उपसर्जन (upasarjana)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 उपसर्जन n.
  (-नं)
	 1. A representative,  a substitute,  any person or thing
subordinate or subsidiary.
	 2. Portent,  eclipse.
	 3. Approaching.
E.
  उप inferior,  सृज् to go,  ल्युट् aff.
   In the first sense,  though used
as an attributive,  it is always neuter.

Capeller Eng

English

 उपसर्जन n.
  pouring on
 inauspicious phenomenon,  esp.
   
an eclipse
 a secondary word (g. ) or person (j. ).

Yates

English

 उप-सर्जन (नं) 1.
n.
  A substitute
 a
portent
 approaching.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

उपसर्जन 	-	  upasarjana 	-	 n.
  	-	  any word which by composition or derivation loses its original independence while it also determines the sense of another word
सामस्त 	-	  sAmasta 	-	 n.
  	-	  science or theory of word-composition
समास 	-	  samAsa 	-	 m.
  	-	  composition of words
तण्डक 	-	  taNDaka 	-	 m.
 n.
  	-	  composition abounding in compound words
कुलक 	-	  kulaka 	-	 n.
  	-	  kind of prose composition with few compound words

 
   उपसर्जन  upasarjana  n.
   substitute  
   उपसर्जन  upasarjana  n.
   infusion   
   उपसर्जन  upasarjana  n.
   representation  
   उपसर्जन  upasarjana  n.
   inauspicious phenomenon   
   उपसर्जन  upasarjana  n.
   subordinate  
   उपसर्जन  upasarjana  n.
   eclipse   
   उपसर्जन  upasarjana  n.
   secondary  
   उपसर्जन  upasarjana  n.
   anything or any person subordinate to another   
   उपसर्जन  upasarjana  n.
   any word which by composition or derivation loses its original independence while it also determines the sense of another word  
   उपसर्जन  upasarjana  n.
   act of pouring upon     
            

Wilson

English

 उपसर्जन
n.
  (-नं)
1 A representative,  a substitute,  any person or thing subordinate or
subsidiary.
2 Portent,  eclipse.
3 Approaching.
E.
  उप inferior,  सृज to go,  ल्युट् affix. In the first. sense, 
though used as an attributive,  it is always neuter.

Apte

English

उपसर्जनम् [upasarjanam],  1 Pouring on. 

A misfortune,  calamity (as an eclipse),  portent
 ज्योतिषां चोपसर्जने (अनध्यायान्) Ms.*
  4.15.

Leaving.

Eclipsing. 

Any person or thing subordinate to another,  a substitute.

(In gram.
  ) A word which either by composition or derivation loses its original independent character,  while it also determines the sense of another word (opp.  प्रधान)
e. g.  in पाणिनीयः a pupil of पाणिनि,  पाणिनि becomes उपसर्जन
 or in राजपुरुषः,  राजन् is उपसर्जन,  having lost its independent character
 P.
 I.2.43, 48, 57
 II.2.3
 IV.*  1.14, 54
 VI.3.82
 आचार्योपसर्जनश्चान्तेवासी.

A kind of war-manoeuvre
 तथा प्राग्भवनं चापसरणं तूपसर्जनम् Śuka. 4.115.

Apte 1890

English

 उपसर्जनं 1 Pouring on. 
2 A misfortune,  calamity (as an eclipse),  portent
 Ms. 4. 105. 
3 Leaving. 
4 Eclipsing. 
5 Any person or thing subordinate to another,  a substitute. 
6 (In gram.) A word which either by composition or derivation loses its original independent character,  while it also determines the sense of another word (opp. प्रधान)
 e. g. in पाणिनीयः a pupil of पाणिनि,  पाणिनि becomes उपसर्जन
 or in राजपुरुषः,  राजन् is उपसर्जन,  having lost its independent character
 P. I. 2. 43,  48,  57
 II. 2. 30
 IV. 1. 14,  54
 VI. 3. 82
 आचार्योपसर्जनश्चांतेवासी. 

Monier Williams Cologne

English

 उप-सर्जन n.
  (ifc.  mf(आ)n. ) the act of pouring upon,  KātyŚr.
  

 infusion,  Car.
 

 an inauspicious phenomenon,  eclipse,  Mn.
   iv,  105

 anything or any person subordinate to another,  Mn.
  

 a substitute,  representation,  Nyāyam.
   &c.
  

 (in Gr.
 ) ‘subordinate,  secondary’ (opposed to प्रधान),  any word which by composition or derivation loses its original independence while it also determines the sense of another word (e.g. the word राजन् in राजपुरुष,  ‘a king's servant or minister’,  and the word अपिशलि in आपिशल,  Pāṇ.
  i,  2,  43,  &c.
  
 vi,  2,  36
 in a Bahu-vrīhi compound both members are उपसर्जन
 in other compounds generally the first member,  Pāṇ.
  ii,  2,  30
 for exceptions See Pāṇ.
  ii,  2,  31)

Monier Williams 1872

English

 उप-सर्जन,  अम्,  n. pouring on
 misfortune, 
inauspicious phenomenon,  portent,  eclipse
 passing
by,  leaving,  eclipsing
 any person or thing subordi-
nate or subsidiary to another,  a substitute,  a repre-
sentative
 (in gram.) a word which by composition
or derivation loses its original independance,  while
it also determines the sense of another word
 for
instance,  in the derivative औपिशल,  a pupil of Api-
śali,  अपिशलि has become the उपसर्जन
 so also in
the compound राज-पुरुष (fr. राजन् and पुरुष)
the first loses its independant character when com-
pounded and is therefore the उपसर्जन
 (ई),  f.
an infusion.

Benfey

English

 उपसर्जन उपसर्जन,  i. e. उप-सृज्
+ अन,  n.
 
 1. Obscuration,  Man.  4,  105.
 2. A representative,  Man.  9,  121.

Apte Hindi

Hindi

उपसर्जनम्
नपुं*
   - उप+सृज्+ल्युट्
उड़ेलना

उपसर्जनम्
नपुं*
   - उप+सृज्+ल्युट्
"मुसीबत,  संकट,  अपशकुन"

उपसर्जनम्
नपुं*
   - उप+सृज्+ल्युट्
छोड़ना

उपसर्जनम्
नपुं*
   - उप+सृज्+ल्युट्
ग्रहण लगना

उपसर्जनम्
नपुं*
   - उप+सृज्+ल्युट्
"अधीनस्थ व्यक्ति या वस्तु,  प्रतिनिधि"

उपसर्जनम्
नपुं*
   - उप+सृज्+ल्युट्
वह शब्द जिसका अपना मूल स्वतंत्र स्वरूप व्युत्पत्ति के कारण या रचना में प्रयुक्त होने के कारण नष्ट हो गया हो और जब कि वह दूसरे शब्द के अर्थ का भी निर्धारण करे

Shabdartha Kaustubha

Kannada

उपसर्जन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಪ್ರಧಾನ /ಗೌಣ
निष्पत्तिः - > उप + सृज (विसर्गे) - "ल्युट्" (३-३-११३)
प्रयोगाः - > "उपसर्जनं प्रधानस्य धर्मतो नोपपद्यते"
उल्लेखाः - > मनु० ९-१२१
विस्तारः - > "अप्राग्र्यं द्वयहीने द्वे अप्रधानोपसर्जने"- अम० ।
उपसर्जन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉತ್ಪಾತ /ಶುಭಾಶುಭಸೂಚಕವಾದ ಚಿಹ್ನೆ
प्रयोगाः - > "निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने"
उल्लेखाः - > मनु० ४-१०५
उपसर्जन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಗುಣೀಭೂತವಾದ ಪದ /ವಿಶೇಷಣ ಪದ

उपसर्जन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮಾಸವಿಧಾಯಕ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಥಮಾ ವಿಭಕ್ತ್ಯಂತ ಪದದಿಂದ ಬೋಧಿಸಲ್ಪಡುವ ಅರ್ಥ
प्रयोगाः - > "प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्"
उल्लेखाः - > पा० सू० १-२-४३
उपसर्जन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಿಯತವಿಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಶಬ್ದ

L R Vaidya

English

 upasarjana {% n. %} 1. Pouring on
misfortune,  calamity
a portent
any person or thing subordinate to another
a word which by composition or derivation loses its original independence while it also determines the sense of another word (in gram.).

Abhyankara Grammar

English

उपसर्जन  (1) adjective,  subordinate member which does not get the treatment of the principal mem- ber,  e. g. गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य P.I.2.48,  ' अनुपसर्जनात् P.IV.1.14 संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः S.K. on P.I.1.29,  also P.I.1.27 Vārt.2
(2) a word referred to by the word which is put in the nominative case in rules of Pāṇini prescribing compounds,  e. g. कष्ट (in the compound क्रष्टश्रितः) which is referred to by the word द्वितीया in the rule द्वितीया श्रितातीतo P.II.1.24 which prescribes the Acc. Tat- puruṣa compound. These words are given the first place in a com- pound
 cf. प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् P.I.2.43,  उपसर्जनं पूर्वम् P.II.2.30
 (3) a word which has one and the same case when a compound in the different cases is shown as dissolv- ed,  e. g. the word कौशाम्बी in the compound निष्कौशाम्बिः which keeps its ablative case when the com- pounds निष्कौशाम्बिम् ,  निष्कौशाम्बिना,  निष्कौशाम्बये etc. are dissolved
 cf. एकविभक्ति चापूर्वनिपाते P.I.2.44.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 उपसर्जन 2. उपस꣡र्जनी [so betont!].

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
गुणोपसर्जनोपाग्र्याण्यप्रधानेऽधमं पुनः ॥ १४४१ ॥
निकृष्टमणकं गर्ह्यमवद्यं काण्डकुत्सिते ।
अपकृष्टं प्रतिकृष्टं याप्यं रेफोऽवमं ब्रुवम् ॥ १४४२ ॥
खेटं पापमपशदं कुपूयं चेलमर्व च ।
-wordlist-
 
गुण (पुं),  उपसर्जन (क्ली),  उपाग्र्य (क्ली),  अप्रधान (क्ली),  अधम (वा),  निकृष्ट (वा),  अणक (वा),  गर्ह्य (वा),  अवद्य (वा),  काण्ड (वा),  कुत्सित (वा),  अपकृष्ट (वा),  प्रतिकृष्ट (वा),  याप्य (वा),  रेफ (पुं),  अवम (वा),  ब्रुव (वा),  खेट (वा),  पाप (वा),  अपशद (वा),  कुपूय (वा),  चेल (वा),  अर्वन् (वा)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

उपाग्र
उपाग्र,  उपसर्जन
प्रत्यग्रमुक्तं सद्यस्कमुपाग्रमुपसर्जनम् ।
verse 4.1.1.763
page 0087

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 उपसर्ज्जनं,  क्ली,
   (उप + सृज् + ल्युट् ।) प्रधानभिन्नम् ।तत्पर्य्यायः । अप्रधानम् २ अप्राग्र्यम् ३ । इत्यमरः ॥
(यथा,  मनुः ९ । २११ ।“उपसर्ज्जनं प्रधानस्य धर्म्मतो नोपपद्यते” ॥
(विशेषणम् । त्यागः । उपद्रवः । यथा अनध्याय-प्रकरणे मनुः,  --“निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषामुपसर्ज्जने” ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 उपसर्ज्जन त्रि०
  उप + सृज--ल्युट् । १ दैवाद्युपद्रवे “निर्घातेमूमिचलने ज्योतिषामुपसर्ज्जने” मनुः । २ अप्रधाने गौणे-विशेषणे “वोपसर्ज्जनस्य” “गोस्त्रियीरुसर्ज्जनस्य” पा० ।“उपसर्ज्जनं प्रधानस्य धर्मतो नोपपद्यते” मनुः “उप-सर्ज्जनमप्रधानम्” कुल्लू० । “अनुपसर्ज्जनात्” “आचा-र्य्योपसर्ज्जनश्चान्तेवासी” पा० उपसृजत्यनेन करणे ल्युट् ।३ संमार्गसाधने त्रि०
  स्त्रियां ङीप् । “अथैक उपसर्ज्जनी-भिरेभिः” शत० १,  २,  २,  २,  “पिष्टसमार्जनार्थासु अप्सुपिष्टसम्मार्ज्जनार्थञ्चोपसर्ग साधनानि उपसर्जन्यः” भा०“प्रथमानिर्द्दिष्टमुपसर्ज्जनम्” पा० उक्ते । समासविधायकशा-स्त्रे ४ प्रथमान्तपदनिर्द्दिष्टे । “एकविभक्ति चापूर्वणिनिपाते”विग्रहवाक्ये यन्नियतविभक्तिकं तदुपसर्जनसंज्ञम् इत्यर्थकपाणिनिसूत्रोक्ते ५ शब्दभेदे च “उपसर्ज्जनं पूर्व्वम्” पा०समासे उपसर्ज्जनस्य पूर्व्वप्रयोगः यथा “द्वितीया श्रिते-त्यादि” पा० सूत्रे द्वितीयेति प्रथमान्तम् पदं तदेव प्राक्-प्रयोज्यम् यथा कष्टं श्रित इत्यादि वाक्ये कष्टश्रित इत्यादि

Capeller

German

 उपसर्जन n.
  Zuguss
 Nebenperson
 Neben-
oder Bestimmungsort (g.).

Burnouf

French

 उपसर्जन उपसर्जन n.
  attribut secondaire.

Stchoupak

French

 उप-सर्जन-
 nt. éclipse : chose secondaire ou accessoire 
 mot
déterminant 
 -ई-कृ- considérer comme accessoire.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.