| YouTube Channel

एकशेष (ekazeSa)

 
Capeller Eng
English
एकशेष
m.
 the only rest, only left of (—°)
a kind of
ellipsis (g. ).
Spoken Sanskrit
English
एकशेष ekazeSa
adj.
 of which only one is left
एकशेष ekazeSa
m.
 remaining of one
एकशेष ekazeSa
m.
 term denoting that of two or more stems only one remains
एकशेष ekazeSa
m.
 only remainder
Monier Williams Cologne
English
एक—शेष a
m.
 the only remainder, Naiṣ.
Veṇīs.
Kathās.
‘the remaining of one’, (in
Gr.
 ) a term denoting that of two or more stems (alike in form and followed by the same termination) only one remains (e.g. the
pl.
 वृक्षास् is the only remainder of वृक्षस्
+
 वृक्षस्
+
 वृक्षस्
+
 …),
Pāṇ.
 i, 2, 64 ff.
एक—शेष b
mfn.
 of which only one is left,
MBh.
Apte Hindi
Hindi
एकशेषः
पुं*
 एक-शेषः -
एकशेष' द्वन्द्व समास का एक भेद जिसमें केवल एक ही पद अवशिष्ट रहता है
Shabdartha Kaustubha
Kannada
एकशेष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ೫ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲೊಂದು
व्युत्पत्तिः - > एकः शिष्यते (अन्यो लुप्यते) यत्र
एकशेष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎರಡಲ್ಲಿ ಯವುದಾದರೂ ಒಂದು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವಿಕೆ
व्युत्पत्तिः - > एकश्चासौ शेषश्च, एकस्य शेषो वा ।
प्रयोगाः - > "ममाद्य तत्प्राप्तिरसुव्ययो वा हस्ते तवास्ते द्वयमेकशेषः"
उल्लेखाः - > नैष० ३-८२
L R Vaidya
English
eka-Seza {% m. %} a kind of Dvandva compound in which only one of the members is retained, (e.g. पितरौ for मातापितरौ).
Abhyankara Grammar
English
एकशेष a kind of composite formation in which only one of the two or more words compounded together subsists, the others being elided
cf. एकः शिष्यते इतरे निवर्तन्ते वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षौ । Kāśikā on सरूपाणामेकशेष एक- विभक्तौ P.I.2.64
cf. also सुरूपसमुदा- याद्धि विभक्तिर्या विधीयते । एकस्तत्रार्थवान् सिद्धः समुदायस्य वाचकः ।। Bhāṣāvṛtti on P. I. 2.64. There is a dictum of gra- mmarians that every individual object requires a separate ex- pression to convey its presence. Hence, when there is a dual sense, the word has to be repeated, as also the word has to be multiplied when there is a plural sense. In current spoken language, however, in such cases the word is used only once. To justify this single utterance for conveying the sense of plurality, Pāṇini has laid down a general rule सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ and many other similar rules to cover cases of plurality not of one and the same object, but plurality cased by many objects, such as plurality caused by ideas going in pairs or relations such as parents, brothers and sisters, grand-father and grand-son, male and female. For example, see the words वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षौ
Similarly वृक्षाः for many trees, पितरौ for माता च पिता च
देवौ for देवी च देवश्च
cf. also the words श्वशुरौ, भ्रातरौ, गार्ग्यौ (for गार्ग्य and गार्ग्यायण), आवाम् (for त्वं च अहं च), यौ (for स च यश्च) and गावः fem. अजा fem. अश्वाः masc. irrespective of the indi- viduals being some males and some females. Pāṇini has devoted 10 Sūtras to this topic of Eka- śeṣa. The Daiva grammar has completely ignored this topic. Patanjali has very critically and exhaustively discussed this topic. Some critics hold that the topic of एकशेघ did not exist in the ori- ginal Aṣṭādhyāyī of Pāṇini but it was interpolated later on, and ad- duce the long discussion in the Mahābhāṣya especially the Pūrva- pakṣa therein, in support of their argument. Whatever the case be, the Vārttikakāra has commented upon it at length
hence, the addition must have been made immediately after Pāṇini, if at all there was any. For details see Mahābhāṣya on I.1.64 to 73 as al- so, Introduction p. 166-167, Vol.7 of the Mahābhāṣya published by the D. E. Society, Poona.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
एकशेष Adj. von dem nur einer übrig geblieben ist (वंश), MBh. 13, 30, 27.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
एकशेष
पु०
 एकः शिष्यतेऽन्योल्युप्यते यत्र शिष--आधारेघञु । “सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ” इत्यादिना पा० उक्तेवृत्तिभेदे । अस्ये समासत्वतदभावौ मतभेदे न सरलाया-मस्माभिर्दर्शितौ यथा सरूपाणां समानार्थानां समानानु-पूर्व्वीकाणां च मध्ये एक एव शिष्यमाणस्तत्तत्समुदायव्यक्तिबोधकः” तत्र अपरांशीलुप्यते इति बोध्यम् । अय-ञ्चैकशेषः “प्रत्यर्थशब्दनिवेशः” इति मते व्यक्तिभेदापेक्षयाद्वन्द्वप्राप्तौ तदपवादकः । एष च सुबुत्पत्तेः पूर्व्वमेवोत्प-द्यतेऽतः पदनिमित्तकद्वन्द्वबाधकैत्येके । सुवुत्पत्त्यनन्तर-मुत्पद्यत इत्यन्ये । तत्र पदनिमित्तकत्वाभावे समासत्वंनास्तीत्यतः कृत्तद्धितसमासैकशेषेत्यादिवृत्तिभेदगणनेपृथन्निर्द्देशस्तथा च समासत्वामावेन पन्थानावित्यत्र नसमासान्त इति एकपक्षः । अस्य पदनिमित्तकत्वेऽपि गो-वलीवर्द्ध न्यायेन वृत्तिभेदगणने पृथग्ग्रहणं समासान्ताभा-वश्च तत्तत्सूत्रे एकशेषभिन्नत्वेन निवेशनान्नेति पक्षान्तरम् ।“विरूपाणामपि समानार्थानामिति” वार्त्ति० घटश्चकलसश्च घटौ कलसौ वा । तथा च समानानुपूर्वीकाणांभिन्नानुपूर्वीकाणाञ्च समानार्थानामेकशेषः । स प्रकारा-न्तरेण द्विविधः समानार्थकानां भिन्नार्थकानाञ्चेतिभेदात् । तत्र घटौ इत्यादौ समानार्थकानामेकशेषः ।भिन्नार्थकैकशेषः यथा पितरौ श्वश्वरौ भ्रातरावित्यादि ।एकः प्रधानं शेषोऽन्तः । २ एकान्ते
पु०
 बहु० । अतिश-यिते
त्रि०
 । “कृत्तद्धितसमासैकशेषस । नाद्यन्तधातवःवृत्तयः पञ्च” सि० कौ० ।
Capeller
German
एकशेष
m.
 der einzige Rest
allein übrig
geblieben von (—°)
eine elliptische
ausdrucksweise, der Ekacesha (g.).