सद्योजातो वासुदेवो गायत्री दार्घज-ङ्घकः । आप्यायनी चोर्द्ध्वदन्तो लक्ष्मीर्वाणीमुखी द्विजः ।उद्देश्य दर्शकस्तीव्रः कैलासो वसुघाक्षरः । प्रणवांशोब्रह्मसूत्रमजेयः सर्वमङ्गला । त्रयोदशी दीर्घनासारति-नाथो दिगम्बरः । त्रैलोक्यविजया प्रज्ञा प्रीतिवीजादि-कर्षिणी” इति । तदधिष्ठातृदेवता च तत्रैवोक्ता“ज्वालास्यौकारगा ज्ञेया भीमा च मत्तमालिनी” । तस्य-ध्येयरूपं कामधे० त० उक्तं यथा । “ओकारं चञ्चलापाङ्गि! पञ्चदेबमयं सदा । रक्तविद्युल्लताकारं त्रिगुणात्मा-नमीश्वरम् । पञ्चप्राणमयंवर्णं नमामि देवमातरम् । एतद्वर्णंमहेशानि! स्वयं परमकुण्डलीम्” ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“ओ प्यायी वृद्धौ”@} 2 प्रायेणायमाङ्पूर्वः।
प्यायकः-यिका, प्यायकः-यिका, 3 पिप्यायिषकः-षिका, 4 पेपीयकः-यिका
प्यायिता-त्री, प्याययिता-त्री, पिप्यायिषिता-त्री, पेपीयिता-त्री
-- 5 आप्याययन्-न्ती
आप्याययिष्यन्-न्ती-ती
-- आप्यायमानः, आप्याययमानः, पिप्यायिषमाणः, पेपीयमानः
आप्यायिष्यमाणः, आप्याययिष्यमाणः, पिप्यायिषिष्यमाणः, पेपीयिष्यमाणः
6 सुप्याः-सुप्यौ-सुप्यः
-- -- -- 7 पीनः-पीनवान्, 8 आप्यानः 9 -प्रप्यानः 10, 11 आपीनम् 12 13, प्यायितः, पिप्यायिषितः, पेपीयितः-तवान्
प्यायः, 14 प्यायिता 15, 16 पिप्यिवान्, 17 18 आपीः, प्यायः, पिप्यायिषुः, पेप्यः
प्यायितव्यम्, प्याययितव्यम्, पिप्यायिषितव्यम्, पेपीयितव्यम्
19 प्रप्यायनीयम्, प्रप्यायनीयम्, पिप्यायिषणीयम्, पेपीयनीयम्
आप्याय्यम्, प्याय्यम्, पिप्यायिष्यम्, पेपीय्यम्
ईषत्प्यायः-दुष्प्यायः-सुप्यायः
-- -- प्याय्यमानः, प्याय्यमानः, पिप्यायिष्यमाणः, पेपीय्यमानः
आप्यायः, प्यायः, पिप्यायिषः, पेपीयः
आप्यायितुम्, आप्याययितुम्, पिप्यायिषितुम्, पेपीयितुम्
20 प्याया, 21 आप्यायना, पिप्यायिषा, पेपीया
आप्यायनम्, 22 प्रप्यायनम्, पिप्यायिषणम्, पेपीयनम्
प्यायित्वा, प्याययित्वा, पिप्यायिषित्वा, पेपीयित्वा
आप्याय्य, प्रप्याय्य, प्रपिप्यायिष्य, प्रपेपीय्य
प्यायम् २, प्यायित्वा २, प्यायम् २, प्याययित्वा २, पिप्यायिषम् २, पिप्यायिषित्वा २, पेपीयम् २
पेपीयित्वा २।
01 (१०६४)
02 (१-भ्वादिः-४८८। अक। सेट्। आत्म।)
03 [[१। सन्नन्तात् ण्वुलि, अभ्यासे हलादिशेषे, इडागमे च रूपम्।]]
04 [[२। यङन्ते सर्वत्र, ‘लिड्यङोश्च’ (६-१-२९) इति पीभावे, द्विर्वचने अभ्यासे गुणश्चेति ज्ञेयम्।]]
05 [[३। चित्तवत्कर्तृकत्वे परस्मैपदमेव। अचित्तवत्कर्तृकत्वे तु आत्मनेपदमेव।]]
06 [[४। क्विपि वलि लोपे रूपमेवम्।]]
07 [[५। ‘प्यायः पी’ (६-१-२८) इति विकल्पेन प्रकृतेः पीभावः। ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ (७-२-१४) इतीण्निषेधः। ‘ओदितश्च’ (८-२-४४) इति निष्ठानत्वम्।]]
08 [[६। ‘प्यायः पी’ (६-१-२८) इत्यत्र व्यवस्थितविभाषाश्रयणात्, सोपसर्गात् पीभावो न। तेनात्र वलि लोपे निष्ठानत्वे च रूपं ज्ञेयम्।]]
09 [[आ। ‘यदाप्यानं हिमोस्रेण भनक्त्युपवनं कपिः।।’ भ। का। ९। २।]]
10 (चन्द्रमाः)
11 [[७। ‘आङ्पूर्वादन्धूधसोरिति वक्तव्यम्’ (वा। ६-१-२८) इति वचनात् अन्धूधसो- र्विशेष्ययोः आङुपसृष्टादस्माद्धातोः पीभावे निष्ठानत्वे च रूपं ज्ञेयम्।]]
12 [[B। ‘आपीनभारोद्वहनप्रयत्नात् गृष्टिर्गुरुत्वाद् वपुषो नरेन्द्रः।’ रघुवंशे २। १८।]]
13 (अन्धूः, ऊधो वा)
14 [[८। धातोर्यकारान्तत्वेन ‘न यः’ (३-२-१५२) इति युचो निषेधात्, तच्छीलादिषु कर्तृषु औत्सर्गिकः ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तृन्नेव।]]
15 [[C। ‘नावैत्याप्यायितारं किं कमलानि रविं कपिः।’ भ। का। ७। १७।]]
16 [[९। लिटः क्वसौ, ‘लिड्यङोश्च’ (६-१-२९) इति पी भावे, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे यणादेशे च रूपम्।]]
17 [पृष्ठम्०८९८+ २५]
18 [[१। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ (३-२-१७८) इत्यत्र बाहुलकात् ‘ध्याप्योः सम्सारणं च’ (भाष्यम्) इति वचनात् आङ्पूर्वादस्मात् क्विपि, सम्प्रसारणे, ‘लोपो व्योर्वलि’ (६-१-६६) इति यलोपे च रूपमेवमिति प्र। सर्वस्वे। प्रकृतसूत्रे ‘ध्यायतेः सम्प्रसारणं च’ इत्येव भाष्ये दृश्यते। ‘भट्टपादसम्मतोऽयं पाठः स्यात् दाक्षिणात्यः साधुः।’ इति प्र। स। टीका (पु। ६८)।]]
19 [[२। उपसर्गस्थान्निमित्तात् परस्य अच उत्तरस्य कृत्स्थस्य नकारस्य ‘न भाभूपूकमि- गमिप्यायीवेपाम्’ (८-४-३४) इति णत्वनिषेधः।]]
20 [[३। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति स्त्रियाम् अकारप्रत्ययः।]]
21 [[आ। ‘छायाविशेषैः प्रचितैस्तदर्हामाप्यायनामारचयन्ति वृक्षाः।।’ या। अ। १८। ६७।]]
22 [[४। ‘ण्यन्तभादीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ८-४-३४) इति ण्यन्तादुपसर्गस्थान्निमित्तात् परस्य कृत्स्थस्य नस्य णत्वनिषेधः।]]
1 {@“ओ लजी व्रीडायाम्”@} 2 ‘प्रकाशे लजयेद् व्रीळे3लज्जते लजते पदे।।’ 4 इति देवः।
“अयं तवर्गपञ्चमादिः इति चान्द्राः” इति मा।
धा।
वृत्तिः।
लाजकः-जिका, लाजकः-जिका, लिलजिषकः-षिका, लालजकः-जिका
लजिता-त्री, लाजयिता-त्री, लिलजिषिता-त्री, लालजिता-त्री
-- लाजयन्-न्ती, लाजयिष्यन्-न्ती-ती
-- -- लजमानः, लाजयमानः, लिलजिषमाणः, लालज्यमानः
लजिष्यमाणः, लाजयिष्यमाणः, लिलजिषिष्यमाणः, लालजिष्यमाणः
लक्-लजौ-लजः
-- -- -- 5 6 लग्नम्-लग्नः-लग्नवान्, लाजितः, लिलजिषितः, लालजितः-तवान्
लजः, लाजः, लिलजिषुः, लालजः
लजितव्यम्, लाजयितव्यम्, लिलजिषितव्यम्, लालजितव्यम्
लजनीयम्, लाजनीयम्, लिलजिषणीयम्, लालजनीयम्
लाज्यम्, लाज्यम्, लिलजिष्यम्, लालज्यम्
ईषल्लजः-दुर्लजः-सुलजः
-- -- लज्यमानः, लाज्यमानः, लिलजिष्यमाणः, लालज्यमानः
लाजः, लाजः, लिलजिषः, लालजः
लजितुम्, लाजयितुम्, लिलजिषितुम्, लालजितुम्
लक्तिः, लाजना, लिलजिषा, लालजा
लजनम्, लाजनम्, लिलजिषणम्, लालजनम्
प्रलज्य, प्रलाज्य, प्रलिलजिष्य, प्रलालज्य
लाजम् २, लजित्वा २, लाजम् २, लाजयित्वा २, लिलजिषम् २, लिलजिषित्वा २, लालजम् २
लालजित्वा २।
01 (१४६२)
02 (६-तुदादिः-१२९०। अक। सेट्। आत्म।)
03 [डे]
04 (श्लो। ६८)
05 [पृष्ठम्११५०+ २५]
06 [[१। ईदित्त्वान्निष्ठायामिण्निषेधे, ओदित्त्वात् निष्ठानत्वे कुत्वे च रूपमेवम्।]]
1 {@“ओ लडि उत्क्षेपणे”@} 2 अत्र ओकारः इत्संज्ञक इति चान्द्रा आहुः।
धात्ववयव एव ओकार इति क्षीरस्वामिप्रभृतयः।
‘उलडि’ इति पठित्वा ‘उलण्डयति’ इति केचिदु- दाहरन्ति।
एवं बहुधा विप्रतिपत्तिरत्र।
ओकारो धात्ववयव इत्यभ्युपगत्या- स्माभिः पूर्वं 3 ओलण्डक इत्यादीनि रूपाणि ण्यन्तात्, ण्यन्तप्रकृतिक- सन्नन्ताच्च प्रदर्शितानि।
ओकार इत्संज्ञक इति पक्षे-लण्डकः-ण्डिका इत्यादीनि रूपाणि यथासम्भवं स्वयमेवोह्यानि।
‘अनित्यण्यन्ताः चुरादयः’ इत्याश्रित्य ओकारेत्त्वपक्षे ‘ओदितश्च’ 4 इति निष्ठानत्वे लण्ड्नः इत्यपि निष्ठायां प्रदर्शयन्ति।
“दौर्गास्तु क्ते लण्डिन इत्युदाजह्रुः
तच्च पापात् पापीयः।
अव्यवहितस्य 5 नत्वात्” इति क्षीरस्वामी।
युक्तं चैतत्
अन्यथा विन्नादिवत् विदित इत्यत्रापि निष्ठातकारस्य नकारः स्यात्
इत्यलमत्राधुना।
‘ओलण्डितमिवापश्यत् उग्रं समरताण्डवम्’ 6 ‘ओलण्डिताद्रिरपि जालितदिव्यधामा--’ 7 इत्यादिषु ओकारो धात्वयव इत्येव प्रयोगा उपलभ्यन्ते इत्यपीहावधेयम्।
01 (१४६७)
02 (१०-चुरादिः-१५४२। सक। सेट्। उभ।)
03 (१३८)
04 (८-२-४५)
05 (निष्ठातकारस्यैव)
06 (यादवाभ्युदयः- १६-६४)
07 (धातुकाव्यम्-३-१४)
1 {@“ओ लस्जी व्रीडायाम्”@} 2 “अयं तवर्गपञ्चमादिः 3 इति चान्द्राः” इति मा।
धा।
वृत्तौ।
“आत्रेयमैत्रेयस्वामिसंमताकारशाकटायनादयः सर्वे यणादिमेवाहुः।
4 ‘नग्नशब्दस्तु पृषोदरादित्वाद्व्यत्ययेन’ इति मैत्रेयः” इति धातुवृत्तौ दर्शनाज्ज्ञायते।
क्षीरस्वामी नग्ननग्निकाशब्दव्याख्याने ‘ओ णजी’ इति पठति।
द्रष्टव्या अमरटीका 5।
6 लज्जकः-ज्जिका, लज्जकः-ज्जिका, लिलज्जिषकः-षिका, लालज्जकः-ज्जिका
लज्जिता-त्री, लज्जयिता-त्री, लिलज्जिषिता-त्री, लालज्जिता-त्री
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि सन्नन्तरूपाणि विना प्रायः तौदादिकमज्जतिवत् 7 ऊह्यानि।
8 लज्जितम्, शुद्धात् शानचि-- 9 लज्जमानः, लज्जिष्यमाणः, शत्रन्तात् सनि लिलज्जिषन्, लिलज्जिषिष्यन्, इमानि रूपाणि भवन्तीति विशेषः।
01 (१४७७)
02 (६-तुदादिः-१२९१। अक। सेट्। आत्म।)
03 [नस्जी]
04 [पृष्ठम्११५७+ २६]
05 (३-१-३९, २-६-९)
06 [[१। अत्र धातुसकारस्य ‘झलां जश् झशि’ (८-४-५३) इति जश्त्वेन दकारः। तस्य च श्चुत्वेन जकारः इति केचित्। श्चुत्वे कर्तव्ये सति जश्त्वनिष्पन्नस्य दकारस्या- सिद्धत्वात् नैतत् सारम्। वस्तुतः जश्त्वस्यासिद्धत्वात् सकारस्य श्चुत्वेन शकारः। तस्य च ‘झलां जश् झशि’ (८-४-५३) इति जश्त्वेन जकार इत्येव न्याय्यम्।]]
07 (१२३५)
08 [[२। लज्जितम् इत्यस्योपपत्तिस्तु लज्जाशब्दात् ‘तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच्’ (५-२-३६) इति इतच्प्रत्यये।]]
09 [[आ। ‘…अलग्नमनसः खलानवशलज्जमानाङ्गनम्।।’ धा। का। २-७२।]]
1 {@“ओ विजी भयचलनयोः”@} 2 प्रायेणायं उत्पूर्वः।
‘-- उद्वेगे च’ इति पा।
धा।
समीक्षा।
‘वेवेक्तीति पृथग्भावे विविक्ते च भये पुनः।।’ 3 विनक्ति विजते…।’ 4 इति देवः।
उद्वेजकः-जिका, उद्वेजकः-जिका, 5 उद्विविजिषकः-षिका, वेविजकः-जिका
6 उद्विजिता-त्री, उद्वेजयिता-त्री, विविजिषिता-त्री, वेविजिता-त्री
7 उद्वेजयन्-न्ती, उद्वेजयिष्यन्-न्ती-ती
-- -- उद्विजमानः, उद्विजिष्यमाणः
-- -- वेविज्यमानः, वेविजिष्यमाणः
-- -- उद्विक्-उद्विग्-विजौ-विजः
-- -- 8 उद्विग्नम् 9 -नः-नवान्, उद्वेजितः, विविजिषितः-वेविजितः-तवान्
उद्वेगः, उद्वेगनः, उद्वेगः, विविजिषुः, वेविजः
विजितव्यम्, वेजयितव्यम्, विविजिषितव्यम्, वेविजितव्यम्
वेजनीयम्, 10 उद्वेजनीयः, वेजनीयम्, विविजिषणीयम्, वेविजनीयम्
11 उद्वेग्यम्, उद्वेज्यम्, विविजिष्यम्, वेविज्यम्
विज्यमानः, वेज्यमानः, विविजिष्यमाणः, वेविज्यमानः
ईषद्वेजः-दुर्वेजः-सुवेजः
-- -- -- 12 उद्वेगः, 13 वेगितम्, उद्वेगः, उद्विविजिषः, उद्वेविजः
14 15 उद्विजितुम्, उद्वेजयितुम्, उद्विविजिषितुम्, उद्वेविजितुम्
उद्वेक्तिः, उद्वेजना, विविजिषा, वेविजा
उद्वेजनम्, उद्वेजनम्, उद्विविजिषणम्, वेविजनम्
16 विजित्वा, वेजयित्वा, विविजिषित्वा, वेविजित्वा
उद्वेज्य, उद्वेज्य, उद्विविजिष्य, उद्वेविज्य
वेजम् २, वेजित्वा २, वेजम् २, वेजयित्वा २, विविजिषम् २, विविजिषित्वा २, वेविजम् २
वेविजित्वा २।
01 (१५९८)
02 (६-तुदादिः-१२८९। अक। सेट्। आत्म।)
03 [पृष्ठम्१२३०+ २४]
04 (श्लो। ६१-६२)
05 [[१। ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति सन्नन्तात् क्त्वायामपि पाक्षिककित्त्वस्याप- वादत्वेन ‘विज इट्’ (१-२-२) इति सूत्रस्य प्रवृत्तत्वात् इडादेः प्रत्ययस्य सर्वस्यापि नित्यं ङित्त्वमित्यतोऽत्र एकमेव रूपम्। एवं क्त्वायामपीति बोध्यम्।]]
06 [[२। तृचि, ‘विज इट्’ (१-२-२) इति इडादिप्रत्ययस्य ङिद्वद्भावात् गुणो न भवति। एवं तव्यदादिषु च ज्ञेयम्।]]
07 [[आ। ‘ऋषन् अजुषत क्रमात् नगरगर्भमुद्वेजयन्…।।’ धा। का। २। ७२।]]
08 [[३। निष्ठायाम्, ईदित्त्वात् ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ (७-२-१४) इति अनिट्त्वात् इण्निषेधे ओदित्त्वात् निष्ठातकारस्य नकारे चकारस्य कुत्वे च रूपमेवम्।]]
09 [[B। ‘तौ मुमुहतुरुद्विग्नौ वसुधायां च पेततुः।।’ भ। का। १४-४७।]]
10 [[४। ‘उद्विजन्ति अस्मादिति उद्वेजनीयः खलः, बाहुलकादपादाने अनीयर्’ इति प्रक्रियासर्वस्वम्।]]
11 [[५। निष्ठायामनिट्त्वात् ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वे रूपमेवम्। एवं घञ्यपि।]]
12 [[६। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति करणे घञ्।]]
13 [[७। घञन्तात् वेगशब्दात् तारकादित्वात्, इतचि रूपमेवम्।]]
14 [पृष्ठम्१२३१+ २४]
15 [[आ। ‘नाऽयमुद्विजितुं कालः स्वामिकार्याद् भवादृशाम्।’ भ। का। ७-९२।]]
16 [[१। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधं बाधित्वा ‘विज इट्’ (१-२-२) इति नित्यं ङित्त्वम्।]]
1 {@“ओ विजी भयचलनयोः”@} 2 ‘वेवेक्तीति पृथग्भावे विवेक्ते च भये पुनः।
विनक्ति विजते…।’ 3 इति देवः।
वेजकः-जिका, वेजकः-जिका, विविजिषकः-षिका, वेविजकः-जिका
विजिता-त्री, वेजयिता-त्री, विविजिषिता-त्री, वेविजिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि अव्यवहितपूर्वलिखिततौदादिकधातुवत् 4 ज्ञेयानि।
शतरि, अस्य धातोः रुधादित्वात् श्नमि ‘श्नसोरल्लोपः’ 5 इत्यकारलोपे श्चुत्वे च--उद्विञ्जन्-ती इति।
ण्यन्तात् तृचि- 6 उद्वेजयिता-त्री, क्त्वायाम्- 7 विजित्वा इति च विशेषः।
01 (१५९९)
02 (७-रुधादिः-१४६०। सक। सेट्। पर।)
03 (श्लो। ६१-६२)
04 (१५९८)
05 (६-४-१११)
06 [[B। ‘अत्यर्थमुद्वेजयिता परेषां नाम्नापि तस्यैव स नन्दकोऽभूत्।।’ शि। व। ३-१९।]]
07 [[२। क्त्वाप्रत्यये, ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इत्यकित्त्वेऽपि ‘विज इट्’ (१-२-२) इति ङित्त्वान्न गुणः।]]
1 {@“ओ वै शोषणे”@} 2 ‘गतिगन्धनयोर्वाति वायतीति तु शोषणे।’ 3 इति देवः।
4 वायकः-यिका, 5 वापकः-यिका, विवासकः-सिका, वावायकः-यिका
वाता-त्री, वापयिता-त्री, विवासिता-त्री, वावायिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि विशेषरूपाणि विना भौवादिकपायतिवत् 6 ज्ञेयानि।
7 वानम्, 8 इति उण्प्रत्यये रूपमेवम्।
वाति वायति वा द्रव्याणि इति वायुः।
“भाष्यकारमते अजेरपि धातोः ‘यजिमनि--’ 9 इत्यादिना बहुलग्रहणाद् युचि ‘वा यौ’ 10 इत्यनेन वादेशे ‘वायुः’ इति पदं सिद्ध्यति” इति प्रकृतसूत्रे 11 टिप्पन्यामुक्तम्।
तथा च भाष्ये ‘न तर्हीदानीमिदं ‘वा यौ’ 12 इति वक्तव्यम्।
वक्तव्यं च।
किं प्रयोजनम्? नेयं विभाषा।
किं तर्हि? आदेशोऽयं विधीयते।
‘वा’ इत्ययमादेशो भवत्यजेर्यौ परतः--वायुरिति” इत्येवं दृश्यते।]] वायुः इमे रूपे विशेषेण भवतः।
01 (१६५१)
02 (१-भ्वादिः-९२१। सक। अनि। पर।)
03 (श्लो। १०)
04 [पृष्ठम्१२६८+ ३१]
05 [[१। णिजन्ते सर्वत्र आदन्तलक्षणः पुगागम इति विशेषः।]]
06 (१०६२)
07 [[२। ‘ओदितश्च’ (८-२-४५) इति निष्ठातकारस्य नत्वे रूपमेवम्।]]
08 [[३। ‘कृवापा--’ [द। उ। १-८६]
09 (द। उ। १-१३४)
10 (२-४-५७)
11 (द। उ। १-८६)
12 (२-४-७५)
1 {@“ओ व्रश्चू छेदने”@} 2 3 व्रश्चकः-श्चिका, व्रश्चकः-श्चिका, 4 5 विव्रश्चिषकः-विव्रक्षकः-क्षिका, 6 वरीवृश्चकः-श्चिका
व्रश्चिता-त्री, 7 व्रष्टा-ष्ट्री, व्रश्चयिता-त्री, विव्रश्चिषिता-विव्रक्षिता-त्री, वरीवृश्चिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकमज्जतिवत् 8 ज्ञेयानि।
9 व्रश्चित्वा, 10 वृक्णः-वृक्णवान्, 11 व्रस्क्यः, 12 व्रस्कः, 13 मूलवृट्, 14 वृश्चिकः, 15 वृक्षः इति विशेषरूपाणि।
16
01 (१६६४)
02 (६-तुदादिः-१२९२। सक। वेट्। पर।)
03 [[१। अनुबन्धद्वयं विहाय धातुरयं उपदेशे सकारोपधः। तदुक्तम्--‘नकारजावनुस्वार- पञ्चमौ झलि धातुषु। सकारजः शकारश्चेर्षाट्टवर्गस्तवर्गजः।।’ इति। एवञ्च ‘स्तोः श्चुना श्चुः’ (८-४-४०) इति श्चुत्वेन सर्वत्र शकारश्रवणमिति ज्ञेयम्।]]
04 [पृष्ठम्१२७६+ ३०]
05 [[१। ऊदित्त्वादिड्विकल्पः। इडभावपक्षे ‘स्कोः संयोगाद्योरन्ते च’ (८-२-२९) इति सकारलोपे, ‘व्रश्चभ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना चकारस्य षकारे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे, सनः सकारस्य षत्वे च विव्रक्षकः इत्यादीनि रूपाणि सन्नन्तेषु बोध्यानि।]]
06 [[२। यङन्ते ‘सम्प्रसारणं तदाश्रयं च कार्यं बलवत्’ (परि। १२९) इति वचनात् प्रथमं सम्प्रसारणपूर्वरूपे, अनन्तरम्, ‘रीग् ऋत्वतः’ (वा। ७-४-९०) इति रीगागमः।]]
07 [[३। ऊदित्त्वेनेड्विकल्पनात् तृजादिषु रूपद्वयम्। इडभावपक्षे ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सलोपे, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वे, तृचस्तकारस्य ष्टुत्वेन टकारे च व्रष्टा इति रूपम्।]]
08 (१२३५)
09 [[४। धातोरूदित्त्वेनेड्विकल्पं प्राप्तं बाधित्वा, ‘जॄव्रश्च्योः क्त्वि’ (७-२-५५) इति नित्यमिट्। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधात् न सम्प्रसारणम्।]]
10 [[५। निष्ठायाम् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्निषेधः। सम्प्रसारणपूर्वरूपादिकम्। ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सकारलोपः। ओदित्त्वात् निष्ठातकारस्य नकारः। ‘चोः कुः’ (८-२-३०) इति कुत्वम्। ‘निष्ठादेशः षत्वस्वरप्रत्ययेड्विधिषु सिद्धो वाच्यः’ (वा। ८-२-३) इति वचनेन ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इति षत्वं प्रति निष्ठानत्वस्य सिद्धत्वात्, झल्परकत्वाभावात् न षत्वम्। णत्वम्। इयमत्र गहना प्रक्रिया।]]
11 [[६। ण्यति ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वे, अझल्परकत्वात् ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति न सकारलोपः। ‘निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः’ (परि। ५७) इति वचनेन चकारमाश्रित्य श्रुतः शकारः, शकारविगमे स्वयमेव सकारतां प्रत्यापद्यते।]]
12 [[७। घञि चकारस्य कुत्वे पूर्ववत् शकारस्य सकारभावे च रूपमेवम्।]]
13 [[८। मूलं वृश्चतीति मूलवृट्। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विपि, सम्प्रसारणपूर्वरूपयोः सकारलोपे, व्रश्चादिषत्वे तस्य जश्त्वेन डकारे चर्त्वे च रूपमेवम्। मूलवृत् इति क्षीरतरङ्गिण्यां दृश्यते। स च अपपाठ इति भाति, तुकोऽप्रसिद्धेः।]]
14 [[९। ‘व्रश्चिकृषोः किकन्’ (द। उ। ३-१२) इति किकन्प्रत्यये सम्प्रसारणादिके च रूपमेवम्। वृश्चिकः = दन्दशूकविशेषः।]]
15 [[१०। ‘स्नुव्रश्चि--’ (द। उ। ९-२५) इति क्सप्रत्ययः। सम्प्रसारणादिकम्।]]
16 [पृष्ठम्१२७७+ २७]
1 {@“ओ हाक् त्यागे”@} 2 ‘गतौ त्यागे यथासंख्यं जिहीते च जहाति च।’ 3 इति देवः।
4 5 हित्वा, 6 हीनः-सार्थात् हीनः, हीनवान्, 7 विहाय, 8 जहत्, 9 हायनाः-ब्रीहयः, 10 हानिः, 11 शर्धं-जहाः-माषाः 12 पूर्वापहाणा-अपरापहाणा, सम्प्रहाणा, 13 जहकः, 14 अहः, 15 कलहः, 16 निहाका इति विशेषः।
सामान्यरूपाणि, जौहोत्यादिक- ददातिवत् 17 बोध्यानि।
18
01 (१९९८)
02 (३ जुहोत्यादिः-१०९०। सक। अनि। पर।)
03 (श्लो। ११।)
04 [पृष्ठम्१४१३+ ३०]
05 [[१। ‘जहातेश्च क्त्वि’ (७-४-४३) इति ‘हि’ इति प्रकृतेरादेशः।]]
06 [[२। ‘घुमास्थागापाजहातिसां हलि’ (६-४-६६) इति धात्वाकारस्य ईकारः। ओदित्त्वात् निष्ठानत्वम्। ‘सार्थात् हीनः’ इत्यत्र ‘अपादाने चाहयीरुहोः’ (५-४-५५) इति पञ्चम्मास्तसिल्निषेधः। ‘मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा’ (पाणिनीयशिक्षा) इत्यत्र तु आद्यादित्वात् (वा। ५-४-४४) तसिप्रत्यय इति कैयटः (पस्पशायाम्)। विस्तरस्तु माधवीयादिषु द्रष्टव्यः।]]
07 [[३। ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इति ईकारनिषेधः।]]
08 [[४। शतरि, ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। धातोः कित्त्वात् अभ्यासे ‘दीर्घो- ऽकितः’ (७-४-८३) इति दीर्घनिषेध इति केचित्--इति क्षीरतरङ्गिणी
\n\n तन्न। तत्र सूत्रे ‘अकितः’ इति न धातुककारो विवक्षितः
\n\n किंतु प्रत्ययस्य कित्त्वमेवेत्यास्तां तावत्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः।]]
09 [[५। ‘हश्च व्रीहिकालयोः’ (३-२-१४८) इति ण्युट्। जहाति उदकमिति हायनः संवत्सरसाध्यो व्रीहिविशेषः। जहाति जीर्णमिति हायनो = वत्सरः।]]
10 [[६। ‘ग्लाज्याहाभ्यो निः’ (वा। ३-३-९५) इति निप्रत्ययः। ईत्वं न। केचित्तु ‘हीनिः’ इत्येव वदन्ति।]]
11 [[७। शर्धं जहाति हापयतीति वा शर्धजहाः = माषाः। शर्धोऽपानशब्दः। ‘वातशुनी- तिलशर्धेषु अजधेट्जहातीनाम्--’ (वा। ३-२-२८) इत्युपसंख्यानात् खश्। शित्त्वात् शप्। तस्य श्लुः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘श्नाभ्यस्तयोः--’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः। पूर्वपदस्य ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्।]]
12 [[८। पूर्वान् अपरांश्च जहातीत्यर्थः। बाहुलकात् कर्तरि ल्युट्। अजादि (४-१-४) पाठात् टाप्। णत्वम्। ‘सम्प्रहाणा’ इत्यपि अजादिषु पठन्तीत्यात्रेयादिमतमिति माधवः।]]
13 [[९। जहातीति जहकः त्यागी, कालपुरुषश्च। ‘जहातेर्द्वे च’ (द। उ। ३-६) इति क्वुन्, द्वित्वं च।]]
14 [[१०। ‘नञि जहातेः’ (द। उ। ६-५२) इति कनिन्प्रत्यये आकारलो{??}। अहः = दिनम्।]]
15 [[११। ‘कलं जहातीति कलहः। ‘सुपि--’ (३-२-५) इति कप्रत्ययः। आकारलोपः।’ इति क्षीरस्वामी।]]
16 [[१२। ‘नौ हः’ (द। उ। ३-२२) इति कन्। निहाका गोधा।]]
17 (८३०)
18 [पृष्ठम्१४१४+ २८]
1 {@“ओ हाङ् गतौ”@} 2 ‘गतौ त्यागे यथासंख्यं जिहीते च जहाति च।’ 3 इति देवः।
हायकः-यिका, हापकः-पिका, जिहासकः-सिका, जाहायकः यिका
हानः-हानवान्, हायनः, हानिः इत्यादीनि रूपाणि जौहोत्यादिकददातिवत् 4 बोध्यानि।
01 (१९९९)
02 (३-जुहोत्यादिः-१०८९। सक। अनिट्। आत्म।)
03 (श्लो। ११)
04 (८३०)
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.