| YouTube Channel

उब्ज (ubja)

 
शब्दसागरः
English
उब्ज r. 6th cl. (उब्जति) To be straight: with नि prefixed, (त्युब्जति) To be
crooked: this root is also written उज्ज and उद्ज.
उब्ज r. 6th cl. (उब्जति) To be straight: see ऊब्ज.
Yates
English
उब्ज (श) उब्जति 6.
a. To be straight.
उब्ज उब्जति 1.
a. To be straight.
Spoken Sanskrit
English
उब्ज - ubja -
adj.
 - bent downwards
उब्ज - ubja -
adj.
 - turned downwards
Wilson
English
उब्ज r. 6th cl. (उब्जति) To be straight: with नि prefixed,
(न्युब्जति) To be crooked: this root is also written उब्ज and उद्ज.
Monier Williams 1872
English
उब्ज, अस्, m., N. of a man.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 उब्ज्
मूलधातुः:
 उब्ज
धात्वर्थः:
 आर्जवे
गणः:
 तुदादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 उब्जति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
उब्जँ उब्ज आर्जवे
- उब्जति उब्जाञ्चकार उब्जिजिषति अभ्युद्गः समुद्गः न्युब्जः 23
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
उब्ज, श आर्ज्जवे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(तुदां-परं-अकं-सेट् ।) ह्रस्वादिः । ओष्ठ्यबकारोपधः ।तेन र्व्यनच्तयीति दीर्घो न स्यात् । स्यादौ नवद्रइति उब्जिजिषति । ऊर्णौर्ज्जोर्दीर्घपाठसामर्थ्यात्स्वरादेर्न दीर्घ इति केचित् । दन्त्यवकारत्वान्नउब्जतीत्यत्र दीर्घ इत्यप्येके । श उब्जती उब्जन्ती ।आर्ज्जवमवक्रीभावः । उब्जति साधुरवक्रः स्यादि-त्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
(यथा, ऋग्वेदे । ६ । ५२ । १ ॥
“उब्जन्तु तं सुभ्वः पर्व्वतासो निहियतामतियाजस्य यष्ट” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
उब्ज आर्जवे तुदा०
पर०
 अक० सेट् । उब्जति औब्जीत् ।णिचि उब्जयति ते औब्जिजत् त । “इन्द्राग्नीरक्ष उब्ज-तम्” ऋ० १, २१, ५ । “उब्जन्तु तं सुभ्वः पर्व्वतासः”६, ५ २, १ । घञ् नि० वस्य दः समुद्गः अभ्युद्गः । नि + उब्ज(उलटान) उत्तानस्यावतानकरणे न्युब्जति उत्तानंवस्तु अवतानं करोतीत्यर्थः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
उब्जँ उब्ज आर्जवे
- (अर्थविवरणम्) आर्जवं स्पष्टता
उब्जति उब्जिजिषति, नन्द्राः संयोगादयः (613) इत्यत्र वक्तव्याद् बो न द्विरुच्यते समुद्गादिसिद्धत्वाद् बोपधोऽयम्, उपध्मानीयोपधत्वे जश्त्वस्यासिद्धत्वं स्यात् भुजन्युब्जौ पाण्युपतापयोः (7361) उब्जेर्बले बलोपश्च (उ0 4192)इत्यसुन्-ओजस् 24
धातुवृत्तिः
Sanskrit
उब्जँ उब्ज (अर्थः) आर्जवे
अयमुपध्मानीयोपध इति केचित् तथा च "हयवरट् '' इत्यत्र वार्तिकम् [अयोगवाहानामट्सु णत्वं शर्षु जश्भावषत्वे] इति अत्र भाष्यं-"शर्षु चोपदेशः कर्तव्यः किं प्रयोजनं, जश्भावषत्वे उब्जिरयमुपध्मानीयोपधः पठ्यते, तस्य जश्त्वे कृते ( उब्जिता उब्जित्वा उब्जितुमुब्जितव्यम् ) इत्येतद्रूपं यथा स्यादिति शर्षु जश्भाव इत्यस्यायभिप्रायः शर्षु उपदेशात् झल्त्वाज्जश्त्वमिति पुनश्च भाष्यम् यद्युपध्मानीयोपधः पठ्यते उब्जिजिषतीत्युपध्मानीयादेरेव द्विर्वचनं प्राप्नोतीति जश्त्वस्यासिद्धत्वादुपध्मानीयादेर्द्विर्वचने जश्त्वेनोपध्मानीयस्य बत्वे उबिब्जिषतीति स्यादिति भावः तथा कैयटे द्विर्वचने पूर्वत्र जश्त्वमसिद्धमथापि [पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने] इति सिद्धं, सर्वथोबिब्जिषतीति प्राप्नोति किं च अभ्युद्गः समुद्ग इति च न सिध्यतः यद्यपि गमेर्व्युपसर्गाड्डेऽपि सिद्धस्तथापि अस्माद्धञि कृते उपध्मानीयस्य च जश्त्वे (अभ्युब्जः समुब्जः ) इत्यपि स्याताम्, तदर्थम् [उपध्मानीयस्य च] इति वार्तिकेन कवर्गे परत उपध्मानीयस्य सकारो विधेयः स्यात्, तस्मिन् हि जश्त्वेन दत्वं भविष्यति तस्मादयं दोपधः पठितव्यः उक्तं च भाष्ये यद्ययं दोपधः का रूपसिद्धिः, उब्जित्वा उब्जितुमुब्जितव्यमिति असिद्धे भ उब्जेः इदमस्ति "स्तोः श्चुना श्चुः'' इति, ततो वक्ष्यामि भ उब्जेः उब्जे श्चुना सन्निपाते भो भवतीति, ततश्च "नन्द्राः'' इति निषेधे भत्वस्यासिद्धत्वाद्दकारवर्जस्य द्विर्वचने पश्चाद्बत्वे उब्जिजिषतीतीष्टसिद्धिः न चास्ति [पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचन] इति "नन्द्रा'' इत्यस्य द्विर्वचननिषेधरूपत्वात् न चास्त्यभ्युद्गः समुद्गे इत्यत्र भत्वस्य प्रसङ्गः तस्य कुत्वे पूर्वत्रासिद्धत्वात् कृते चास्मिन् चवर्गयोगाभावात् अपरे तु बकारोपधं पठन्ति "नन्द्राः'' इत्यत्र बकारस्यापि प्रतिषेधमुपसञ्चक्षते तेषामभ्युद्ग इत्यादौ दत्वमपि वक्तव्यम् ( उब्जति उब्जांचकार उब्जिता उब्जिष्यति उब्जतु औब्जत् उब्जेत् ) आशिषि ( उब्ज्यात् औब्जीत् उब्जयति मा भवानुब्जिजत् न्युब्जिता शेरतेऽस्मिन्निति (न्युब्जो) रोगविशेषः ) "भुजन्युब्जौ पाण्युपतापयोः'' इति घञि कुत्वाभावो निपात्यते ( ओजः ) "उब्जेर्बलोपश्च'' इत्यसुनि बलोपो गुणश्च निपात्यते (ओजायते) "कर्त्तुः क्यङ् सलोपश्च'' इति क्यङ्सलोपौ अत्रानुवृत्तस्य वाग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषात्वान्नित्योऽत्र सलोपः ( ओजसा कृतम् ) "ओजस्सहोम्भस्तमसः तृतीयाया'' इत्यलुक् 23
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“उब्ज आर्जवे”@} 2 उब्जकः-जिका, उब्जकः-जिका, 3 उब्जिजिषकः-जिषिका
उब्जिता-त्री, उब्जयिता-त्री, उब्जिजिषिता-त्री
उब्जन्-उब्जती-न्ती, उब्जयन्-न्ती, उब्जिजिषन्-न्ती
4 उब्जिष्यन्-न्ती-ती, उब्जयिष्यन्-न्ती-ती, उब्जिजिषिष्यन्-न्ती-ती
-- उब्जयमानः, उब्जयिष्यमाणः
उद्-उत्-उब्जौ-उब्जः
-- -- उब्जितम्-तः-तवान्, उब्जितः-तं, उब्जिजिषितः-तवान्
उब्जः, उब्जः, उब्जिजिषुः, उब्जिजयिषुः
उब्जितव्यम्, उब्जयितव्यम्, उब्जिजिषितव्यम्
उब्जनीयम्, उब्जनीयम्, उब्जिजिषणीयम्
उब्ज्यम्, उब्ज्यम्, उब्जिजिष्यम्
ईषदुब्जः, दुरुब्जः, सूब्जः
-- -- उब्ज्यमानः, उब्ज्यमानः, उब्जिजिष्यमाणः
उब्जः, समुद्गः, 5 न्युब्जः, 6 उब्जिजिषः
उब्जितुम्, उब्जयितुम्, उब्जिजिषितुम्
उब्जा, उब्जना, उब्जिजिषा
7 उब्जनम्, उब्जनम्, उब्जिजिषणम्
उब्जित्वा, उब्जयित्वा, उब्जिजिषित्वा
समुब्ज्य, समुब्ज्य, समुब्जिजिष्य
उब्जम् २, उब्जित्वा २, उब्जम् २, उब्जयित्वा २, उब्जिजिषम् २, उब्जिजिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०५)
02
=>
 (६-तुदादिः-१३०३-अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[३। ‘हयवरट्’ (माहेश्वरसूत्रम्-५) सूत्रस्थवार्तिकात् अस्योपध्मानीयोपधत्वं लभ्यते। तदा उपध्मानीयस्य शर्षु पाठात् झल्त्वेन ‘झलां जश्’ (८-४-५३) इति जश्त्वेन बकारे यद्यपि--उब्जिता-उब्जितव्यम्-इत्यादिरूपाणि भवन्ति। तथापि उब्जिजिषकः-षिका इत्यादिरूपाणामसिद्ध्या दोपधपाठः भाष्यकृता आदृतः। “न न्द्रा” (६-१-३) इति दकारस्य द्वित्वनिषेधः। असिद्धे ‘स्तोः श्चुना’ (८-४-४०) इत्यनन्तरं “भ उब्जेः” (वा। ८-४-४०) इति दकारस्य भकारः।]]
04
=>
 [पृष्ठम्०१०३+ २६]
05
=>
 [[१। ‘भुजन्युब्जौ पाण्युपतापयोः’ (७-३-६१) इति निपातनात् घञि कुत्वाभावः। अन्यत्र समुद्गः। ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वं भवति।]]
06
=>
 (रोगः)
07
=>
 [[आ। ‘नित्यं भूपतिमुब्जनोज्झितमनाः यत्रास्त खल्या सुखम्।।’ धा। का। २-७३।]]