| YouTube Channel

ऋषभ (RSabha)

 
शब्दसागरः
English
ऋषभ
m.
 (-भः)
1. (In composition, ) best, excellent.
2. A bull.
3. A
dried plant, one of the eight principal medicaments.
4. The
second of the seven notes of the Hindu gamut, in abbreviation,
Ri.
5. The first of the twenty-four principal Jinas or Jaina saints.
6. The hollow of the air.
7. The name of a mountain.
8. A croco-
dile's tail.
9. A boar's tail.
f.
 (-भी)
1. A masculine woman, a woman
with a beard, &c.
2. A widow.
3. Cowach, (Carpopogon pruriens.)
E.
 ऋष् to go, अभच् Unādi
aff.
Capeller Eng
English
ऋषभ॑
m.
 bull, male animal
i.g.
the best, first, chief
of (—°).
Yates
English
ऋषभ (भः) 1.
m.
 A bull
a sage
a
note
a medicine
a mountain
hollow of the ear
a tail.
f.
 भी
Bearded woman
widow
cow-
ach.
In comp. best.
Spoken Sanskrit
English
ऋषभ - RSabha -
m.
 - particular antidote
ऋषभ - RSabha -
m.
 - any male animal in general
ऋषभ - RSabha -
m.
 - fifteenth kalpa
ऋषभ - RSabha -
m.
 - best or most excellent of any kind or race
ऋषभ - RSabha -
m.
 - second of the seven notes of the Hindu gamut
ऋषभ - RSabha -
m.
 - kind of medicinal plant
ऋषभ - RSabha -
m.
 - bull
देव ऋषभ - deva RSabha -
m.
 - bull among the gods
सह ऋषभ - saha RSabha -
adj.
 - together with a bull
ऋषभ ईकादश - RSabha IkAdaza -
n.
 - ten cows and a bull
ऋषभ ईकाधिक - RSabha IkAdhika -
adj.
 - having one bull added
Wilson
English
ऋषभ
m.
 (-भः)
1 (In composition, ) best, excellent.
2 A bull.
3 A dried plant, one of the eight principal medicaments.
4 The second of the seven notes of the Hindu gamut
in abbreviation, Ri.
5 The first of the twenty-four principal. Jinas or Jaina saints.
6 The hollow of the ear.
7 The name of a mountain.
8 A crocodile's tail.
9 A boar's tail.
f.
 (-भी)
1 A masculine woman, a woman with a beard, &c.
2 A widow.
3 Cowach, (Carpopogon pruriens.)
E.
 ऋष to go, अभच् Uṇādi
aff.
Apte
English
ऋषभः [ṛṣabhḥ], [ऋष्-अभक्
U.*
 3.123]
A bull.
(With names of other animals) the male animal, as अजर्षभः a goat.
The best or most excellent (as the last member of a
comp.
 )
as पुरुषर्षभः, भरतर्षभः
&c.
The second of the seven notes of the gamut
(said to be uttered by cows
गावस्त्वृषभभाषिणः)
श्रुतिसमधिकमुच्चैः पञ्चमं पीडयन्तः सततमृषभहीनं भिन्नकीकृत्य षड्जम्
Śi.*
 11.1
ऋषभो$त्र गीयत इति Āryā
S.*
 141.
The hollow of the ear.
A boar's tail.
A crocodile's tail.
A dried plant, one of the 8 principal medicaments. (Mar. बैलघाटी, काकडशिंगी)
N.
 of an antidote.
An incarnation of Viṣṇu
नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुः
Bhāg.*
 2.7.1.
A sacrifice (to be performed by kings).-भाः
m.
 The inhabitants of क्रौञ्चद्वीप
Bhāg.*
 5.2.22.
भी A woman with masculine features (as a beard
&c.
 ).
A cow.
A widow.
The plant Carpopogon Pruriens (शूकशिंबी)
also another plant (शिराला) (Mar. कुयली)
Comp.
 -कूटः
N.
 of a mountain. -दीपः, पम्
N.
 of a country. -ध्वजः
N.
 of Śiva.
Apte 1890
English
ऋषभः [ऋस्-अभक् Uṇ. 3. 123] 1 A bull.
2 (With names of other animals) the male animal
as अजर्षभः a goat.
3 The best or most excellent (as the last member of a comp.)
as पुरुषर्षभः, भरतर्षभः &c.
4 The second of the seven notes of the gamut
(said to be uttered by cows
गावस्त्वृषभभाषिणः)
Śi. 11. 1
ऋषभोऽत्र गीयत इति Āryā S. 141.
5 The hollow of the ear.
6 A boar's tail.
7 A crocodile's tail.
8 A dried plant, one of the 8 principal medicaments.
9 N. of an antidote.
10 An incarnation of Viṣṇu.
11 A sacrifice (to be performed by kings).
भी 1 A woman with masculine features (as a beard &c.).
2 A cow.
3 A widow.
4 The plant Carpopogon Pruriens (शूकशिंबी)
also another plant (शिराला).
Comp.
कूटः N. of a mountain.
दीपः,
पं N. of a country.
ध्वजः N. of Śiva.
Monier Williams Cologne
English
ऋषभ॑ अस्,
m.
 (fr. √ 2. ऋष्,
Uṇ.
 ii, 123), a bull (as impregnating the flock
cf.
 वृषभ and उक्षन्),
RV.
AV.
VS.
ChUp.
BhP.
&c.
any male animal in general,
ŚBr.
the best or most excellent of any kind or race (cf. पुरुषर्षभ,
&c.
 ),
MBh.
R.
&c.
the second of the seven notes of the Hindū gamut (abbreviated into Ṛ)
a kind of medicinal plant,
Suśr.
Bhpr.
a particular antidote,
Suśr.
 ii, 276, 7
a particular Ekāha (q.v.),
KātyŚr.
the fifteenth Kalpa
N.
 of several men
of an ape
of a Nāga
of a mountain
of a Tīrtha
N.
 of one of the 24 Jaina saints or Jinas
ऋषभ॑ (आस्),
m.
pl.
 the inhabitants of Krauñca-dvīpa,
BhP.
 v, 20, 22
N.
 of a people,
VarBṛS.
ऋषभ [cf. Zd. arshan
Gk. ἄρσην.]
Monier Williams 1872
English
ऋषभ, अस्, m. (fr. rt. ऋष् as वृषभ fr.
वृष्, ‘to sprinkle, ’ the idea of impregnating being
involved), a bull, a young bull
(in comp. with other
names of animals) the male animal
(in comp. with
other nouns) the best or most excellent of any species
or race (e. g. पुरुषर्षभ, an excellent man
भरतर्षभ, the most eminent of the Bharata
race)
the second of the seven notes of the Hindū
gamut, in abbreviation Ṛ
the hollow of the ear
a boar's tail
a crocodile's tail
a dried plant, one of
the eight principal medicaments
N. of an antidote
N. of a ceremony
N. of a king of the Śviknas
of
a descendant of Viśvā-mitra and author of several
hymns of the Ṛg-veda
of a Nāga
of a prince,
a son of Nābhi and Meru
of a son of Kuśāgra
of
one of the seven Ṛṣis of the second Manvantara
of the first Arhat of the present Avasarpiṇī, a son of
Nābhi and Marudevā
of a mountain
(ई), f. a woman
with masculine peculiarities, as with a beard &c.
a
widow
the plant Carpopogon Pruriens
N. of another
plant
[cf. Zend arshan
Gr. ἄρσην]
—ऋषभ-
कूट, अस्, m., N. of a mountain.
—ऋषभ-गज-
विलसित, अम्, n., N. of a metre consisting of four lines
of sixteen syllables each.
—ऋषभ-तर, अस्, m. a
small bull.
—ऋषभ-दायिन्, ई, इनी, इ, giving a
bull.
—ऋषभ-द्वीप, अस्, m., N. of a country.
—ऋषभ-ध्वज, अस्, m. an epithet of Śiva
N.
of an Arhat or Jaina saint.
Macdonell
English
ऋषभ ṛṣa-bhá,
m.
 bull
male (—°)
best, 🞄noblest among (g., —°)
N. of a king
N. of 🞄a mountain: -ka,
m.
 N. of a king.
Benfey
English
ऋषभ ऋषभ, i. e. ऋष् + अन्-भ
(vb. भा),
m.
1. A bull, Bhāg. P. 1,
14, 19.
2. Chief, Bhāg. P. 2, 4, 22
especially as latter part of compound
words, ‘best, excellent, ’ e. g. पार्थिवर्-
षभ, i. e.
पार्थिव-,
m.
 An excellent
king, Chr. 55, 4.
पुरुष-,
m.
 An ex-
cellent man, Rām. 3, 49, 11.
भरत-,
m.
 A noble descendant of Bharata,
Chr. 24, 48.
सिंह-,
m.
 A fierce lion.
Apte Hindi
Hindi
ऋषभः
पुं*
 - ऋशष्-अभक्
साँड़
ऋषभः
पुं*
 - -
"श्रेष्ठ, सर्वश्रेष्ठ"
ऋषभः
पुं*
 - -
संगीत के सात स्वरों मे से दूसरा
ऋषभः
पुं*
 - -
सूअर की पूँछ
ऋषभः
पुं*
 - -
मगरमच्छ की पूँछ
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೃಷಭ /ಎತ್ತು
निष्पत्तिः - > ऋषी (गतौ) - "अभच्" (उ० ३-१२३)
व्युत्पत्तिः - > ऋषति
प्रयोगाः - > "ऋषभैकसहस्रा गा दद्यात् क्षत्रवधे पुमान्"
उल्लेखाः - > याज्ञ० ३-२६६
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆರಿಗೆಹಾಲೆಯೆಂಬ ಒಂದು ಮೂಲಿಕೆ
विस्तारः - > "शृङ्गी तु ऋषभो वृषः" - अम० ।
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆದಿ ಜಿನದೇವ
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವರಾಹ ಪುಚ್ಛ /ಹಂದಿಯ ಬಾಲ
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೊಸಳೆಯ ಬಾಲ
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಿವಿಯ ರಂದ್ರ /ಕರ್ಣಕುಹರ /ಕಿವಿಯೊಳಗಿನ ಪೊಳ್ಳು
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೀಣೆ ಕಂಠ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವ ಸಪ್ತ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲೊಂದು
निष्पत्तिः - > ऋषी (गतौ) - "अभच्" (उ० ३-१२३)
व्युत्पत्तिः - > ऋषति हृदयं प्रविशति
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಸಮಾಸಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ) ಶ್ರೇಷ್ಠ /ಉತ್ತಮ (पुरुषर्षभः, नरर्षभः इत्यादि)
प्रयोगाः - > "स कुरुष्व महोत्साहः कृपां मयि नरर्षभ"
उल्लेखाः - > रामा०
विस्तारः - > "स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः" ॥ - अम० ಕೆಲವೆಡೆ ವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾರ್ಥವಾಚಕವಾಗುವುದು. "स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यतः स मे ऋषीणामृषभः" - भाग० २-४-२२ । "ऋषभः स्यादादिजिने वृषभे भेषजे स्वरे । कर्णरन्ध्रे कोलपुच्छे श्रेष्ठे चाप्युत्तरस्थितः ॥ - हेम० । "ऋषभस्त्वौषधान्तरे । स्वरभिद्वृषयोः कर्णरन्ध्रकुम्भीरपुच्छयोः । उत्तरस्थः स्मृतः श्रेष्ठे" - मेदि० ।
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಒಂದು ಅವತಾರ
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಪರ್ವತ
ऋषभ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದಿಸಿದ ಆನೆ
विस्तारः - > "ऋषभोऽद्रौ कर्णरन्ध्रे वृषे मत्तगजेश्वरे । वराहस्यापि पुच्छे" - नानार्थर० ।
L R Vaidya
English
fzaBa {% m. %} 1. A bull
2. the best or most excellent of any species (in this sense it is generally used as the last member of a compound, e.g. पुरुषर्षभ)
3. the second of the seven notes of the gamut
4. a crocodile’s tail.
Bopp
Latin
ऋषभ m.
1) taurus.
2) in fine compositorum princeps, op-
timus, clarissimus, (quia taurum maximopere venerantur
Indi). H. 1. 17. (V. ऋ et cf. gr. ἄϱσην.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Ṛṣabha, n. of a former Buddha: Mv 〔i.137.2〕.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
[ऋषभ] , f. आ ein Mädchen, welches in einer best. Beziehung Ähnlichkeit mit einem Stiere hat, Āpast. Gṛhy. 3, 11. [V p. 193, Z. 2 v.u.] Vgl. Yādavaprakāśa's Vaijayantī, bhūmikāṇḍa, brāhmaṇādhyāya 51: वृषभा वृषलक्षणा. Soll nach Winternitz auch in Baudh. Gṛhy. (in dessen unechtem Teile) vorkommen.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khyu mchog
१) आर्षभ २) ऋषभ ३) गवेन्द्र ४) गोपति ५) धुर्वर्ती (?) ६) पुंगव ७) भूवर ८) सासभ ९) विष्णु १०) वृष ११) वृषभ १२) शृंगिन् १३)
go
१) ऋषभ २) पुंगव ३) प्रसर ४) वृष ५) ६)
glang
१) ऋषभ २) गो ३) बलीवर्द ४) वृष ५) शृंगारिन् ६) हस्तिन् ७)
glu
१) ऋषभ (?) २) गन ३) गीत ४) गेय ५) पञ्चम (?) ६) संगीतक ७) संगीति ८)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
एतस्यामवसर्पिण्यामृषभोऽजितशंभवौ ।
अभिनन्दनः सुमतिस्ततः पद्मप्रभाभिधः ॥ २६ ॥
सुपार्श्वश्चन्द्रप्रभश्च सुविधिश्चाथ शीतलः ।
श्रेयांसो वासुपूज्यश्च विमलोऽनन्ततीर्थकृत् ॥ २७ ॥
धर्मः शान्तिः कुंथुररो मल्लिश्च मुनिसुव्रतः ।
नमिर्नेमिः पार्श्वो वीरश्चतुर्विंशतिरर्हताम् ॥ २८ ॥
-wordlist-
ऋषभ (पुं), अजित (पुं), शम्भव (पुं), अभिनन्दन (पुं), सुमति (पुं), पद्मप्रभ (पुं), सुपार्श्व (पुं), चन्द्रप्रभ (पुं), सुविधि (पुं), शीतल (पुं), श्रेयांस (पुं), वासुपूज्य (पुं), विमल (पुं), अनन्ततीर्थकृत् (पुं), धर्म (पुं), शान्ति (पुं), कुन्थु (पुं), अर (पुं), मल्लि (पुं), मुनिसुव्रत (पुं), नमि (पुं), नेमि (पुं), पार्श्व (पुं), वीर (पुं)
--source--
ऋषभो वृषभः श्रेयाञ्श्रेयांसः स्यादनन्तजिदनन्तः ।
-wordlist-
ऋषभ (पुं), वृषभ (पुं), श्रेयस् (पुं), श्रेयांस (पुं), अनन्तजित् (पुं), अनन्त (पुं)
--source--
गर्दभस्तु चिरमेही वालेयो रासभः खरः ।
चक्रीवाञ्शङ्कुकर्णोऽथ ऋषभो वृषभो वृषः ॥ १२५६ ॥
वाडवेयः सौरभैयो भद्रः शक्वरशाक्वरौ ।
उक्षानड्वान्ककुद्मान्गौर्बलीवर्दश्च शांकरः ॥ १२५७ ॥
-wordlist-
गर्दभ (पुं), चिरमेहिन् (पुं), वालेय (पुं), रासभ (पुं), खर (पुं), चक्रीवत् (पुं), शङ्कुकर्ण (पुं), ऋषभ (पुं), वृषभ (पुं), वृष (पुं), वाडवेय (पुं), सौरभेय (पुं), भद्र (पुं), शक्वर (पुं), शाक्वर (पुं), उक्षन् (पुं), अनड्वह् (पुं), ककुद्मत् (पुं), गो (पुंस्त्री), बलीवर्द (पुं), शाङ्कर (पुं)
--source--
षड्ज ऋषभगान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
धैवतो निषधः सप्त तन्त्रीकण्ठोद्भवाः स्वराः ॥ १४०१ ॥
ते मन्द्रमध्यताराः स्युरुरःकण्ठशिरोद्भवाः ।
-wordlist-
षड्ज (पुं), ऋषभ (पुं), गान्धार (पुं), मध्यम (पुं), पञ्चम (पुं), धैवत (पुं), निषध (पुं), स्वर (पुं), मन्द्र (पुं), मध्य (पुं), तार (पुं)
--source--
स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षभकुञ्जराः ।
सिंहशार्दूलनागाद्यास्तल्लजश्च मतल्लिका ॥ १४४० ॥
मचर्चिका प्रकाण्डोद्घौ प्रशस्यार्थप्रकाशकाः ।
-wordlist-
व्याघ्र (पुं), पुङ्गव (पुं), ऋषभ (पुं), कुञ्जर (पुं), सिंह (पुं), शार्दूल (पुं), नाग (पुं), तल्लज (पुं), मतल्लिका (स्त्री), मचर्चिका (स्त्री), प्रकाण्ड (पुं), उद्घ (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
उक्षन्
उक्षन्, अनडुह्, बलीवर्द, ककुद्मत्, वृषभ, वृष, ऋषभ, सौरभेय, गो, वाडवेय, शाक्वर
उक्षानड्वान्वलीवर्दः ककुद्मान्वृषभो वृषः ।
ऋषभः सौरभेयो गौर्वाडवेयोऽथ शाक्वरः ॥ २६३ ॥
verse 2.1.1.263
page 0032
Mahabharata
English
Ṛshabha^1, a serpent. § 67 (Sarpasattra): I, 57, 2168 (of Dhṛtarāshṭra's race).
Ṛshabha^2, one or more ṛshis. § 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 442 (in the palace of Brahmán).--§ 390b (Hemakūṭa): III, 110, 9975 (tāpasaḥ, on Ṛshabhakūṭa).--§ 641 (Rājadh.): XII, 125, 4629 (Sumitrasya nirvṛttaṃ Rºsya ca)
127, 4660 (viprarshiḥ)
128, (4689), 4713 (discourse between Ṛ. and Sumitra).
Ṛshabha^3, name of a certain cannibal. § 277 (Jarāsandhavadhap.): II, 21, 812 (māṃsādaṃ, in Girivraja, slain by Bṛhadratha).
Ṛshabha^4, a tīrtha. § 370 (Tīrthayātrāp.): III, 85, 8152 (tīrthaṃ…Kośalāyāṃ).
Ṛshabha^5, one or more mountains. § 370 (Tīrthayātrāp.): III, 85, 8163 (parvataṃ).--§ 565 (Gālavacarita): V, 112, 3872 (ºo nāma parvataḥ sāgarāntike)
113, 3873 (ºsya… śṛṅgaṃ, there Śāṇḍilī dwelt).
Ṛshabha^6, an ancient king. § 574 (Jambūkḥ.): VI, 9, 315 (priyaṃ…Rºsya, sc. Bhāratavarsha).--§ 673b (Bali-Vāsavasaṃv, ): XII, 227, 8263 (among the ancient rulers of the earth, an Asura?).
Ṛshabha^7, a prince. § 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII, 20, 804 (only B., in Droṇa's gāruḍavyūha).
Ṛshabha^8 = Śiva: VII, 9453.
Ṛshabha^9, a dvīpa. § 615i (Suptusārasvata): IX, 38, 2211 (dvīpe, with the river Sureṇu, q.v.). Cf. next.
पुराणम्
English
ऋषभ १ / ṚṢABHA I. A King of the Lunar dynasty. He was the great grandson of uparicaravasu.
mahābhārata, droṇa parva, Chapter 20, Verse 12 says that he fought within the garuḍavyūha formed by droṇa.
ऋषभ २ / ṚṢABHA II. A muni (sage) who was the grandson of King agnīdhra.1) General information.
ṛṣabha was the son of King Nābhi by his wife merudevī. One hundred sons were born to ṛṣabha by his wife jayantī. After entrusting his kingdom to bharata, the eldest of his sons, ṛṣabha went to the forest and did tapas in Pulaha's āśrama.2) ṛṣabha and ṛṣabhakūṭa ṛṣabha did tapas in the forest for many years. The mountain peak on which he performed his tapas got the name “Ṛṣabhakūṭa”. The sage who wished to observe strict silence did not like the presence of strangers and visitors in the vicinity. So he pronounced a curse that the mountain should drop boulders on any one who ventured to come there. Once he ordered the wind to blow without noise as it passed by the side of the mountain. He declared that anyone who made noise in ṛṣabhakūṭa would be struck with thunder. A place of holy waters came into existence there. (M.B. araṇya parva, Chapter 11).3) The power of Ṛṣabha's Yāga. ṛṣabha became a devotee of śiva by worshipping him.
Once a brāhmaṇa named mandara had an illicit alliance with piṅgalā, a prostitute. Both of them died together. mandara was re-born as bhadrāyu, the grandson of nala and piṅgalā as sumati, the wife of King vajrabāhu (aṁśumān). sumati became pregnant. Her co-wives who were jealous of her poisoned her. As a result of it, she and the child born to her fell victims to diseases. Daśārṇa abandoned them in the forest. sumati lived in the house of a vaiśya with her child. While living there, the child died of disease. Ṛṣa- bha went to the grief-stricken sumati and comforted her. (śiva purāṇa).4) Ṛṣabha's End. ṛṣabha performed tapas according to the rules of vānaprastha āśrama and conducted yāgas as ordained by Śāstras. On account of his austerity he became so lean and thin that all the veins in the body could be seen. Putting a pebble in his mouth, he went about in the forest, determined to renounce his body. (viṣṇu purāṇa, Chapter 1, Section 1).
In the course of his wanderings in the forest a wild fire broke out in which his body was burnt up. śiva purāṇa says that the soul of ṛṣabha who died in the wild fire, attained śiva loka.
ऋषभ ३ / ṚṢABHA III. A nāga born in the dhṛtarāṣṭra family. In mahābhārata, Ādi Parva, Chapter 57, Verse 11, we read that this nāga was burnt to ashes at Janamejaya's sarpasatra. (Snake sacrifice).
ऋषभ ४ / ṚṢABHA IV. An asura. (M.B. śānti Parva, Chapter 227, Verse 51).
Vedic Reference
English
1. Ṛṣabha is the common name of the ‘bull’ from the
Rigveda^1 onwards.^2 See also Go.
1) vi. 16, 47
28, 8
x. 91, 14,
etc.
2) Av. iii. 6, 4
23, 4, etc.
Taittirīya
Saṃhitā, ii. 1, 3, 2, etc.
vajasaneyi
Saṃhitā, xxi. 22, etc.
Pañcavimśa
Brāhmaṇa, xiii. 5, 18, etc.
2. Ṛṣabha, king of the Śviknas, appears in the Satapatha
Brāhmaṇa^1 with the patronymic Yājñatura, as one of those
who performed an Aśvamedha or horse sacrifice. He is also
mentioned there^2 as having probably been the source of a
saying of Gaurīviti Śāktya's.
1) xiii. 5, 4, 15. Cf. Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, xvi. 9. 8-10.
2) xii. 8, 3. 7.
3. Ṛṣabha is mentioned in the Aitareya Brāhmaṇa (vii. 17)
as a son of Viśvāmitra.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ऋषभः,
पुं,
 (ऋष् + “ऋषिवृषिभ्यां कित्” । इतिउणादिसूत्रेण ३ । १२३ । अभच् । किच्च ।) वृषः ।(यथा, ऋग्वेदे ६ । २८ । ८ । “उप ऋषभस्यरेतस्युपेन्द्र तव वीर्य्ये” ॥
) कर्णरन्ध्रम् । कुम्भीर-पुच्छः । उत्तरपदे श्रेष्ठः । इति मेदिनी ॥
(“स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः ।सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः” ॥
इत्यमरवाक्यात् । यथा पुरुषर्षभः पुरुषश्रेष्ठःइत्यर्थः । असमस्तेऽप्ययं श्रेष्ठार्थवाचकः । यथा, भागवते २ । ४ । २२ ॥
“स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यतःस मे ऋषीणामृषभः प्रसीदताम्” ॥
“ऋषीणां ज्ञानप्रदानां ऋषभः श्रेष्ठः” । इतितट्टीका ॥
गणविशेषः । आकृतिगणोऽयम् । यथापाणिनिः तत्पुरुषसमासप्रकरणे २ । १ । ५६ ॥
“उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे” ॥
व्या-घ्रादिराकृतिगणः । “व्याध्र-सिंह-ऋक्ष-ऋषभ-चन्दन-वृक-वृष-वराह-हस्तिन्-तरु-कुञ्जर-रुरु-पृ-षत्-पुण्डरीक-पलाश-कितवाः” । इत्येते व्याघ्रा-दयः ॥
) पर्ब्बतविशेषः । इति धरणी ॥
वराहपुच्छः ।आदिजिनः । इति हेमचन्द्रः ॥
भगवदवतारवि-शेषः । (यथा, भागवते ५ । ६ । ७ । “तस्य ह वा एवंमुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमायावासनयादेह इमां जगतीमभिमानाभासेन चंक्रममाणः” ।)स तु सत्ययुगे अग्नीध्रसुतनाभिराजपुत्त्रत्वेन जातः ।तस्य पुत्त्रः जडमरतः । इति श्रीभागवतं ।(तथा, मार्कण्डेये ५३ । ३८ ।“अग्नीध्रसूनोर्नाभेस्तु ऋषभोऽभूत् सुतो द्विज ! ।ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्त्रशताद्वरः” ॥
स्वारोचिषे मन्वन्तरे ऋषिभेदः । यथा, मार्कण्डेये६७ । ४ ।“उर्जस्तम्बस्तथा प्राणो दत्तोलिरृषभस्तथा” ॥
ऋषभसहस्रदक्षिण एकाहनिष्पाद्यो यागभेदः ।यथाह गर्गः “पूर्व्व ऋषभसंज्ञो राजञः” ॥
स्वनाम-ख्यातः यज्ञतुरपुत्त्रो नृपभेदः । यथा, शतपथ-ब्राह्मणे १३ । ५ । ४ । १५ । “एकविंशस्तोमेनऋषभो याज्ञतुर ईजे शिक्नानां राजांतदेतद्गाथ-याऽभिगीतम्” ॥
) अष्टवर्गान्तर्गतौषधविशेषः ।तत्पर्य्यायः । वृषः १ ऋषभकः २ वीरः ३ । इतिरत्नमाला ॥
गोपतिः ४ धीरः ५ विषाणी ६ दुर्द्धरः७ ककुद्मान् ८ पुङ्गवः ९ वोढा १० शृङ्गी ११ धूर्य्यः१२ भूपतिः १३ कामी १४ रूक्षप्रियः १५ उक्षा१६ लाङ्गूली १७ गौः १८ बन्धुरः १९ गोरक्षः २०वनवासी २१ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । शीतत्वम् ।रक्तपित्तविरेकनाशित्वम् । शुक्रश्लेष्मकारित्वम् ।दाहक्षयज्वरहरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
(“जीवकर्षभकौ ज्ञेयौ हिमाद्रिशिखरोद्भवौ ।रसोनकन्दवत्कन्दौ निःसारौ सूक्ष्मपत्रकौ” ॥
“ऋषभो वृषशृङ्गवत्” ॥
“ऋषभो वृषभो धीरो विषाणी द्राक्षैत्यपि” ॥
अनयोर्गुणा यथा ॥
“जीवकर्षभकौ बल्यौ शीतौ शुककफप्रदौ ।मधुरौ पित्तदाहास्रकार्श्यवातक्षयापहौ” ॥
इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
) सप्त-स्वरान्तर्गतद्वितीयस्वरः । (अयं स्वरः त्रिश्रुतिः ।अस्यः तिस्रः श्रुतयो यथा, (१) दयावती, (२)रञ्जनी, (३) रतिका । तिस्रश्च श्रुतिजातयो यथा, (१) करुणा, (२) मध्या, (३) मृदुः । अयञ्च ऋषि-वंशीयः, क्षत्त्रियजातिः, पिञ्जरवर्णश्च । अस्योत्पत्तिः शाकद्वीपे । अस्य ऋषिः देवता च ब्रह्मा
छन्दो गायत्री । यथा सङ्गीतरत्नाकारे, --“ऋषभस्त्रिश्रुतिस्ततः … … … ।दयावती रञ्जनी च रतिका चर्षभे स्थिता ॥
दीप्तायता मृदुर्मध्या षड्जे स्यात् ऋषभे पुनः ।संस्थिता करुणा मध्या मृदुः … … ॥
पञ्चमः पितृवंशस्थो रि-धावृषिकुलोद्भवौ ।ऋधौ तु क्षत्रियौ ज्ञेयौ वैश्यजाती निगौ मतौ” ॥
रि धौ ऋषभधैवतौ इत्यर्थः । इत्यादि ।)स तु गोस्वरतुल्यस्वरः । चातकस्वरतुल्यस्वर इतिकेचित् । नारदमते गावः ऋषभस्वरं वदन्तियथा, --“षड्जं रौति मयूरो हि गावो नर्द्दन्ति चर्षभम्” ।इति नारदसंहितायाम् । दपणरत्नाकरादिमतेतु चातकः ऋषभं वदति । यथा सङ्गोतदर्पणे, --“स्वरमृषभं चातको ब्रूते” ।) अस्योत्पत्तिः ।“नाभिमूलाद्यदा वर्ण उत्थितः कुरुते ध्वनिम् ।वृषभस्येव निर्याति हेलया ऋषभः स्मृतः” ॥
इति सङ्गीतदामोदरः ॥
(“नाभेः समुदितो वायुः कण्ठशीर्षसमाहतः ।ऋषभस्येव नादं यत् तस्मादृषभईरितः” ॥
इति च सङ्गीतसमयसारे । अस्योत्पत्तिः ऋग्वे-दात् । यथा रत्नावल्यां, --“ऋग्वेदात् षड्ज-ऋषभौ यजुषो मध्यधैवतौ ।सामवेदात् समूद्भूतौ तथा गान्धारपञ्चमौ” ॥
इति ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ऋषभ
पु०
 ऋ--अभक् । १ ओषधिभेदे ओषधिभेदश्च ष्ट्रव्य-गणान्तर्गत । स च सुश्रु० दर्शितः यथा“अथातो द्रव्यसंग्रहणीयमध्यायं वाख्यास्यामः । समा-सेन सप्तत्रिंशद्द्रव्यगणा भवन्ति । तद्यथा विदारीगन्धाविदारी सहदेवा विश्वदेवाश्वदंष्ट्रा प्रत्यकपर्णी शताबरीसारिवा कृष्णसारिवा जीवकर्षभकौ महासहा क्षुद्रसहावृहत्यौ पुनर्णवैरण्डो हंसपादी वृश्चिकाल्यृषभी चेति” ।तल्लक्षणाद्युक्तं भावप्र० “ऋषभातिविषा कृष्णा काकनासाचचामरैः । जीवकर्षभकौ ज्ञेयौ हिमाद्रिशिस्वरोद्भवौ ।रसोनकन्दवत्कन्दौ निःसारौ सूक्ष्मपत्रकौ । जीवकः कूर्च-काकार ऋषभो वृषशृङ्गवत् । जीवकोमधुरः शृङ्गी ह्र-स्वाङ्गः कूर्चशीर्षकः । ऋषभो वृषभोवीरो विषाण्णी ब्राह्मइत्यपि । जीवकर्षभकौ बल्यौ शीतौ शुक्रकफप्रदौ । मधुरौपित्तदाहघ्नौ काशवातक्षयापहौ” । अयञ्चाष्टवर्गान्तर्गतः ।जीवकर्षभकौ मेदे काकोल्यौ ऋद्धिवृद्धिके । अष्टवर्गोऽष्ट-भिर्द्रव्यैः कथितश्चरकादिभिः” भावप्र० । “राज्ञामप्यष्टवर्गस्तुयतोऽयमतिदुर्णभः । तस्म दस्य प्रतिनिधिं गृह्णीयात्तद्गुणंभिषक् । मेदा जीवककाकाली ऋद्धिर्वृद्धिस्तथा ऽसती ।वरीविदार्य्यश्वगन्धावाराहीस्तु क्रमात् क्षिपेत्” भावप्र० ।२ मुनिभेदे च । ऋषभकूटशब्दे मुनिभेदो दृश्यः । वर्षति रेतःवृष--अभक् पृ० बलोपः । ३ वृषभे “ते ते भवन्तूक्षण ऋष-भासो वशा उत” ऋ० ६, १६, ४७ । ॠवभासो रेतोवर्ष-कावृषभाः” भा० । “उप ऋषभस्य रेतस्युपेन्द्र! तववीर्य्ये” २८, ८ “ततो नियुक्ताः पशवो यथा शास्त्रं मनी-षिभिः । तं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिणश्च यथाविधिऋषभाः शास्त्रपठितास्तथा जलचराश्च ये” सर्वांस्तान-भ्ययुञ्जंस्ते तत्राग्निचयकर्मणि” भा० आश्व० ८८ ।अश्वमेधस्य वृषभादयश्च सलक्षणा अश्वमेधशब्दे दर्शिताःअस्य व्याध्रादिषु पाठात् उपमितसमासः । नरःऋषभ इववाक्ये नरर्षंभः एवं राजर्षभः पुरुषर्नभ इत्यादि । सर्वत्रप्राशस्त्यं तेन द्योत्यते । “स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभ-कुञ्जराः । सिंहशार्द्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः”अमरोक्तेः । क्वचिद्वाक्येऽपि श्रेष्ठत्वं द्योत्यते । “सा-त्वतामृषभं सर्वे मूतावासममंसत” भाग० ३०२, १० ।“स्वलक्षणा प्रादूरभूत् किलास्यतः स मे ऋषीणामृषभःप्रसीदतु” भाग० २, ४, २३ । गोलक्षणान्तर्गतवृषभलक्षण-मुक्तं वृहसं० “सास्राबिलरूक्षाक्ष्यो मूषकनयनाश्च न शुभदागावः । प्रचलच्चिपिटविषाणाः करटाः खरसदृशवर्णाः ।दशसप्तचतुर्दन्त्यः प्रलम्बमुण्डानना विनतपृष्ठाः । ह्रस्वस्थू-लग्रीवा यवमध्या दारितखुराश्च । श्यावातिदीर्घजिह्वागुल्फैरतितनुभिरतिवृहद्भिर्वा । अतिककुदाः कृशदेहानेष्टा हीनाधिकाङ्ग्यश्च । वृषभो ऽप्येवं स्थूलातिलम्ब-वृषणः सिराततक्रोडः । स्थूलासिराचितगण्डस्त्रिस्थानंमेहते यश्च । मार्जाराक्षः कपिलः करटो वा न शुभदोद्विजस्येष्टः । कृष्णौष्ठतालुजिह्वः श्वसनो यूथस्य घातकरः । स्थूलशकृन्मणिशृङ्गः सितोदरः कृष्णसारवर्ण्णश्च ।गृहजातो ऽपि त्याज्यो यूथावनाशावहो वृषभः । श्या-मकपुष्पचिताङ्गो भस्मारुणसन्निभो विडालाक्षः । विप्रा-णामपि न शुभं करोति वृषभः परिगृहीतः । ये चोद्ध-रन्ति पादान् पङ्कादिव योजिताः कृशग्रीवाः । कातर-नयना हीनाश्च पृष्ठतस्ते न भारसहाः । मृदुसंहतता-म्रोष्ठास्तनुस्फिचस्ताम्रतालुजिह्वाश्च । तनुह्रस्वोच्चत्रवणाःसुकुक्षयः स्पष्टजङ्घाश्च । आताम्रसंहतखुरा व्यूढोरस्कावृहत्ककुदयुक्ताः । स्निग्धश्लक्ष्णतनुत्वग्रीमाणस्ताम्रतनु-शृङ्गाः । तनुभूस्पृग्वालधया रक्तान्तविलोचना महो-च्छ्वासाः । सिंहस्कन्धास्तन्वल्पकम्बलाः पूजिताः सुगताः ।वामावर्तैर्वामे दक्षिणपर्श्वे च दक्षिणावर्तैः । शुभदा भ-वन्त्यनडुहो जङ्घाभिश्चैणकनिभाभिः । वैदूर्य्यमल्लिका-बुद्बुदेक्षणाः स्थूलनेत्रवर्माणः । पार्ष्णिभिरस्फुटिताभिःशस्ताः सर्वेऽपि भारवहाः । घ्राणोद्देशे सबलिर्मार्जार-मुखः सितश्च दक्षिणतः । कमलोत्पललाक्षाभः सुवाल-धिर्वाजितुल्यजवः । लम्बैर्वृषणैर्मेषोदरश्च सङ्क्षिप्तवङ्क्षण-क्रोडः । ज्ञेयो भाराध्वसहो जवेऽश्वतुल्यश्च शस्तफलः ।सितवर्णः पिङ्गाक्षस्ताम्रविषाणेक्षणो महावक्त्रः । हंसोनाम शुभफलो यूथस्य विवर्धनः प्रोक्तः । भूस्पृग्बालधि-राताम्रवङ्क्षणो रक्तदृक् ककुद्मी च । कल्माषश्च स्वामिनम-चिरात् कुरुते पतिं लक्ष्म्याः । यो वा सितैकचरणोयथेष्टवर्णश्च सोऽपि शस्तफलः । मिश्रफलोऽपि ग्राह्योयदि नैकान्तप्रशस्तो ऽस्ति” । “ऋषभाख्यमेतदुदितं स-जसाः सयौ चेत्” इत्युक्ते ४ छन्दोभेदे ५ कर्णच्छिद्रे ६ कुम्भी-रपुच्छे मेदि० ७ पर्वतभेदे धरणी । ८ वराहपुच्छे९ जिनभेदे च हेम० “नाभिमूलात् यदा वर्ण उत्थितःकुरुते ध्वनिम् । वृषभस्येव निर्वाति हेलया ऋषभःस्मृतः” इति सङ्गीतदा० उक्ते १० स्वरभेदे । “निषधर्षभगा-न्धारषड्जमध्यमधैवताः । पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताःस्वराः” अमरः । ११ भगवदवतारभेदे स च नाभेर्मेरु-र्देव्यामजान भाग० ५ । ६ अ० । “नाभिरपत्यकामो मेरुदेव्याभगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्माऽयजत्” इत्युपक्रम्य तपः-प्रसन्नो भगर्वास्तयोः पुत्रतयावतीर्ण्णः इत्युक्तं तत्रैव ।यथा “भवद्भिरवितथगीर्भिर्वरममुमभियाचितो यदमष्या-त्मजो मया सदृशो भूयादिति” १८ । यथाहमेवाभि-रूपश्च कैवल्यात् १९ अथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितु-मर्हति ममैब हि मुखं यद् द्विजदेवकुलम् ।तत आग्निध्रीयेऽंशकलयाऽवतरिष्यन्नात्मतुल्यमनुपलभ-मान इति निशामयन्त्या मेरुदेव्याः पतिमभिधायान्तर्द्दधेभगवान्! वर्हिषि तस्मिन्नेवं विष्णुदत्त भगवान् परम-र्षिभिः प्रसादितोनाभेः प्रियचिकीर्षया तदवरोधायनेमेरुदेव्यां धर्मान् प्रदर्शयितुकामो वातवसनानां श्रम-णानामृषीणामूर्द्धमन्थिनां शुक्लया तन्वाऽवततार” ६ अ०“शुक उवाच अथ तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगबल्लक्षणंसाम्योपशमवैराग्यैश्वर्य्यमहाबिभूतिभिरनुदिनमेधमानानुभावंप्रकृतयः प्रजा ब्राह्मणा दवताश्चावानतलसमवनायातितरां जगृधुः । तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा वृहच्श्लो-केन च ओजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्य्यशौर्य्याभ्याञ्चपिता ऋषभ इतीदं नाम चकार । यस्य हीन्द्रः स्पर्द्ध-मानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य्य भगवानृषभदेवो-योगेश्वरः प्रहस्यात्मयोगमायया स्वं वर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत् । नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजास्त्वनवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलोगद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीतनरलो-कसाधर्म्यं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वतसतातेति सानुरागमुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगतः ।विदितानुरागमापौरप्रकृतिजनपदोराजानाभिरात्मजं स-मयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मेणेषू पनिधाय सह मेरु-देव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपःसमाधियोगेननरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीनः कालेन तन्म-हिमानमवाप । यत्र ह पाण्डवेय! श्लोकावुदाहरन्ति ।कोनु तत् कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत् पुमान् । अपत्यता-मगाद्यस्य हरिः शुद्धैन कर्मणा । ब्रह्मण्योऽन्यः! कुतोना-भेर्विप्रा मङ्गलपूजिताः । यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासु-रोजसा । अथ ह भगवानृषभदेवः स्वं वर्षं कर्मक्षेत्रमनुम-न्यमानः प्रदर्शितगुरुकुलवासोलब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृ-हमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणोजयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभय-विधलक्षणं कर्मसमाम्नायमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानांशतं जनयामास । येषां खलु महायोगी भरतोज्येष्ठःश्रेष्ठगुण आसीत् येनेदं वर्षेति भारतमिति व्यपदिशन्ति” ।१२ राजकर्त्तव्ये ऋषभसहस्रादिदक्षिणके एकाहसाध्ये याग-भेदे “ऋषभगोसवौ” कात्या० २२, ११, २, “ऋषभश्चगोसवश्च क्रतू भवतः” कर्कः “पूर्वोराज्ञः” ४ । “पूर्वःऋषभसंज्ञोराज्ञः” कर्कः “दक्षिण ऋषभसहस्रं द्वादशं वाशतम्” ५ । “ऋषभाणां सहस्रं द्वादशाधिकं शतं वा”संग्रहः । १३ यज्ञतुरपुत्रे नृपभेदे च । “एकविंशस्तोमेनऋषभो याज्ञतुर ईजे शिक्नानां राजा तदेतद्गाथयाऽभिगी-तम् । याज्ञतुरे यजनाने ब्रह्माण ऋषभे जनाः । अश्व-मेधे धनं विप्रा विभजन्तेस्म दक्षिणाः” शत० १३, ५, ४, १५,
Capeller
German
ऋषभ॑
m.
 Stier, männliches Tier
der
Edelste, Beste unter (Gen. o. —°)
Grassman
German
ṛṣabhá, m., der Stier, als der seinen Samen ausströmende [von ṛṣ = arṣ wie vṛṣabhá von vṛṣ].
-ám {992, 1}.
-ásya {469, 8} rétasi.
-ā́sas {457, 47}
{917, 14}.
Burnouf
French
ऋषभ ऋषभ
m.
 taureau.
La 2° note de
la gamme, nommée ऋ।
Un des 8 principaux médicaments de la
pharmacie indienne.
Le creux de l'oreille.
Queue du crocodile
queue du cochon.
À la fin des composés, le meilleur, le chef:
नरर्षभ le meilleur des hommes ou le chef des hommes, le
prince. -- Au
f.
 ऋषभि femme ayant les traits d'un homme, de la
barbe, etc.
Femme veuve.
Carpopogon pruriens, bot. Gr.
ἄρσην.
ऋषभध्वज
m.
 (ध्वज) Śiva, dont l'étendard porte
un taureau.
Stchoupak
French
ऋषभ-
m.
 taureau
ifc. le meilleur d'entre...
n.
 d'un Ṛṣi
d'un roi
d'une montagne
d'une note de la gamme
-क-
n.
 d'un roi
d'une montagne (Sud de l'Inde).