| YouTube Channel

ऋतः (RtaH)

 
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) ऋ(गतौ)+क्तः। ‘निष्ठा’ ३.२.१०२। १.सूर्यः। २.यागः। (न) ३.सत्यम् । ‘श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते ह्यु दङ्मुखः’ मनुः२.५२। ४.क्शेत्रे पतित धान्यसङ्ग्रहणम् । ‘ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि न श्ववृत्त्या कदाचन’ मनुः४.४। ‘ऋतमुञ्छशिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम्’ मनुः४.५। ५.जलम् । ६.कर्मफलम् । ‘ऋतं पिबन्तो सुकृतस्य लोके’ श्रुतिः। ७.विष्णुः। ‘भगवान् वासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः। स हि सत्यम् ऋतं चैव पवित्रं पुण्यमेव च’ भा०। ८.परब्रह्म । ‘ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म’ श्रुतिः। ९.सुस्वभावः। (वि) १०.प्रकाशमानम् । ११.पूजितम् । १२.सत्यम् । ‘सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव’ गीता१०.१४। १३.योजितम् ।
Kridanta Forms
Sanskrit
ऋ (ऋ॒ गतिप्रापणयोः - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = अरणम्
अनीयर् = अरणीयः - अरणीया
ण्वुल् = आरकः - आरिका
तुमुँन् = अर्तुम्
तव्य = अर्तव्यः - अर्तव्या
तृच् = अर्ता - अर्त्री
क्त्वा = ऋत्वा
ल्यप् = प्रार्त्य
क्तवतुँ = ऋतवान् - ऋतवती
क्त = ऋतः / ऋणः - ऋता / ऋणा
शतृँ = ऋच्छन् - ऋच्छन्ती
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कर्मफलम्, विपाकः, ऋतः
noun
कृतस्य कर्मणः फलम्।
" महात्मा अकथयत जनैः कर्मफलं प्राप्यते एव। / अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकांश्चैव कर्मणाम् उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ऋतः, त्रि, (ऋ + क्त ।) दीप्तः । पूजितः । इतिमेदिनी ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ऋतिः”@} 2 धातुपाठेऽपठितोऽपि सूत्रेऽनुवादात् धातुत्वं बोध्यम्।
घृणायां वर्तते इति केचित्।
जुगुप्सायामयं धातुरिति बहवः।
3 ऋतीयकः-यिका, अर्तकः-र्तिका, ऋतीयकः-यिका, अर्तकः-र्तिका, 4 ऋतितीयिषकः-षिका
अर्तितिषकः-षिका
ऋतीयिता-त्री अर्तिता-त्री, 5 ऋतीययिता-त्री, अर्तयिता-त्री, ऋतितीयिषिता-त्री
अर्तितिषिता-त्री
-- ऋतीययन्-न्ती, अर्तयन्-न्ती, अर्तितिषन्-न्ती
6 7 अर्तिष्यन्-न्ती-ती, ऋतीययिष्यन्-न्ती-ती, अर्तयिष्यन्-न्ती-ती, अर्तितिषिष्यन्-न्ती-ती
ऋतीयमानः, ऋतीययमानः, अर्तयमानः ऋतितीयिषमाणः
ऋतीयिष्यमाणः, ऋतीययिष्यमाणः, अर्तयिष्यमाणः, ऋतितीयिषिष्यमाणः
8 ऋतीः-ऋत्यौ-ऋत्यः, ऋत्-ऋतौ-ऋतः
-- ऋतीयितम्-तः-तवान्, ऋतितम्-तः-तवान्, ऋतीयितं-तः, अर्तितम्-तः, ऋतितीयिषितः-तवान्
अर्तितिषितः-तवान्
ऋतीयः ऋतः ऋतीयः अर्तः ऋतितीयिषुः-अर्तितिषुः
-- ऋतीयितव्यम्, अर्तितव्यम्, ऋतीययितव्यम्, अर्तयितव्यम्, ऋतितीयिषितव्यम्
अर्तितिषितव्यम्
ऋतीयनीयम्, अर्तनीयम्, 9 ऋतीयनीयम्, अर्तनीयम्, ऋतितीयिषणीयम्
अर्तितिषणीयम्
10 ऋतीय्यम्, ऋर्त्यम्, ऋतीय्यम्, अर्त्यम्, ऋतितीयिष्यम्-अर्तितिष्यम्
ऋतीय्यमानः, ऋर्त्यमानः, ऋतीय्यमानः, अर्त्यमानः, ऋतितीयिष्यमाणः
अर्तितिष्यमाणः
ईषदृतीयः-दुऋतीयः-स्वृतीयः, ईषदर्तः-दुरर्तः-स्वर्तः
ऋतीयः, अर्तः, ऋतीयः, अर्तः, ऋतितीयिषः-अर्तितिषः
ऋतीयितुम्, अर्तितुम्, ऋतीययितुम्, अर्तयितुम्, ऋतितीयिषितुम्
अर्तितिषितुम्
11 12 ऋतीया, ऋत्तिः, ऋतीयना, अर्तना, ऋतितीयिषा
अर्तितिषा
ऋतीयनम्, अर्तनम्, ऋतीयनम्, अर्तनम्, ऋतितीयिषणम्
अर्तितिषणम्
ऋतीयित्वा, 13 अर्तित्वा-ऋतित्वा, ऋतीययित्वा, अर्तयित्वा, ऋतितीयिषित्वा
अर्तितिषित्वा
समृतीय्य, समृत्य, समृतीय्य, समर्त्य, समृतितीयिष्य
समर्तितिष्य
ऋतीयम् २, ऋतीयित्वा २, अर्तम् २, अर्तित्वा २, ऋतित्वा २, ऋतीयम् २, अर्तम् २, ऋतीययित्वा २, अर्तयित्वा २, ऋतितीयिषम् २
ऋतितीयिषित्वा २
अर्तितिषम् २
अर्तितिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-१०१०-आ। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[५। ‘ऋतेरीयङ्’ (३-१-२९) इति स्वार्थे ईयङ् प्रत्ययः। ‘सनाद्यन्ता धातवः’ (३-१-३२) इति ईयङन्तस्य धातुत्वम्। ततो ण्वुलादयः। ईयङ् प्रत्ययः ‘आयादय आर्घधातुके वा’ (३-१-३१) इति विकल्पेन भवति। ततश्च ‘अर्तकः--’ इत्यादीनि रूपाणि पक्षे बोध्यानि। एवं णिजन्तात् सन्नन्तादपि आयप्रत्ययस्य वैकल्पिकत्वं ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[६। ईयङो ङित्त्वाल्लघूपधगुणाभावे, अजादित्वेन द्वितीयस्यैकाचः ‘ती’ शब्दस्य द्वित्वे, अभ्यासह्रस्वत्वे च रूपम्। एवं सर्वत्र सन्नन्ते ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[७। णिचः गुणायादेशयोः एवं रूपम्।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०१२६+ १६]
07
=>
 [[१। ईयङभावे ‘शेषात् कर्तरि--’ (१-३-७८) इति लृटः शता।]]
08
=>
 [[२। ईयङन्तात् क्विपि, अतो लोपे, वलि लोपे च एवं रूपम्। ईयङभावे ‘ऋत्’ इति रूपम्।]]
09
=>
 [[३। ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपः।]]
10
=>
 [[४। ईयङन्तात् ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति द्वियकारघटितं रूपम्। ईयङभाव- पक्षे ‘ऋदुपधात्--’ (३-१-११०) इति क्यपि रूपम्।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०१२७+ १८]
12
=>
 [[१। ‘अ प्रत्ययात्’ (३-३-१०२) इति ईयङन्तादकारः प्रत्ययः।]]
13
=>
 [[२। ‘वञ्चिलुञ्च्यृतश्च’ (१-२-२४) इति क्त्वायाः कित्त्वविकल्पः। तेन कदाचित् गुणः, कदाचिन्न गुणः।]]