ऋतु (Rtu)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 ऋतु m.
  (-तुः)
	 1. A season,  (the Hindu year is divided into six seasons, 
each consisting of two months.)
	 2. The menstrual evacuation. 
3. The time favourable for procreation,  or sixteen days in each
month.
	 4. A month.
	 5. A kind of collyrium. 
	 6. Light.
 E.
  ऋ to go, 
तु Unādi aff.
  

Capeller Eng

English

 ऋतु॑ m.
  right or fixed time,  period,  epoch,  season (mostly
reckoned as 6,  but also 5,  7,  12,  & 24)
 the menses of a woman & coition
at that time
 fixed order,  rule. — ऋतु॑ना & ऋतु॑भिस् in time,  at the
appointed time,  esp.
    for sacrifice or a festival: पुर॑ ऋतो॑स् before
the (right) time,  too early.

Yates

English

 ऋतु (तुः) 2.
m.
  A season
 menses

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	 season
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  menstrual discharge
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  menses
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  rule
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  right or fit time
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  time after the courses
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  light
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  epoch
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  sexual union at the above time
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  any settled point of time
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  splendour
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  period
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  fixed order
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  fixed time
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  particular mineral
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  symbolical expression for the number six
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  menstruation
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  order
ऋतु 	-	 Rtu 	-	 m.
  	-	  time appointed for any action
एक ऋतु 	-	  eka Rtu 	-	 m.
  	-	  only time
एक ऋतु 	-	  eka Rtu 	-	 m.
  	-	  only season
हिम ऋतु 	-	  hima Rtu 	-	 m.
  	-	  winter season
प्रसवन ऋतु 	-	  prasavana Rtu 	-	 m.
  	-	  breeding season

 
   ऋतु  Rtu m.
   menses   
   पांसु  pAMsu m.
   menses    
   ऋत्व  Rtva n.
   menses   
   आर्तव  Artava n.
   menses    
   रजस्  rajas n.
   menses   
   कन्याव्रत  kanyAvrata n.
   menses    
   पुष्पवती  puSpavatI f.
   having the menses   
   पुष्पकाल  puSpakAla m.
   time of the menses    
   पुष्पपदवी  puSpapadavI f.
   course of the menses   
   पुष्पपथ  puSpapatha m.
   course of the menses    
   ऋतुवेला  RtuvelA f.
   time of or after menses   
   उपरतशोणिता  uparatazoNitA f.
   whose menses have ceased   
   ऋतुसमय  Rtusamaya m.
   period of or after the menses   
   सरजस्क  sarajaska adj.
   having pollen and having the menses    
   ऋतुहारिका  RtuhArikA f.
   taking away or obstructing the menses   
   ब्रह्मघातिनी  brahmaghAtinI f.
   woman on the second day of the menses    
   रजःशुद्धि  rajaHzuddhi f.
   pure or right condition of the menses      
            

 
   ऋतु   Rtu   m.
   season   
   ऋतु  Rtu  m.
   fixed order   
   ऋतु  Rtu  m.
   fixed time  
   ऋतु  Rtu  m.
   particular mineral   
   ऋतु  Rtu  m.
   symbolical expression for the number six  
   ऋतु  Rtu  m.
   menstruation   
   ऋतु  Rtu  m.
   order  
   ऋतु  Rtu  m.
   time appointed for any action   
   ऋतु  Rtu  m.
   menstrual discharge  
   ऋतु  Rtu  m.
   menses   
   ऋतु  Rtu  m.
   rule  
   ऋतु  Rtu  m.
   right or fit time   
   ऋतु  Rtu  m.
   time after the courses  
   ऋतु  Rtu  m.
   light   
   ऋतु  Rtu  m.
   epoch  
   ऋतु  Rtu  m.
   sexual union at the above time   
   ऋतु  Rtu  m.
   any settled point of time  
   ऋतु  Rtu  m.
   splendour   
   ऋतु  Rtu  m.
   period  
   एक ऋतु  eka Rtu  m.
   only time   
   एक ऋतु  eka Rtu  m.
   only season  
   हिम ऋतु  hima Rtu  m.
   winter season   
   प्रसवन ऋतु  prasavana Rtu  m.
   breeding season     
            

Wilson

English

 ऋतु
m.
  (-तुः)
1 A season,  (the Hindu year is divided into ar seasons,  each consisting of
two months.)
2 The menstrual evacuation. 
3 The time favourable for procreation,  or sixteen days in each month.
4 A month.
5 A kind of collyrium
6 Light.
E.
  ऋ to go,  तु Uṇādi aff.
  

Apte

English

ऋतुः [ṛtuḥ],  [ऋ-तु-किच्च U.*
  1.71]

A season,  period of the year,  commonly reckoned to be six
 शिशिरश्च वसन्तश्च ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धिमः
 sometimes only five
 शिशिर and हिम or हेमन्त being counted together
 cf.
   पञ्चर्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन Ait. Br. वसन्तश्चैत्रवैशाखौ ज्येष्ठाषाढौ च ग्रीष्मकौ । वर्षा श्रावणभाद्राभ्यां शरदश्विनकार्तिकौ ॥ मार्गपौषौ च हेमन्तः शिशिरो माघफाल्गुनौ ॥ गोरक्षसंहिता.

An epoch,  a period,  any fixed or appointed time.

Menstruation,  courses,  menstrual discharge.

A period favourable for conception
 वरमृतुषु नैवाभिगमनम् Pt.*
  1
 ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः Ms.*
  3.46, 9.7
 Y.*
  1.11, 79.

Any fit season or right time.

Fixed order or rule
 द्वा यन्तारा भवतस्तथ ऋतुः Rv.*
  1.162.19.

Light,  splendour.

A month.

N.
  of Viṣṇu.

A symbolical expression for the number 'six'.

A kind of collyrium. 

Comp.
  अन्तः the close of a season. 

termination of menstruation. 

कालः,  समयः,  वेला the time of menstruation,  time favourable for conception,  i. e.  16 nights from menstrual discharge
 see ऋतु above.

the duration of a season.  -गणः the seasons taken collectively. -गामिन् a.
  having intercourse with a wife (at the time fit for conception,  i. e.  after the period of menstruation). -ग्रहः a libation offered to the seasons,  a kind of sacrifice. -चर्या f.
  seasonal proceeding
 अथातः संप्रवक्ष्यामि ऋतुचर्यास्तु वाजिनाम् Bhoja's Śālihotra 92. -जुष्f.  A woman enjoying intercourse at the time fit for procreation
 Ks. -धामन् m.
  N.
  of Viṣṇu

पतिः the lord of seasons,  i. e.  the spring.

N.
  of Agni
 Rv.*
  1.2.1.

N.
  of other deities
 Av.*
  3.1.9. -पर्णः N.
  of a king of Ayodhyā
 son of Ayutāyu,  a descendant of Ikṣvāku. [Nala,  king of Niṣadha,  entered into his service after he had lost his kingdom and suffered very great adversity. He was 'profoundly skilled in dice'
 and he exchanged with Nala this skill for his skill in horsemanship
 and by virtue of it the king succeeded in taking Nala to Kuṇḍinapura before Damayantī had put into execution her resolve of taking a second husband]. -पर्यायः,  -वृत्तिः the revolution of the seasons
 cf.
   Ms.*
  1.29. -पशुः An animal to be sacrificed at a particular season.  -पाः m.
  N.
  of Indra.  -पात्रम् the cup in which the libation is offered. -प्राप्त a.
  fertile,  fruitful. -प्रैषः N.
  of particular invocations spoken before the sacrifice to the seasons. Ait. Br.5.9.3, 4. -मुखम् the beginning or first day of a season.  -याजः a sacrifice offered to the seasons. -राजः the spring.

लिङ्गम् a characteristic or sign of the season (as the blossom of the mango tree in spring)
 यथर्तुलिङ्गान्यृतवः स्वयमेवर्तुपर्यये Ms.*
  1.3.

a symptom of menstruation.  -लोका f.
  N.
  of particular bricks
 Śat. Br.1. -ष्ठा (स्था) a.
  fixed at the proper seasons
 Vāj.17.3. -संहारः 'collection of the seasons,  N.
  of Kālidāsa's work on the six seasons.

सन्धिः the junction of two seasons.

the last day in the bright fortnight (पौर्णमासी) and in the dark one (दर्श). -सात्म्यम् diet &c.
  suited to the season. -स्तोमः a kind of sacrifice. -स्नाता a woman who has bathed after menstruation and who is,  therefore,  fit for sexual intercourse
 धर्मलोपभयाद्राज्ञीमृतुस्नाताभिमां स्मरन् R.*
  1.76. -स्नानम् bathing after menstruation. 

Apte 1890

English

 ऋतुः [ऋ-तु-किच्च Uṇ. 1. 71] 1 A season,  period of the year,  commonly reckoned to be six
 शिशिरश्च वसंतश्च ग्रीष्मो वर्षाः शरद्धिमः
 sometimes only five
 शिशिर and हिम or हेमंत being counted together
 cf. पंचर्तवो हेमंतशिशिरयोः समासेन Ait. Br. 
2 An epoch,  a period any fixed or appointed time. 
3 Menstruation,  courses,  menstrual discharge. 
4 A period favourable for conception
 वरमृतुषु नैवाभिगमनं Pt. 1
 ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः Ms. 3. 46,  9. 70
 Y. 1. 11,  79. 
5 Any fit season or right time. 
6 Fixed order or rule. 
7 Light,  splendour. 
8 A month. 
9 N. of Viṣṇu. 
10 A symbolical expression for the number ‘six.’ 
11 A kind of collyrium. 
Comp. 
अंतः {1} the close of a season. {2} termination of menstruation. 
कालः,  समयः,  -वेला {1} the time of menstruation,  time favourable for conception,  i. e. 16 nights from menstrual discharge
 see ऋतु above. {2} the duration of a season. 
गणः the seasons taken collectively. 
गामिन् a. having intercourse with a wife (at the time fit for conception,  i. e. after the period of menstruation). 
ग्रहः a libation offered to the seasons,  a kind of sacrifice. 
धामन् m. N. of Viṣṇu. 
पतिः {1} the lord of seasons,  i. e. the spring. {2} N. of Agni. 
पर्णः N. of a king of Ayodhyā
 son of Ayutāyu,  a descendant of Ikṣvāku. [Nala,  king of Niṣadha,  entered into his service after he had lost his kingdom and suffered very great adversity. He was ‘profoundly skilled in dice’
 and he exchanged with Nala this skill for his skill in horsemanship
 and by virtue of it the king succeeded in taking Nala to Kuṇḍinapura before Damayantī had put into execution her resolve of taking a second husband]. 
पर्यायः,  
वृत्तिः the revolution of the seasons. 
पाः m. N. of Indra. 
पात्रं the cup in which the libation is offered. 
प्राप्त a. fertile,  fruitful. 
मुखं the beginning or first day of a season. 
याजः a sacrifice offered to the seasons. 
राजः the spring. 
लिंगं {1} a characteristic or sign of the season (as the blossom of the mango tree in spring). {2} a symptom of menstruation. 
ष्ठा (
स्था) a. fixed at the proper seasons. 
संहारः ‘collection of the seasons, ’ N. of Kālidāsa's work on the six seasons. 
संधिः {1} the junction of two seasons. {2} the last day in the bright fort-night (पौर्णमासी) and in the dark one (दर्श). 
सात्म्यं diet &c. suited to the season. 
स्तोमः a kind of sacrifice. 
स्नाता a woman who has bathed after menstruation and who is,  therefore,  fit for sexual intercourse
 धर्मलोपभयाद्राज्ञीमृतुस्नातामिमां स्मरन् R. 1. 76. 
स्नानं bathing after menstruation. 

Monier Williams Cologne

English

 ऋतु॑ (उस्),  m.
  (Uṇ.  i,  72) any settled point of time,  fixed time,  time appointed for any action (esp.   for sacrifices and other regular worship),  right or fit time,  RV.
  
 AV.
  
 VS.

 an epoch,  period (esp.   a division or part of the year),  season (the number of the divisions of the year is in ancient times,  three,  five,  six,  seven,  twelve,  thirteen,  and twenty-four
 in later time six seasons are enumerated,  viz. Vasanta,  ‘spring’
 Grīṣma,  ‘the hot season’
 Varṣās (f.  pl.
  nom.
  ),  ‘the rainy season’ Śarad,  ‘autumn’
 Hemanta,  ‘winter’
 and Śiśira,  ‘the cool season’
 the seasons are not unfrequently personified,  addressed in Mantras,  and worshipped by libations),  RV.
  
 AV.
  
 VS.
  &c.
  ,  MBh.
  
 Mn.
   &c.
  

 symbolical expression for the number six,  VarBṛS.
 
 Sūryas.
  &c.
  

 the menstrual discharge (in women),  the time after the courses (favourable for procreation
 according to,  Bhpr.
   sixteen days after their appearance),  Suśr.
 
 MBh.
  
 Mn.
   &c.
  

 sexual union at the above time,  Mn.
   ix,  93
 MBh.
  

 fixed order,  order,  rule [BRD. ],  RV.
   i,  162,  19

 light,  splendour,  L.
 

 a particular mineral,  L.
 

 N.
  of a Ṛṣi

 of the twelfth Manu.

Monier Williams 1872

English

 ऋतु ऋतु,  उस्,  m. (fr. rt. 4. ऋ?),  any settled
point of time,  a fixed time,  time appointed for
sacrifices and other regular worship,  right time,  fit
season (especially in the inst. pl. ऋतुभिस्,  at the
right time or at the appointed time for sacrifice or
for a festival)
 an epoch,  a period,  a period of the
year,  a season
 (the number of seasons is sometimes
limited to three,  or sometimes to five,  viz. Vasanta, 
‘spring
’ Grīṣma,  ‘the hot season
’ Varṣa,  pl.
‘the rains
’ Sarad,  ‘the autumn
’ Hemanta-śiśira, 
du. ‘the cold and dewy season:’ but is more com-
monly reckoned as six,  Hemanta and Śiśira being
regarded as distinct: occasionally as seven,  or even as
twelve,  in the latter case each season lasting one
month. The Ṛtus or seasons are occasionally ad-
dressed in the Veda and libations offered to them)
the menstrual evacuation,  the time favourable for pro-
creation,  or sixteen days in each month
 fixed order, 
order,  rule
 light,  splendor
 the number six (from
the six seasons)
 a kind of collyrium
 N. of the
twelfth Manu
 [cf. Hib. raithe,  ‘a quarter of a
year
’ alt,  ‘time,  a joint,  an article.’]
—ऋतु-
काल,  अस्,  m. the duration of a season
 the period of
menstruation,  the period favourable for procreation, 
sixteen days of each month.
—ऋतु-गण,  अस्,  m. the
seasons collectively.
—ऋतु-गामिन्,  ई,  m. having in-
tercourse with a wife after the period of menstrua-
tion.
—ऋतु-ग्रह,  अस्,  m.,  Ved. a libation offered
to the seasons.
—ऋतु-जित्,  त्,  m.,  N. of a prince of
Mithilā.
—ऋतु-धामन्,  आ,  m. epithet of Viṣṇu
N. of the Indra of the twelfth Manvantara.
—ऋतु-
पति,  इस्,  m.,  Ved. lord of the seasons
 an epithet of
Agni.
—ऋतु-पर्ण,  अस्,  m.,  N. of a king of Ayo-
dhyā.
—ऋतु-पर्याय,  अस्,  m. the revolution of the
seasons.
—ऋतु-पा,  आस्,  आस्,  अम्,  Ved. drinking or com-
ing to the libation regularly or at the appointed seasons.
—ऋतु-पात्र,  अम्,  n.,  Ved. the cup in which the liba-
tion to the seasons is offered.
—ऋतु-प्राप्त,  अस्,  आ,  अम्, 
productive in due season,  fruitful,  fertile.
—ऋतु-मत्, 
आन्,  अती,  अत्,  Ved. observing regular times,  coming at
regular times
 enjoying the seasons
 (ती),  f. a woman
during her courses,  a woman during menstruation or
in the period favourable for procreation
 (त्) n.,  N.
of Varuṇa's grove or garden.
—ऋतु-मय,  अस्,  ई,  अम्, 
consisting of the seasons.
—ऋतु-मुख,  अम्,  n. the
beginning or first day of a season.
—ऋतु-याज,  अस्, 
m. sacrifice offered to the seasons
 N. of a ceremony
of the Prātaḥ-savana,  just before the Ājya-śastra.
—ऋतु-राज,  अस्,  m. the spring (king of the sea-
sons).
—ऋतु-लिङ्ग,  अम्,  n. characteristic or sign of
the season
 symptom of menstruation.
—ऋतु-वृत्ति, 
इस्,  m. revolution of the seasons,  a year.
—ऋतु-वेला, 
f. the period of menstruation
 the period favourable
for procreation,  sixteen days of each month.
—ऋतु-
शस्,  ind.,  Ved. in order,  duly
 at the right or fixed
time.
—ऋतु-ष्ठा and ऋतु-स्था,  आस्,  आ,  अम्,  Ved.
fixed at the proper seasons.
—ऋतु-संहार,  अस्,  m.
‘collection of the seasons, ’ title of a poem ascribed
to Kālidāsa in praise of the six seasons.
—ऋतु-
सन्धि,  इस्,  m. the interval or junction between two
seasons,  the last seven days of one season and the
first seven of the next.
—ऋतु-समय,  अस्,  m. the
period favourable for procreation.
—ऋतु-सात्म्य, 
अम्,  n. diet &c. suited to the season.
—ऋतु-स्थला, 
f.,  N. of an Apsaras.
—ऋतु-स्नाता,  f. a woman who
has bathed after menstruation and so prepared herself
for sexual intercourse.
—ऋतु-स्नान,  अम्,  n. bathing
after menstruation.
—ऋत्व्-अन्त,  अस्,  m. the close of
a season,  the termination of menstruation.

Macdonell

English

 ऋतु ṛ-tú,  m.
  fixed time,  right time for sacrifice
 🞄period,  season
 the menses,  esp. the days 🞄immediately following and suitable for conception
 🞄sexual intercourse at such time
 settled 🞄sequence
 order
 rule in.  sg. & pl.
  at the right 🞄time,  in due season
 lc. at the proper season. 

Benfey

English

 ऋतु ऋ + तु,  m.
 
 1. Order (ved.).
 2.
Right time,  Chr. 288,  3 = Rigv. i. 49,  3.
 3. A season (of the year),  Man.  3,  217.
 4. The menstrual discharge,  MBh. 14, 
2739.
 5. The season approved for
sexual intercourse,  Man.  3,  46,  sqq.
 --
 Comp.
 
अन्-,  m.
  wrong season,  Man.  4, 
104
 for sexual intercourse,  5,  153.
The aff.  तु is a form of त्वन् and ऋ of
अर्
 the older form would be * अर्त्वन्
= Lat. ordo,  base ordon.  -- Cf.  ἀρτύνω
for ἀρτυν-ϳω,  ἀρτύς,  ἀρτύω.

Hindi

मौसम

Apte Hindi

Hindi

ऋतु
पुं*
  - "ऋ-तु,  कित्"
"मौसम,  वर्ष का एक भाग"

ऋतु
पुं*
  - -
"युगारंभ,  निश्चित काल"

ऋतु
पुं*
  - -
"आर्तव,  ऋतुस्राव,   माहवारी"

ऋतु
पुं*
  - -
गर्भाधान के लिए उपयुक्त काल

ऋतु
पुं*
  - -
उपयुक्त मौसम या ठीक समय

ऋतु
पुं*
  - -
"प्रकाश,  आभा"

ऋतु
पुं*
  - -
छः की संज्ञा के लिए प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति

ऋतुः
पुं*
  - ऋ+तु किच्च
मौसम

Shabdartha Kaustubha

Kannada

ऋतु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವರ್ಷದ ಆರನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ
निष्पत्तिः - > ऋ (गतौ) - "तुः" (उ० १-७१)
व्युत्पत्तिः - > ऋच्छति
ऋतु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾಸ /ತಿಂಗಳು
विस्तारः - > "ऋतुर्वर्षादिषट्सु च । आर्तवे मासिच पुमान्" - मेदि० ।
ऋतु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ತ್ರೀಯರ ರಜಸ್ಸು /ಹೆಂಗಸರ ಮುಟ್ಟು
ऋतु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಂಗಸರು ಗರ್ಭ ಧರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಾಲ /ಹೆಂಗಸರು ಮುಟ್ಟಾದ ಬಳಿಕ ಹದಿನಾರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ
प्रयोगाः - > "ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः । चतुर्भिरितरैः सार्धमहोभिः सद्विगर्हितैः ॥" "ऋतुकालाभिगामी स्यात्स्वदारनिरतः सदा"
उल्लेखाः - > मनु० ३-४६,  मनु० ३-४५
ऋतु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು /ಪರಮಾತ್ಮ
व्युत्पत्तिः - > सर्वोल्लासकरैर्गुणैः ऋच्छति
प्रयोगाः - > "ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "ऋच्छतीति ऋतुः प्रोक्तः सर्वोल्लासकरैर्गुणैः" - निरुक्तिः
ऋतु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿವ /ಮಹಾದೇವ
प्रयोगाः - > "ऋतुः संवत्सरो मासः पक्षः सङ्ख्या समापनः"
उल्लेखाः - > भा०

L R Vaidya

English

 ftu {% m. %} 1. A period of the year,  a season
 there are six seasons in a Hindu year- शिशिरः पुष्यसमयो ग्रीष्मो वर्षा शरद्धिमः
The menstrual evacuation
the period favourable for conception,  e.g. ऋतौ भार्यामुपेयात्
fit season
light
the number ‘six.’

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 ऋतु m. (r. ऋ s. तु)
1) anni tempus. BH. 10. 35. (*)
2) men-
sis.
3) menstrua (Ita अमस् tempus a r. अम् ire
 c. ऋतु
cf. hib. raithe «a quarter of a year»
 huc etiam traxerim
hib. alt - ex primitivâ formâ अर्तु mutato r in l -
1) «time».
2) «a joint,  an article»
 lat. ar-tus et ri-tus, 
ita ut utrumque a movendo sit nominatum).
(*) Wils. ad hanc vocem: The Hindu year is divided into
six seasons,  each consisting of two months. AM.

Indian Epigraphical Glossary

English

 ṛtu (EI 7-1-2),  ‘six’.

Lanman

English

 ṛtú,  m.
	—1. a fixed and settled time
 esp.
time for sacrificing
	—2. time of year, 
i. e. season
	—3. the menses. [√ṛ,  1161a:
cf. ἀρτύ-ω,  ‘fit together,  prepare’
 Lat.
artu-s,  ‘joint.’]

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
ज्येष्ठस्तु शुक्रोऽथाषाढः शुचिः स्याच्छ्रावणो नभाः ।
श्रावणिकोऽथ नभस्यः प्रौष्ठभाद्रपरः पदः ॥ १५४ ॥
भाद्रश्चाप्याश्विने त्वाश्वयुजेषावथ कार्तिकः ।
कार्तिकिको बाहुलोर्जौ द्वौ द्वौ मार्गादिकावृतुः ॥ १५५ ॥
-wordlist-
 
ज्येष्ठ (पुं),  शुक्र (पुंक्ली),  आषाढ (पुं),  शुचि (पुं),  श्रावण (पुं),  नभस् (पुं),  श्रावणिक (पुं),  नभस्य (पुं),  प्रौष्ठपद (पुं),  भाद्रपद (पुं),  भाद्र (पुं),  आश्विन (पुं),  आश्वयुज (पुं),  इष (पुं),  कार्त्तिक (पुं),  कार्त्तिकिक (पुं),  बाहुल (पुं),  ऊर्ज (पुं),  ऋतु (पुं)

--source--
 
राका तु सरजाः कन्या स्त्रीधर्मः पुष्पमार्तवम् ।
रजस्तत्कालस्तु ऋतुः सुरतं मोहनं रतम् ॥ ५३६ ॥
संवेशनं संप्रयोगः संभोगश्च रहो रतिः ।
ग्राम्यधर्मो निधुवनं कामकेलिः पशुक्रिया ॥ ५३७ ॥
व्यवायो मैथुनं स्त्रीपुंसोर्द्वंद्वं मिथुनं च तत् ।
-wordlist-
 
राका (स्त्री),  स्त्रीधर्म (पुं),  पुष्प (क्ली),  आर्तव (क्ली),  रजस् (क्ली),  ऋतु (पुं),  सुरत (क्ली),  मोहन (क्ली),  रत (क्ली),  संवेशन (क्ली),  सम्प्रयोग (पुं),  सम्भोग (पुं),  रहस् (क्ली),  रति (स्त्री),  ग्राम्यधर्म (पुं),  निधुवन (क्ली),  कामकेलि (स्त्री),  पशुक्रिया (स्त्री),  व्यवाय (पुं),  मैथुन (क्ली),  स्त्रीपुंसौ (पुंद्वि),  द्वन्द्व (क्ली),  मिथुन (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ऋतु
ऋतु,  वसन्त,  ग्रीष्म,  प्रावृष्,  शरद्,  हेमन्त,  शिशिर
त्रिंशदहोरात्रः स्यान्मासस्ताभ्यामृतुर्वसन्ताद्याः ।
ग्रीष्मः प्रावृट् शरदा हेमन्तः शिशिर इति ते षट् ॥ ११३ ॥
verse 1.1.1.113
page 0014

ऋतु
ऋतु,  अङ्गनारजस्
ऋतुरङ्गनारजस्यपि विकटं श्रेष्ठेऽपि निर्दिष्टम् ॥ ७९४ ॥
verse 5.1.1.794
page 0092

नैगम
नैगम,  ऋतु
सुरतेऽपि व्यवायः स्यान्नैगमश्च ऋतावपि ॥ ८१५ ॥
verse 5.1.1.815
page 0094

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: ऋतुः
Root: ऋतु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ द्वौ मासौ
Meaning(s):
⇒ Season
Shloka(s):
2|1|86|2 ► क्लीबेऽप्येषु सकारान्ता ऋतुर्बीजं सतेरकम्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|86|2 ⇢ ऋतुः (ऋतु) (पुं) ⇒ Season ⇒ द्वौ मासौ
➠ 2|1|86|2 ⇢ बीजम् (बीज) (नपुं) ⇒ Season of two months
 the same as r̥tu ⇒ द्वौ मासौ
➠ 2|1|86|2 ⇢ सतेरकम् (सतेरक) (नपुं) ⇒ Season ⇒ द्वौ मासौ
Related word(s):
जातिः ➡ कालः
परा_अपरासंबन्धः ➡ हेमन्तः
    

Mahabharata

English

Ṛtu^1 = Śiva (1000 names^2).--Do.^2 = Vishṇu (1000 names).-Do.^3. pl. (ºavaḥ),  personif.
 IX,  2513,  2517.--Do.^4,  pl. (ºaraḥ) = Śiva (1000 names^1).

Vedic Reference

English

 Ṛtu,  ‘season, ’ is a term repeatedly mentioned from the
Rigveda^1 onwards,  Three seasons of the year are often
alluded to, ^2 but the names are not usually specified. In one
passage of the Rigveda^3 spring (vasanta),  summer (grīṣma),  and
autumn (śarad) are given. The Rigveda knows also the rainy
season (prā-vṛṣ) and the winter (himā,  hemanta). A more
usual^4 division (not found in the Rigveda) is into five seasons, 
vasanta,  grīṣma,  varṣā,  śarad,  hemama-siśira,  but occasionally
the five are otherwise divided,  varṣā-śarad being made one
season.^5 Sometimes six^6 seasons are reckoned,  hemanta and
śiśira being divided,  so that the six seasons can be made
parallel to the twelve months of the year. A still more
artificial arrangement^7 makes the seasons seven,  possibly by
reckoning the intercalary month as a season,  as Weber and
Zimmer^8 hold,  or more probably because of the predilection
for the number seven,  as Roth^9 suggests. Occasionally the
word ṛtu is applied to the months.^10 The last season, 
according to the Śatapatha Brāhmaṇa, ^11 is hemanta.
The growth of the division of the seasons from three to five
is rightly explained by Zimmer^12 as indicating the advance of
the Vedic Indians towards the east. It is not Rigvedic,  but
dominates the later Saṃhitās. Traces of an earlier division of
the year into winter and summer do not appear clearly in the
Rigveda,  where the appropriate words himā and samā are
merely general appellations of the year,  and where śarad^13 is
commoner than either as a designation of the year,  because it
denotes the harvest,  a time of overwhelming importance to a
young agricultural people. The division of the year in one
passage of the Atharvaveda^14 into two periods of six months
is merely formal,  and in no way an indication of old
tradition.
1) i. 49,  3
 84,  18,  etc.
2) Cf. Rv. i. 164,  2 (tri-nābhi),  48 (trīṇi
nabhyāni)
 also perhaps the Ṛbhus as
the genii of the three seasons and the
three dawns. Cf. Macdonell,  Vedic
Mythology,  p. 133
 Hillebrandt,  Vedische
Mythologie,  2,  33 et seq.: Śatapatha Brāh-
maṇa,  xiv. 1,  1,  28,  and the cāturmāsyāni, 
or four-monthly sacrifices performed at
the beginning of the seasons in the
ritual (Weber,  Naxatra,  2,  329 et seq.).
3) x. 90,  6. Hillebrandt,  op. cit.,  2, 
35,  finds in Rv. v. 14,  4: ix. 91,  6, 
reference to three seasons in the triad
gāvaḥ (? spring),  āpaḥ (rains),  svar
(= gharma),  and in the ritual literature
(Āpastamba Śrauta Sūtra,  viii. 4,  2) in
the threefold division into ṛta,  gharma, 
and oṣadhi.
4) Av. viii. 2,  22
 9,  15
 xiii. 1,  18
Taittirīya Saṃhitā,  i. 6,  2,  3
 iv. 3,  3, 
1. 2
 v. 1,  10,  3
 3,  1,  2
 4. 12,  2
6. 10,  1
 7,  2,  4
 vii. 1,  18,  1. 2
Maitrāyaṇī Saṃhitā,  i. 7,  3
 iii. 4,  8
13,  1
 Kāṭhaka Saṃhitā,  iv. 14
 ix. 16
Vājasaneyi Saṃhitā,  x. 10-14
 Śata-
patha Brāhmaṇa,  i. 3,  5,  11
 vi. 2,  2,  3.
etc.
 Taittirīya Brāhmaṇa,  iii. 10,  4,  1
11,  10,  4,  etc. Cf. Rv. i,  164,  13. See
also Weber,  op. cit.,  2,  352.
5) Satapatha Brāhmaṇa,  xiii. 6,  1, 
10. 11.
6) Av. vi. 55,  2
 xii. 1,  36
 Taittīrīya
Saṃhitā,  v. 1,  5,  2
 7,  3
 2. 6,  1,  etc.
Maitrāyaṇī Saṃhitā,  i. 7,  3
 iii. 11,  12
Kāṭhaka Saṃhitā,  viii. 6
 Vājasaneyi
Saṃhitā,  xxi. 23-28
 Satapatha Brāh-
maṇa,  i. 7,  2,  21
 ii. 4,  2,  24
 xii. 8,  2, 
34
 Taittirīya Brāhmaṇa,  ii. 6,  19,  etc.
Cf. also Rv. i. 23,  15,  as interpreted
by Roth,  St. Petersburg Dictionary, 
s.v. indu.
7) Av. vi. 61,  2
 viii. 9,  18
 Śata-
patha Brāhmaṇa,  viii. 5,  1,  15
 ix. 1, 
2,  31
 2,  3,  45
 3,  1,  19
 5,  2,  8
perhaps Av. iv. 11,  9,  and of. Rv.
i. 164. 1.
8) Indische Studien,  18,  44
 Altindisches
Leben,  374.
9) St. Petersburg Dictionary,  s.v. ṛtu.
Cf. Hopkins,  Religions of India,  18, 
33.
10) Av. xv. 4
 Taittirīya Saṃhitā, 
iv. 4,  11,  1
 Vājasaneyi Saṃhitā, 
xiii. 25
 xiv. 6. 15. 26. 27
 xv. 57, 
etc.
11) i. 5. 3. 13.
12) Op. cit.,  373.
13) Hopkins,  American Journal of Phil-
ology,  15,  159,  160: Weber,  Indische
Studien,  17,  232
 Bühler,  Zcitschrift der
Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 
41,  28.
14) viii. 9,  17. Cf. Zimmer,  372.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  ऋतुः
Root:  ऋतु
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ rule
⇒ light
⇒ epoch
⇒ order
⇒ period
⇒ season
⇒ menses
⇒ splendour
⇒ fixed time
⇒ fixed order
⇒ menstruation
⇒ right or fit time
⇒ particular mineral
⇒ menstrual discharge
⇒ time after the courses
⇒ any settled point of time
⇒ time appointed for any action
⇒ sexual union at the above time
⇒ symbolical expression for the number six
Shloka(s): 
1|4|13|1 ► द्वौ द्वौ मार्गादिमासौ स्यादृतुस्तैरयनं त्रिभिः। (कालवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|4|13|1 ⇢ ऋतुः (ऋतु) (पुं) ⇒ rule, light, epoch, order, period, season, menses, splendour, fixed time, fixed order, menstruation, right or fit time, particular mineral, menstrual discharge, time after the courses, any settled point of time, time appointed for any action, sexual union at the above time, symbolical expression for the number six
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ पक्षद्वयौ
परा_अपरासंबन्धः ➡ हेमन्तर्तुः
जातिः ➡ कालः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 ऋतुः,  पुं,
   (ऋ + “अर्त्तेश्च तुः” । इति उणादिसूत्रेण१ । ७२ । तुः चकारात् कित् च ।) कालविशेषः ।स तु षड्विधः यथा । मार्गपौषौ हिमः १ माघ-फाल्गुनौ शिशिरः २ चैत्रवैशाखौ वसन्तः ३ज्यैष्ठाषाढौ ग्रीष्मः ४ श्रावणभाद्रौ वर्षाः ५ आ-श्विनकार्त्तिकौ शरत् ६ । इत्यमरः ॥
 स त्रिविधो-ऽपि । कार्त्तिकाग्रहायणपौषमाघाः शीतः १फाल्गुनचैत्रवैशाखज्यैष्ठाः ग्रीष्मः २ आषाढश्रावण-भाद्राश्विनाः वर्षाः ३ । द्विविधोऽपि । कार्त्तिका-दिषण्मासाः शीतः १ वैशाखादिषण्मासाः ग्रीष्मः२ ॥
 इति स्मृतिः ॥
 * ॥
(यदुक्तम् ।“मासद्वयात्मकः कालः ऋतुः प्रोक्तो विचक्षणैः” ।यत्र तु “द्वादश मासाः पञ्चर्त्तवः” इति श्रुतं तत्रहेमन्तशिशिरयोरेकत्रीकरणं विवक्षितम् ॥
“चयकोपसमा यस्मिन् दोषाणां सम्भवन्ति हि ।ऋतुषट्कं तदाख्यातं रवेः राशिषु संक्रमात् ॥
ग्रीष्मो मेषवृषौ प्रोक्तः प्रावृड्मिथुनकर्कटौ ।सिंहकन्ये स्मृता वर्षा तुलावृश्चिकयोः शरत् ॥
धनुर्ग्राहौ च हेमन्तौ वसन्तः कुम्भमीनयोः” ।मेषवृषौ रविणा संक्रान्तौ । एवं मिथुनकर्कटा-वित्यादि । अन्ये तु ।“शिशिरः पुष्पसमयो ग्रीष्मो वर्षाशरद्धिमाः ।माघादिमासयुग्मैः स्युरृतवः षट् क्रमादमी” ॥
इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमभागे ।“वर्षाः शरच्च हेमन्तः शिशिरश्च वसन्तकः ।ग्रीष्मश्चेति क्रमादेते ऋतवः षट् प्रकीर्त्तिताः ॥
पृथक् पृथक प्रवक्ष्यामि रवेर्गतिविशेषतः” ।इति प्रथमस्थाने चतुर्थेऽध्याये हारीतेनोक्तम् ॥
“मासैर्द्विसङ्ख्यैर्माघाद्यैः क्रमात् षडृतवः स्मृताः ।शिशिरोऽथ वसन्तश्च ग्रीष्मवर्षा शरद्धिमाः” ॥
इति सूत्रस्थ ने तृतीयेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥
“इह खलु संवत्सरं षडङ्गमृतुविभागेन विद्यात्” ।इति सूत्रस्थाने षष्ठोऽध्यायः ।“तत्र खलुतावत् षोढा प्रविभज्य कार्य्यमुपदेक्ष्यते ।हेमन्तो ग्रीष्मो वर्षाश्चेति शीतोष्णवर्षलक्षणास्त्रयःऋतवो भवन्ति । तेषामन्तरेष्वितरे साधारण-लक्षणास्त्रय ऋतवः प्रावृट्शरद्वसन्ता इति ।प्रावृडिति प्रथमः प्रवृष्टेः कालस्तस्यानुबन्धो वर्षाः ।एवमेते संशोधनमधिकृत्य षड् विभज्यन्तेऋतवः” ।इति च विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये चरकेणोक्तम् ।“तत्र माघादयो द्वादशमासा द्विमासिकमृतुंकृत्वा षडृतवो भवन्ति । ते शिशिर-वसन्त-ग्रीष्म-वर्षा-शरद्धेमन्ताः । तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः ।मधुमाधवौ वसन्तः । शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः । नभो-नभस्यौ वर्षाः । इषर्जौ शरत् । सह सहस्यौहेमन्त इति ॥
 तत्र ते शीतोष्णवर्ष्लक्षणाश्च-न्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो-दक्षिणमुत्तरञ्च” ।“इह तु वर्षा-शरद्धेमन्त-वसन्त-ग्रीष्म-प्रावृषः षडृ-तवो भवन्ति दोषोपचय-प्रकोयोपशम-निमित्तम् ।ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः । तद्-यथा । भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः । कार्त्तिकमार्गशीर्षौशरत् । पौषमाघौ हेमन्तः । फाल्गुन-चैत्रौवसन्तः । वैशाख-ज्यैष्ठौ ग्रीष्मः । आषाढ-श्रावणौप्रावृडिति” । इति सूत्रस्थाने ६ अध्याये सुश्रुते-नोक्तम् ॥
)स्त्रीकुसुमम् । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
 तत्पर्य्यायः ।रजः १ पुष्पम् २ आर्त्तव्यम् ३ । इत्यमरः ॥
यथाह मनुः । ३ । ४५-४९ ।“ऋतुकालाभिगामी स्यात् स्वदारनिरतः सदा ।पर्ब्बवर्ज्जं व्रजेच्चैनां तद्व्रतो रतिकाम्यया ॥
ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः ।चतुर्भिरितरैः सार्द्धमहोमिः सद्विगर्हितैः ॥
तासामाद्याश्चतस्रस्तु निन्दितकादशी च या ।त्रयोदशी च शेषास्तु प्रशस्ता दशरात्रयः ॥
युम्मासु पुत्त्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुम्मासु रात्रिषु ।तस्मात् युग्मासु पत्त्रार्थी संविशेदार्त्तवे स्त्रियम् ॥
पुमान् पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः ।समेऽपुमान्पुंस्त्रियौ वा क्षीणेऽल्पे च विपर्य्ययः” ॥
“रजः सप्तदिनं यावत् ऋतुश्च भिषजां बर” ! ।इति शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये हारीतेनोक्तम् ॥
“ऋतुस्तु द्वादशरात्रं भवति दृष्टार्त्तवम् ॥
”“नियतं दिवसेऽतीते सङ्कुचत्यम्बुजं यथा ।ऋतौ व्यतीते नार्य्यास्तु योनिः संव्रियते तथा ॥
मासेनोपचितं काले धमनीभ्यान्तदार्त्तवम् ।ईषत् कृष्णं विगन्धञ्च वायुर्योनिमुखं नयेत् ॥
तद्वर्षाद्द्वादशात्काले वर्त्तमानमसृक् पुनः ।जरापक्वशरीराणां याति पञ्चाशतः क्षयम्” ॥
इति शारीरस्थाने तृतीयेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥
“द्वादशाद्वत्सरादूर्द्ध्व मापञ्चाशत् समाः स्त्रियः ।मासि मासि भगद्वारा प्रकृत्यैवार्त्तवं स्रवेत् ॥
आर्त्तवस्रावदिवसात् ऋतुः षोडशरात्रयः ।गर्भग्रहणयोग्यस्तु स एव समयः स्मृतः” ॥
“सर्व्वासामेव चतुर्वर्णस्त्रीणां सर्व्ववादिसम्मतः ।पूर्व्वोक्तसमयः ग्रन्थान्तरेषु विषयः । तद्यथा ।स्रानदिवसादूर्द्ध्वं द्वादशरात्रावधि ब्राह्मण्याः । दश-रात्रावधि क्षत्त्रियायाः । अष्टरात्रावधि तैश्यायाः ।षड्रात्रावधि शूद्रायाः गर्भधारणे शक्तिः” ॥
इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
“पद्मं सङ्कोचमायाति दिनेऽतीते यथा तथा ।ऋतावतीते योनिः सा शुक्रं नातः प्रतीच्छति ॥
मासेनोपचितं रक्तं धमनीभ्यामृतौ पुनः ।ईषत्कृष्णं विगन्धञ्च वायुर्योनिमु खन्नुदेत्” ॥
“ऋतुस्तु द्वादशनिशाः पूर्व्वास्तिस्रश्च निन्दिताः” ॥
इति शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥
शिवः । यथा महाभारते १३ । महादेवसहस्र-नामकथने १७ । १३९ ।“ऋतुः संवत्सरो मासः पक्षः संख्यासमापनः” ॥
विष्णुः । यथा,  महाभारते १३ । विष्णुसहस्रनाम-कथने १४९ । ५८ ।“ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः” ॥
)दीप्तिः । इति मेदिनी । मासः । सुवीरः । इति विश्वः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 ऋतु पु०
  ऋ--तु किच्च । शिशिरः पुष्पसमयो ग्रीष्मो वर्षाशरद्धिमः । माघादिमासयुग्मैस्तु ऋतवः षट् क्रमादिमेइत्युक्ते १ कालभेदे । “ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयःषोडश स्मृताः” इति मनूक्ते स्त्रीणां २ शोणितदर्शनयोग्येगर्भधारणसमर्थे च काले “ऋतौ भार्य्यामुपेयात्” श्रुतिः“सकृत्सकुद्बृतावृतौ,  ऋतुकालभिगामी स्यात्” मनुः ।ऋतुरस्य प्राप्तः अण् । आर्त्तव स्त्रीरजसि न०
  आर्त्तवशब्दे८०८ पृष्ठे विवृतिः । ३ दीप्तौ ४ मासे च । मासद्वयात्मकऋतुश्च सौरश्चान्द्रश्च यथा काल० मा० “ऋतुशब्दस्यऋ गतावित्यस्माद्धातोर्निष्पन्नः । इयर्त्ति गच्छति अशोक-पुष्पविकासान् साधारणलिङ्गमिति वसन्तादिकालविशेषऋतुः । स च षद्धिधः “षड्वा ऋतव इति” श्रुतेः । यत्त“द्वादश मासाः पञ्चर्त्तव” इति श्रुतं तत्र हेमन्तशिशिरयो-रेकीकरणं विवक्षितं याजमानेषु पञ्चप्रयाजानुमन्त्रणमन्त्रेषुहेमन्तशिशिरयोरेकस्मिन्नेकेनैव पदेनैकीकरणमित्युक्तं तथाहि “वसन्तमृतूनां प्रीणामि ग्रीष्ममृतूनां प्रीणामि वर्षाऋतूनां प्रीणामि शरदमृतूनां प्रीणामीति” चतुर्णां प्रया-जानां पृथक् पृथगनुमन्त्रणमन्त्रानाम्नाय पञ्चमप्रयाजस्यानुमन्त्रणे मन्त्र एवं श्रूयते “हेमन्तशिशिरावृतूनां प्रीणा-मीति” एतदेवाभिप्रेत्य बह्वृचब्राह्मणे द्वादश मासाः पञ्च-र्त्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेनेति” यत्वनयोर्मन्त्रब्राह्म-णयोर्ष्ट्विवचनं ततस्वरूपद्वैविध्याभिप्रायेण शिशिरस्य षष्ठ-स्यान्तिमत्वात्तेनानुमन्त्रणीयस्य षष्ठप्रयाजस्याभावाच्च तस्यैवपञ्चमे हेमन्तेऽन्तर्भावोन्याय्यः । अतएव प्रयाजब्राह्मणे“वसन्तमेवर्तूनामवरुन्ध” इत्यादिना चतुरः प्रयाजान् प्रशस्यपञ्चमे प्रयाजे केवलेन हेमन्तेन प्रशंसा “स्वाहाकारं य-जति हेमन्तमेवावरुन्धे” इति । अस्तु नाम यथा तथा प-ञ्चसंख्या तथापि स्वरूपेण षोढा भिद्यते द्वादमासात्मकेसंवत्सरे एकैकस्य ऋतोर्मासद्वयात्मकत्वे सत्येकादश द्वादश-मासयोर्वर्ज यितुमशकत्वात् षष्ठर्तौ पृथगनुष्ठानविधा-नाच्च तच्चोपरिष्टदुदाहरिष्यामः । मासद्वयात्मकत्वंचाग्निचयने ऋतव्येष्टकोपधानब्राह्मणे श्रूयते । “द्वन्द्वमु-पदधाति तस्मात् द्वन्द्वमृतव” इति । एकस्मिन् ऋतौ कयो-र्मासयोर्द्वन्द्वं ग्रहीतव्यमिति चेत् वसन्ताद्यृतुक्रमेण चैत्र-मासादि द्वन्द्वभिति ब्रूमः । तच्चेष्टकोपधानमन्त्रेषु श्रू-यते “मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतू” “शुक्रश्च शुचिश्च ग्रै-ष्मावृतू” “नभश्च नभस्यश्च वार्षिकावृतू” इषश्चोर्जश्च “शार-दावृतू” “सहश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतू” “तपश्च तपस्यश्चशिशिरावृतू” एषु च वाक्येषु ऋतू इति द्विवचनं मासाभि-प्रायम् अन्यथा षडृतव इति श्रूयमाणा षट्संख्या बाध्येत ।अवयवावयविनोर्वसन्तादेरेकात्मत्वं सौत्रामणीयहौत्रमन्त्रेषुएकवचनेन व्यवहारादवगन्तव्यं “वसन्तेन ऋतुना देवाः, ग्रीष्मेण ऋतुना देवा” इत्यादि हि तत्र पठ्यते तथैवाधान-ब्राह्मणे श्रूयते “वसन्तो वै व्राह्मणस्यर्त्तुः,  ग्रीष्मो वै राज-न्यस्यर्त्तुः,  शरद्वैश्यस्यर्त्तुरिति” यद्यप्येते षडृतवो घटीयन्त्र-वन्नैरन्तर्य्येण प्रवर्त्तन्ते तथापि संवत्सरोपक्रमरूपत्वेनवसन्तस्य प्राथम्यं द्रष्टव्यम् एतदेवाभिप्रेत्य श्रूयते “मुखं वाएतदृतूनां वसन्त” इति पूर्वोदाहृतेषु मन्त्रब्राह्मणेषु सर्वत्रवसन्तोपक्रमणाच्च वसन्तस्य प्राथम्यं ते च वसन्ताद्यृ-तवो द्विविधाः चान्द्राः सौराश्च । चैत्रादयश्चान्द्राः तच्चो-दाहृतं “मधुश्च माधवश्चेत्यादिना” न च तत्र चैत्रादयो-नोक्ता इति शङ्कनीयं मध्वादिशब्दानां चैत्रादिपर्याय-त्वात् । अत एबाहुः “चैत्रोमासी मधुःप्रोक्तो वैशाखोमाधवो मवत् । ज्यैष्ठमासस्तु शुक्रः स्यादाषाढः शु-चिरुच्यते । नभोमासः श्रावणः स्यान्नभस्यो भाद्र उच्यते ।इषश्चाश्वयजोमासः कार्त्तिकश्चोर्जसंज्ञकः । सहीमासोमार्गशिरः सहस्यः पुष्पनामकः । माघमासस्तपाः प्रोक्तस्तपस्यः फाल्गुनः स्मृतः इति । एतेषां चैत्राद्यात्मकानांवसन्तादीनां चन्द्रगतिपरिकल्प्यत्वाच्चान्द्रत्वम् । अतएव हो-तृमन्त्रेषु आम्नायते “चन्द्रमाः षड्ढोता स ऋतून् कल्प-यति तथा” सूक्तविशेषे सूर्याचन्द्रमसौ प्रकृत्य आम्नायते“पूर्वापरं चरन्तौ माययैतौ शिशू क्रीलन्तौ परियातो अ-ध्वरम् । विश्वान्यन्योभुवनाभिचष्ट ऋतूनन्योविदधज्जायतेपुनरिति” अत्र पुनर्जायत इति लिङ्गादनुविधाता चन्द्रइति अवगम्यते । नन्वस्त्वेवं मध्वादीनां चान्द्रमासानांवसन्ताद्यृतुत्वं संसर्पाख्यस्य तु त्रयोदशस्य चान्द्रमासस्यकथमृतुषु निर्वाहः । तन्माससद्भावश्चर्तुग्रहब्राह्मणे मन्त्रा-नुवादपुरस्मरमाम्नायते “उपयामगृहीतोऽसि संसर्पोऽसिअहस्पत्यायत्ये स्वाहास्ति त्रयोदशोमास इत्याहुस्तमेव तत्प्रीणातीति” तथा प्रवर्ग्यब्राह्मणेऽपि “अस्ति त्रयोद शो-मास इत्याहुः यत्त्रयोदश परिधिर्भवति तेनैव त्रयोदशंमासमवरुन्धे” इति । तदुत्पत्तिप्रकारोऽस्माभिर्मलमासनिर्णये वक्ष्यते । विद्यतामेवं त्रयोदशोमासस्तस्य का उप-पत्तिर्वसन्तादिषु ऋतुषु इति चेत् उच्यते किमथं सप्तमऋतुः? आहोस्विदुक्तेष्वैव षट्सु अन्तर्भावः? उतर्त्तुद्वयान्त-रालवर्त्ती कश्चिदनृतुरूपः? न तावत् पश्चिमः “ऋतुरृतु-नानुद्यमान” इति ऋतूनां नैरतर्यश्रवणात् । नाप्य-ग्रिमः । “षड्वा ऋतवः” इति षट्संख्यानियमात् ।वसन्तादिवन्मन्त्रब्राह्मणयोर्नामान्तराश्रवणाच्च नापिमध्यमः मध्वादिषु अपाठात् । उच्यते ययोर्मासयोर्मध्येमलमासो दृश्यते तयोरुत्तरस्मिंस्तस्यान्तर्भावः । तथा चासौषष्टिदिवसात्मकोमलिनशुद्धभागद्वयात्मक इति मध्वादिशब्द-वाच्यत्वेनोक्तेष्वन्तर्भावान्न काप्यनुपपत्तिः । सौरेषु ऋतुषुबौघायनेन मीनमेषयोर्मेषवृषयोर्वा वसन्त इत्यभिधानात्मीनादित्वं मेषादित्वं च वैकल्पिकं वसन्तस्याङ्गीकृतम् ।तथा च तदनुसारेण उत्तरे ग्रीष्मादयोऽपि यथायथंविकल्प्यन्ते । विनियोगश्चैषां ऋतुविशेषाणां श्रुतिस्मृतिपुराणेष्ववगम्यते । तत्र श्रुतिः । “वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नि-मादधीत,  ग्रीष्मे राजन्य आदधीत,  शरदि वैश्य आद-धीतेत्यादि” स्मृतिरपि “वसन्ते ब्राह्मणं उपनयीत,  ग्रीष्मे-राजन्यं शरदि वैश्यमिति” विष्णुधर्मोत्तरेऽपि परामूर्त्ति-व्रते वसन्ताद्यृतषु पृथक्पूजा विशेषतः कथिताः । तथा तत्रैववसन्ते स्नानानुलेपादिदानम् ग्रीष्मे मानकादिदानमुक्तंदेवीपुराणे । वर्षासु तिलदामं तथा शरद्यन्नदानं हेमन्तेवस्त्राग्निदानं शिशिरे वस्त्रदानमित्येतानि विष्णुधर्मोत्तरएवोक्तानि एवमन्यदप्युदोहार्य्यम्” ।“वसन्तेन ऋतुना देवा वसवस्त्रिवृतास्तुताः” “ग्रीष्मेणऋतुना देवा रुद्राः पञ्चदशे स्तुताः” “वर्षाभिरृतुना-दित्या स्तोमे सप्तदशे स्तुताः” “शारदेन ऋतुना देवाएकविंश ऋभवस्तुताः” “हेमन्तेन ऋतुना देवास्त्रिणवे म-रुतस्तुताः” “शैशिरेण ऋतुना देवास्त्रयस्त्रिंशेऽमृतास्तुताःप्राखस्यात्” यजु० २१,  २३,  २४,  ३५,  २६,  २७,  २८ ।सूर्य्यसिद्धान्तेतु सौरत्वमङ्गीकृतम् । यथा “द्विराशिनाथा-ऋतवस्ततीऽपि शिशिरादयः । मेषादयो द्वादशैते मासास्तै-रैव वत्सरः” । ऋतुमध्ये च वत्सरारम्भकत्वं वसन्तस्यैवतच्च काल० मा० उक्तम् अतएव गीतायाम् “ऋतूनां कुसुमा-कारः” इत्यनेन वसन्तस्य ऋतुषु प्रथमत्वेव भगद्विमूतित्वमु-क्तम्” म० त० ब्रह्मपु०  । “चैत्रे मासि जगत् ब्रह्मा ससर्ज्जंप्रथमेऽहनि । शुक्लपक्षे समग्रन्तु तदा सूर्य्योदये सति ।प्रवर्त्तयामास तदा कालस्य गणनामपि । ग्रहान्राशीनृ-तून् मासान् वत्सरान् वत्सराधिपान्” । मासर्त्तुवत्सराणा व्यक्तं चन्द्रत्वमुक्तम् ब्रह्मसिद्धान्तेऽपि “चैत्रसि-तादेरुदयाद्भानोर्बर्षर्त्तुमासयुगकल्पाः । सृष्ट्यादौ लङ्काया-माह प्रवृत्ता दिनैर्वत्स”! चैत्रसितादेश्चैत्रशुक्लप्रतिपदमा-रभ्येत्यर्थः दिनैस्तिथिभिः” म० त० । ५ मासद्वयमात्रे “मुख्यंश्राद्धं मासि मासि अपर्य्याप्तावृतुं प्रति” स्मृतिः ।सुश्रुते ऋतुनिरूपणं तद्गुणलिङ्गादि च दर्शितं यथा“अथात ऋतुचर्य्याध्यायं व्याख्यास्यामः कालोहि नामभगवान् स्वयम्भूरनादिमध्यनिधनोऽत्र रसव्यापत्सं पत्तीजीवितमरणे च मनुष्याणामायत्ते स सूक्ष्मामपि कलांन लीयत इति कालः सङ्कलयति कालयति वा भूता-नीति कालः । तस्य संवत्सरात्मनोभगवानादित्यो गति-विशेषेणाक्षिनिमेषकाष्ठाकलामुहूर्त्ताहोरात्रपक्षमासर्त्त्वय-नसंवत्सरयुगप्रविभागं करोति । तत्र लघ्वक्षरोच्चारणमा-त्रोऽक्षिनिमेषः । पञ्चदशाक्षिनिमेषाः काष्ठा । त्रिंश-त्काष्ठाः कला विशंतिकलोमुहूर्त्तः कलादशभागश्च ।त्रिंशन्मुहूर्त्तमहोरात्रम् । पञ्चदशाहोरात्राणि पक्षः ।सच द्विविधः शुक्लः कृष्णश्च तौ मासः । तत्र माघादयोद्वादश मासा द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति । तेशिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः । तेषां तपस्तपस्यौ शि-शिरः । मधुमाधवौ वसन्तः । शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः । नभी-नभस्यौ वर्षा । इषोर्जौ शरत् । सहःसहस्यौ हेमन्त इति ।त एते शीतोष्णबर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकर-त्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरञ्च । तयोर्दक्षिणं वर्षाश-रद्धेमन्तास्तेषु भगवानाप्याय्यते सोमोऽम्ललवणमधुराश्चरसा बलवन्तो भवन्त्युत्तरोत्तरञ्च सर्वप्राणिनां बलम-भिवर्द्धते । उत्तरञ्च शिशिरवसन्तग्रीष्मास्तेषु भगवानाप्या-य्यतेऽर्कस्तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तोभवन्त्युत्तरोत्तरञ्चसर्वपाणिनां बलमपहीयते । भवति चात्र । शीतांशुः क्लेद-ययुर्वीं विवस्वान् शोषयत्यपि । तावुभावपि संश्रित्य वायुःपालयति प्रजाः । अथ खल्वयने द्वे युगपत्संवसरो भवति ।ते तु पञ्च युगभिति संज्ञां लभन्ते । स एष निमेषादियुगपर्य्यन्तः कालश्रक्रषत्परिवर्त्तमानः कालचक्रमुच्यत-इत्येके । इह तु वर्षाशरद्वेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवोभवन्ति दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तम् । ते तु भाद्रपदा-द्येनं द्विम सिकेन व्याख्याताः । तद्यथा भाद्रपदाश्वयुजौवर्षाः । कर्त्तिकमार्गशीर्षौ शरत् । पौषमाघौ हेमन्तः ।फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः । वैशाखज्यैष्ठौ ग्रीष्मः । आषाढ-श्रावणौ प्रावृडिति । तत्र वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्याआपश्चाप्रसन्नाः क्षितिमलप्रायास्ता उपयुज्यमाना नभसिमेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनांशीतवातविष्टब्धाग्नीनां विदह्यन्ते विदाहात् पित्तसञ्चयमा-पादयन्ति स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यतिपङ्केऽर्ककिरणप्रविलापितः पैत्तिकान् व्याधीन् जनयति । ताएवौषधयः कालपरिणामात्परिणतवीर्य्या बलवत्यो हेमन्तेभवन्त्यापश्च प्रसन्नाः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्यस्ता उपयुज्यमानामन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानांदेहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मणःसञ्चयपापादयन्ति स सञ्चयो वसन्तेऽर्क्करश्मिप्रविलापितईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीन् जनयति ।ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्योभवन्त्यापश्च ता उपयुज्यमानाः सूर्य्यप्रतापोपशोषितदे-हानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाद्वैशद्याच्च वायोः सञ्चयमापाद-यन्ति स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौक्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीन्जनयति । एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ।तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मेषु सञ्चितानां दोषाणां शरद्वसन्त-प्रावृट्सु च प्रकुपितानां निर्हरणं कर्त्तव्यम् । तत्र पै-त्तिकानां व्याधीनामुपशमो हेमन्ते,  श्लैष्मिकाणां नि-दाघे,  वातिकानां घनात्यये,  स्वभावत एव,  त एते सञ्चय-प्रकोपोपशमा व्याख्याताः । तत्र पूर्वाह्णे वसन्तस्य लिङ्गंमध्याह्णे ग्रीष्मस्य,  अपराह्णे प्रावृषः,  प्रदोषे वार्षिकम्, शारदमर्द्धरात्रे प्रत्यूषसि हैमन्तमुपलक्षयेत् । एवमहो-रात्रमपि वर्षमिव शीतोष्णवर्षलक्षणं दोषोपचयप्रको-पोपशमैर्जानीयात् । तत्राव्यापन्नेष्वृतुष्वव्यापन्ना ओष-धयो भवन्त्यापश्च ता उपयुज्यमानाः प्राणायुर्बलवीर्यौ-जस्कर्यो भवन्ति । तेषां व्यापदोऽदृष्टकारिताः । शीतो-ष्णवातवर्षाणि खलु विपरीतान्योषधीर्व्या पादयन्त्यपश्च, तासामुपयोगाद्विविधरोगप्रादुर्भावो मरको वा भवेदिति ।तत्राव्यापन्नानामोषधीनामपाञ्चोपयोगः कदाचिदव्या-पन्नेष्वप्यृतुषु कृत्यापिशाचरक्षःक्रोधाधर्मैरुपध्वस्यन्ते जन-पदाः । विषौषधीपुष्पगन्धेन वायुनोपनीतेनाक्रम्यते योदेशस्त्रत्र दोषप्रकृत्यविशेषेण कासश्वासवमथुप्रतिश्यायशि-रोरुग्ज्वरैरुपतप्यन्ते ग्रहनक्षत्रचरितैर्वा गृहदारशयना-सनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भा-वैर्वा । तत्र स्थानपरित्यागशान्तिकर्मप्रायश्चित्तमङ्गलजप-होमोपहारेज्याञ्जलिनमस्कारतपोनियमदयादानदीक्षा-भ्युपगमदेवताब्राह्मणगुरुपरैर्भवितव्यमेवं साधु भवति ।ऋतूनामत ऊर्द्ध्वमव्यापन्नानां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः ।वायुवात्युत्तरः शीतो रजोधूमाकुला दिशः । छन्नस्तु-षारः सविता हिमानद्धा जलाशयाः । दर्पिता ध्वा-ङ्क्षखड्गाह्वमहिषोरभ्रकुञ्जराः । लोध्रप्रियङ्गुपुन्नागाः पु-ष्पिता हिमसाह्वये । शिशिरे शीतमधिकं वातवृष्ट्या-कुला दिशः । शेषं हेमन्तवत्सर्वं विज्ञेयं लक्षणं बुधैः ।दिशो वसन्ते विमलाः काननैरुपशोभिताः । किंशु-काम्भोजवकुलचूताशोकादिपुष्पितैः । कोकिलाः षट्पद-गणैरुपगोता मनीहराः । दक्षिणानिलसंवीताः सु-सुखाः पल्वलोज्ज्वलाः । ग्रीष्मे तीक्ष्णांशुरादित्यो मा-रुतो नैरृतोऽसुखः । भूस्तप्ता सरितस्तन्व्यो दिशः प्र-ज्वलिता इव । भ्रान्तचक्राह्वयुगलाः पयःपानाकुलामृगाः । ध्वस्तवीरुत्तृणलताविपर्ण्णङ्कितपादपाः । प्रा-वृष्यम्बरमानद्धं पश्चिमानिलकर्षितैः । अम्बुदैर्विद्युदुद्योत-प्रस्रुतैस्तुमुलस्वनैः । कोमलश्यामशस्पाढ्या शक्रगोपो-ज्ज्वला मही । कदम्बनीपकुटजसर्जकेतकिभूषिता । तत्रवर्षामु नद्यम्भःपूरोद्भग्नतटद्रु माः । वाप्यः प्रोत्फुल्लकु-मुदनीलोत्पलविराजिताः । मूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्यो-पशोभिता । नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः ।वभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः । तथा सरां-स्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः । पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्ण्णा नि-म्रोन्नतसमेषु भूः । वाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ।स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः । विष मेष्वपिवा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम् । हरेद्वसन्ते श्लेष्माणंपिर्त्त शरदि निर्हरेत् । वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकार-समुच्छ्रयात्” ऋतुचार्य्याध्यायः । आ० त० ऋतुगुणादि यथा“मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात् षडृतवः” स्मृताः । हे-मन्ते कुपिताद्वायोः स्वाद्वम्ललवणान्रसान् । गोधूभपिष्टमां-सेक्षुक्षीरोत्थविकृतिर्भजेत् । नवमन्नं रसान् तैलं शौचेतप्तोदकं नरः । शक्त्यार्ककिरणान् स्वेदं पादत्राणञ्चसर्वदा । उष्णस्वभावैर्लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत् ।अयमेव विधिः कार्य्यः शिशिरेऽपि विशेषतः । वसन्ते कुपितःश्लेष्मा ह्यग्निमान्द्यं करोत्यतः । तीक्ष्णं वमननस्यादिकवलग्रहमञ्जनम् । व्यायामोद्वर्त्तनं धूमं शौचे तप्तोदकंभजेत् । पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलमांसभुक् । गुरूष्णस्निग्धमधुरं दिवा स्वप्नञ्च वर्जयेत् । स्वादु शीतं द्रवंस्निग्धमनुपानं सशर्करम् । घृतं पयः सशाल्यम्लंभजन् ग्रीष्मे न सीदति । मध्याह्ने शीतले सुप्यात् निशिवातहिमाश्रिते । लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामञ्चात्र वर्ज-येत् । वर्षास्वग्निवले हीने कुप्यन्ते पवनादयः । अग्नेःसंवर्द्धकं द्रव्यं जीर्णधान्यं रसान् लघु । जाङ्गलं पिशितंमुद्गान् दिव्यं कौपं जलं शुचि । वृक्षाम्ललवणं स्नेहंसंशुष्कं क्षौद्रमेव च । नदीजलौदनञ्चाहःस्वप्नायासातपां-स्त्यजेत् । शरदि कुपिते पित्ते विरेकं रक्तमोक्षणम् ।स्वादुतिक्तकषायेक्षुशालिमुद्गसरोजलम् । तुषारक्षरसौ-हित्यदधितैलरसातपान् । अम्लतीक्ष्णदिवास्वप्नप्राची-वातान् विवर्जयेत् । नित्यं सर्वरसास्वादः स्वस्वाधिक्य-मृतावृतौ । ऋतूनां शेषसप्ताहे सेवितव्यः पराक्रमः ।तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येन प्रवत्तैते । अजातानांविकाराणामनुत्पत्तिकरञ्च यत् । व्यायामादपतर्पणा-दभिभवाद्भङ्गात् क्षयाज्जागरात् वेगानाञ्च विधारणा-दतिशुचः शैत्यादतित्रासतः । रूक्षक्षोभकषायतिक्तकटुकै-रेभिः प्रकोपं व्रजेद्वायुर्वारिधरागमे परिणते चान्ने ऽप-राह्णेऽपि च । कट्वम्लोष्णविदाहितीक्ष्णलवणक्रोधोपवासात-पस्त्रीसम्पर्कतिलातसीदधिसुरासूक्तारनालादिभिः । भुङ्क्षेजीर्य्यति भोजने च शरदि ग्रीष्मे सति प्राणिनाम् म-ध्याह्ने च तथार्द्धरात्रसमये पित्तप्रकोपं व्रजेत् । गुरुमधुररसातिस्निग्धदुग्धेक्षुभक्ष्यद्रवदधिदिननिद्रासूपसर्पिःप्रपूरैः ।तुहिनपतनकाले श्लेष्मणः संप्रकोपः प्रभवति दिवसादौभुक्तमात्रे वसन्ते” । ६ कालमात्रे ऋतुधाशब्दे उदा० ।७ तदभिमानिदेवे पु०
  । ऋतव्यशब्दे उदा० । ८ विष्णौ पु०
  ।“ऋतुः सुदर्शनःकालः” विष्णुस० । “कालात्मना ऋतुशब्देन लक्ष्यते इति ऋतुः” भा० । “प्रधानपुरुषक्षोभकंयत्कालाख्यं रूपं तदृतुशब्देन लक्ष्यते” आनन्दगि० ।ऋतुरस्य प्राप्तः अण् । आर्त्तव प्राप्तर्त्तुके त्रि०
  स्त्रियांङीप् । छन्दसि घस् सित्त्वान्न गुणः । ऋत्विय तदर्थेत्रि०  । ऋतुर्देवताऽस्य यत् । ऋतव्य ऋतुदेवताके इष्टकादौ ।

Capeller

German

 ऋतु॑ m.
  bestimmte Zeit,  Frist,  Zeitabschnitt, 
Jahreszeit,  die rechte Opferzeit,  bestimmte
Folge,  Ordnung,  Regel
 die
menses der Weiber. Instr. Sgl. u. Pl.
zu seiner Zeit,  zur rechten Zeit. पुरा॑
ऋतो॑ vor der Zeit.

Grassman

German

 ṛtú,  m.,  1〉 bestimmte Zeit [von ar 10,  wie ṛtá],  bestimmter Zeitpunkt,  angemessener Zeitpunkt,  namentlich 2〉 der für den Gottesdienst (das Opfer) bestimmte Zeitpunkt,  die Opferzeit,  häufig in der Verbindung: trinke (trinket) zur Opferzeit
 3〉 der regelmässige Zeitlauf
 4〉 die Jahreszeiten oder Monde
 5〉 die Regel
 6〉 die Regel der Weiber.
-ús 1〉 {204, 1},  die Zeit ist seine (des Soma) Mutter. — 5〉 {162, 19},  táthā‿ṛtús,  so ist die Regel. — 6〉 jánīnām {400, 8}. [Page288]
-úm 3〉 〰 ná prá minanti {619, 9}.
-únā 2〉 {15, 1}—_{15, 4}. _{15, 6}. _{15, 11}. _{15, 12}
 {228, 6}.
-ós 1〉 {219, 5},  purā́‿ 〰,  vor der Zeit.
-ávas 4〉 {844, 5},  parallel áhāni.
-ū́n 1〉 {49, 3}
 {911, 18}. — 2〉 {15, 5}
 {229, 4}
 {828, 1}. _{828, 3}
 {837, 1}.
-úbhis 1〉 {386, 2}
 dhruvébhis {84, 18}
 yébhis {828, 4}. — 2〉 {15, 9}
 {228, 1}—_{228, 3}
 {281, 3}
 {330, 2}
 {349, 7}
 {493, 10}
 {778, 3}
 {833, 6}. — 4〉 {844, 5}.
-ūnā́m 2〉 ṛtupā́s 〰 {366, 3}.

 ṛtú:
-ū́n 4〉 {95, 3}
-úbhis {15, 10}.

Burnouf

French

 ऋतु ऋतु m.
  (sfx. तु) [propt. retour périodique]
saison [il y en a six: वसन्त le printemps,  mars-avril
गृष्म la chaleur,  maijuin
 वर्ष la pluie,  juillet-août
शरद् la période étouffante,  septembre-octobre
 हेमन्त
l'hiver,  novembre-décembre
 शिशिर la rosée,  janvier-février].
Règles,  menstrues.
		 Mois.
		 Sorte de collyre.
		 Vue,  vision. 
ऋतुपर्ण m.
  np. de roi.
ऋतुपास् a. (पा) gardien des saisons.
ऋतुप्राप्त a. (प्र
 आप्) fertile,  fécond,  productif. 
ऋतुमती f.
  (sfx. मत्) qui a ses mois.
ऋतुवृत्ति m.
  (वृत्) la révolution des saisons,  l'année.
ऋतुसंहार m.
  (सम्
 हृ) le cycle des saisons,  titre
d'un poëme sanscrit.

Stchoupak

French

 ऋतु-
 m.
  époque,  période 
 saison 
 époques d'une femme (et not. jours
qui suivent la fin des époques),  commerce charnel 
 Śiva.
°काल- m.
  saison propice 
 période attenante aux époques.
°गामिन्- a. qui approche une femme après les époques.
°ग्रहण- nt. fait d'avoir commerce avec une femme après ses époques.
°जुष्- ag. f.
  qui est dans la période (favorable à la conception).
°पर्ण- m.
  roi d'Ayodhyā.
°मुख- nt. commencement d'une saison. 
°राज- m.
  roi des saisons 
 printemps.
°लिङ्ग- nt. caractéristiques d'une saison. 
°संहार- m.
  poème de Kālidāsa.
°समय- m.
  période attenante aux époques.
°स्नाता- f.
  femme qui se baigne après les époques.
ऋत्व्-अन्त- m.
  fin d'une saison. 
°इज्- m.
  (nom.  -क्) prêtre 
 n.
  d'une catégorie d'officiants
védiques.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.