धातुः: यम्
मूलधातुः: यम
धात्वर्थः: परिवेषणे
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: यमयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः: 
टिप्पनी: यम, क मि परिवेषणे । तदभावे । इति कवि-कल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) क मि, यमयति यामयति । परिवेषणं अन्नादेर-र्पणम् । वेष्टनमित्येके ।


धातुः: यम्
मूलधातुः: यम
धात्वर्थः: उपरमे
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: यच्छति
अनुबन्धादिविशेषः: 
टिप्पनी: यम, औ उ विरतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-अक०-अनिट् । क्त्वावेट् ।) औ, यन्ता । उ, यमित्वा यन्त्वा । विरतिर्निवृत्तिः । यच्छति पापात् साधुः । इति दुर्गादासः ॥


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

यमँ यम  (अर्थः)  च, परिवेषणे
चकारेण मिदित्यपेक्ष्यत इति मैत्रेयादयः (अर्थविवरणम्) इह परिवेषणं परिवेष्टनं, न  तु भोजना, नापि वेष्टना
तत्र हि घटादित्वात्सिद्धम् न च वेष्टनेऽपि घटादित्वेन मित्त्वसिद्धिः हेतुमद्ण्यन्तस्य तद्विधानात् तस्य च वेष्टना ऽर्थो न तु वेष्टनमिति (यमयति चन्द्रम्) परिवेष्टतइत्यर्थः अन्यत्र नियामयति क्वचिद्यमो ऽपरिवेषण इति पठ्यते तदनार्षम् चकारेण मिदित्यपेक्ष्यतइति मैत्रेयादिविरोधात् र्कि च घटादौ यमो ऽपरिवेषण इति परिवेषणादन्यत्र मित्त्वं निषिध्यते, अनेन तु तत्र च विधीयतइति विधिनिषेधयोर्विषयविभागो न प्रकल्पेत येषां तु दर्शनं घटादावपरिषणे मित्त्वं विधीयतइति तेषान्तु तत्रैवानेनापि मित्वं वधीयत इति वैय्यर्थ्यमेव प्रसज्येत इदं च घटादावपरिवेषणे मित्त्वविधानदर्शनं च तत्रैव दूषितम् 91

यमँ यम (अर्थः)  उपरमे
अत्र मैत्रेयः-उदित्त्वमस्य केचिदिच्छन्तीति यच्छति "इषुगमियमाम्'' इति छः शिति ( ययामः येमतुः ययन्थ येमिथ यन्ता यंस्यति यच्छतु अयच्छत् यच्छेत् आशिषि यम्यात् असंसीत् ) "यमरम'' इति सगिटौ ( यियंसति यंयम्यते यंयन्ति यंयन्तः यमयति अयीयमत् ) भोजयतीत्यर्थः अमन्तत्वात् मित्त्वम् अस्य च"यमोपरिवेषणे'' इति परिवेषणादन्यत्र मित्त्वनिषेधात् आयामयते आयामयतीति भवति "न पादम्या'' इत्यत्रायामग्रहणेन "अणावकर्मकात्'' इति कर्त्रभिप्रायप्राप्तस्य परस्मैपदस्य निषेध इति यथायोगमत्रात्मनेपदपरस्मैपदे भवतः (आयच्छते) दीर्घो भवति, व्याप्रियतइति वार्थः आयच्छते स्वरूपाणि द्राघयति व्यापारयति वेत्यर्थः "आङो यमहनः''इति अकर्मकात् [स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक्तव्यम्] इति अकर्मकात्स्वाङ्गकर्मकाच्चाङपूर्वादस्मात्तङ् इह स्वमङ्गं स्वाङ्गं न तु अद्रवन्मूर्त्तिमदित्यादिना लक्षितं पारिभाषिकमिति देवदत्तस्य पाणिमायच्छतीत्यत्र न भवति उपयच्छते कन्यां, परिणयतीत्यर्थः  ( सूत्रम्) उपाद्यमः स्वकरणे (इति सूत्रम्) इति तङ् अत्र भाष्यम्, इह कस्मान्नभवति स्वं शटकं तमुपयच्छति, अयं यदा स्वं करोति तदा भवितव्यमेव अत्र वृत्तिकारशिवस्वामिभ्यामिदं भाष्योक्तमस्वस्य स्वत्वेन करणं प्रसिद्धिवशात्पाणिग्रहणविषयउपसंहृतम्( 1 ) ( 1 ) संस्कृतमिति पाठः कैयटे तु निष्पादनलक्षणोऽत्र करोत्यर्थो गृह्यते इति, सामान्येनापि वार्त्तिककारेण पाणिग्रहणविशिष्टं स्वकरणं शिवस्वामिजयादित्यावूचतुः प्रसिद्धत्वादुपायंस्त नतीरित्यादिप्रयोगस्तु साधर्म्यात् भाष्यकारस्तु स्वकरणमात्रे विशिष्टे स्थित इत्युक्तं, भट्टिकाव्ये च शास्त्रण्युपायंस्त जित्वराणीरति सामान्येन प्रयुज्यते संयच्छते व्रीहीन् उपयच्छते भारम् आयच्छते वस्त्रम् "समुदाङ्भ्यो यमो ग्रन्थ''इति समादिभ्यो यमेस्तङ् यदा तु कर्त्रभिप्रायत्वमुपपदेन प्रतीयते तदा "विभाषोपपदेन प्रतीयमान'' इति स्वान् व्रीहीन्संयच्छतीत्यपि इहाङो ग्रहणमस्वाङ्गकर्मकार्थम् स्वाङ्गकर्मकात् "आङो यमहनः'' इत्येव सिद्धम् अग्रन्थइति वचनात् उद्यच्छति चिकित्सां वैद्य इति अत्र परस्मैपदमेव, विचिकित्सामधिगन्तुमुद्यमं करोतीत्यर्थः यदायं यमिर्बन्धने वर्तते गन्धनं सूचनं परेण प्रछाद्यमानस्य आविष्करणं तदा "यमो गन्धने'' इत्यात्मनेपदम् परस्मैपदस्य सिचः कित्वादनुनासिकलोपः (उदायत उदायसातामित्यादि ) झलि सिज्लोपः उपयमनार्थत्वे तु "विभाषोपयमने" इति तङ् तङ्परस्य यमेः सिचः कित्त्वविकल्पनात् उपायत कन्याम्, उपायंस्त कन्यामित्युभयं भवति उपयमनमिह दारकर्म ( यम्यम् ) "गदमद'' इत्यादिना यत् उपसृष्टात्तु ण्यति विनियाम्यमिति त्वया नियम्या इति प्रयोगः नियमशब्दात् करोतीति णौ यति द्रष्टव्यः धातोर्णौ "यमोपरिवेषणे'' इति मित्त्वनिषेधात् वृद्ध्या भाव्यम् ( वायंयमः) "वाचि यमो व्रते''इति खच् "वाचंयमपुरन्दरौ च'' इति निपातनादलुक् ( संयमः संयामः ) "यमस्समुपनिविषु च'' पक्षेऽच्, तदभावे घञ् एवं समुपनिविभ्योप्युदाहार्यम् ( संयत् ) सम्पदादित्वात् "अन्येभ्योऽपि दृश्यते'' इति वा क्विपि "गमः क्वौ'' इत्यत्र [गमादीनामिति वक्तव्यम्] इति उक्तत्वात् अनुनासिकलोपे तुक् ( यच्छतीति यमः ) अच् (याम्यम् ) प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु [ यमेश्चेति वक्तव्यम् ] इति ण्यः ( यमुना ) "अर्जियमिशीङ्भ्यश्च'' इति उनन् प्रत्ययः यन्त्रम्  "गृधृजी'' इत्यादीना त्रः प्रत्ययः 964

यमँ यम च  परिवेषणे 
- चकारेण मिदित्यनुकृष्यते यमयति  यमायाञ्चकार  89

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“यम च परिवेषणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> <a href="#foot_krm03">3</a> चुरादिषु ज्ञपादिपञ्चकधातुप्रकरणे ‘यम च परिवेषणे’ <a href="#foot_krm04">4</a> इति पठ्यते। </li> <li>तस्यायमर्थः--परिवेषणे = परिवेष्टनेऽर्थे यमधातुश्चुरादिषु बोध्यः;</li> <li> तस्य च क्रमप्राप्तो मित्त्वादिस्तु भवतीति। </li> <li>परिवेषणभिन्नार्थे तु औत्स- र्गिके भ्वादिपाठे, तस्माद्धेतुमण्णिचि नियामयति, नियामकः इत्यादिकानि रूपाणि तिङन्तादिषु भवन्तीति ज्ञेयम्। </li> <li>‘यम च--’ इति दुर्गादिसम्मतः पाठः। </li> <li>चकाररहितपाठस्तु क्षीरतरङ्गिणीदृष्टः। </li> <li>‘अपरिवेषणे’ इत्यपि केषाञ्चित्पाठ इति क्षीरतरङ्गिण्यादितो ज्ञायते;</li> <li> स च पाठः पुरुषकार- माधवधातुवृत्तिप्रभृतिषु खण्डित इत्यलम्। </li> <li>परिवेषणम् = वेष्टनम्। </li> <li>भ्वादिषु पठितस्य ‘यमोऽपरिवेषणे’ इत्यस्य तु ‘परिवेषणम् = भोजनम्’ इत्यर्थ इति बोध्यम्।]] ‘यमेरुपरमे यच्छेत् यमयेत् परिवेषणे।’ <a href="#foot_krm05">5</a> इति देवः। </li> <li>यमकः-यमिका, यियमयिषकः-षिका, यमयिता-त्री, यियमयिषिता-त्री;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचहयतिवत् <a href="#foot_krm06">6</a> ज्ञेयानि। </li> <li>शतरि <a href="#foot_krm07">7</a> सुयमयन्।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१३४१)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१६२६। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[[अ]</li> <li id="foot_krm04">04 => (ग। सू। चुरादौ)</li> <li id="foot_krm05">05 => (श्लो। १४८)</li> <li id="foot_krm06">06 => (५१५)</li> <li id="foot_krm07">07 => [[आ। ‘चण्डातकं सुयमयन् चहको बभाषे।’ धा। का। ३-२५।]]</li></ul>

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

यमँ यम परिवेषणे
- यमयति  यम च इति दुर्गः, चकारः किलास्यैव मित्वमाकर्ष्टुम्, चमादीनां मा भूदिति  यम चम इति चन्द्रः पारायणे  अत एव न कम्यमिचमाम् यमोऽपरिवेषणे (1557,559) इति च विरोधान्नाध्यगीष्ट, इहापि यमोऽपरिवेषणे इत्येके पठन्ति 86

यमँ यम  उपरमे
- (अर्थविवरणम्) उपरमो निवृत्तिः 
इषुगमियमां छः (7377) यच्छति  उपाद् यमः स्वकरणे (1356) तङ्-स्वकरणं परिणयः-उपयच्छते कन्याम् आङो यमहनः (1 328) आयच्छते  समुदाङ्भ्यो यमोऽग्रन्थे (1375) संयच्छते  यमो गन्धने (1225) कित्त्वम्-उदायत  विभाषोपयमने (1216) उपायत, उपायंस्त  यमरमनमातां सुक् च (तु0 7273) अयंसीत्  यंयम्यते (द्र0 7485)  यमोऽपरिवेषणे (1559) मित् नियमयति  वाचि यमो व्रते (3240) खच्, वाचंयमपुरन्दरौ (6369)अच् (41134) यमः  नियतः  यतिः  नियतिः  न पादमि (1389) इति तङ्-आयामयते  यमः समुपनिविषु च (3363) इति वा घञ्-संयमः, संयामः, उपयमः, उपयामः, नियमः, नियामः, वियमः, वियाम  ष्ट्रन (द0 उ0 879) यन्त्रम्  उदिदिति श्रीभोजः- यत्वा, यमित्वा  955

यम - उपरमे (भ्वा० पर० सक० अनि०) यच्छति । ययाम । यच्छेत् ।

कन्नडार्थः - >ತಡೆಗಟ್ಟು /ನಿರ್ಬಂಧಿಸು /ಅಂಕೆಯಲ್ಲಿಡು

यम - उपरमे (भ्वा० पर० सक० अनि०) यच्छति । ययाम । यच्छेत् ।

कन्नडार्थः - >ನಿಲ್ಲಿಸು /ವಿರಾಮ ಹೊಂದು
प्रयोगाः - >"पापाद्यच्छति"

यम - उपरमे (भ्वा० पर० सक० अनि०) यच्छति । ययाम । यच्छेत् ।

कन्नडार्थः - >ಕಟ್ಟು /ಕಟ್ಟಿಹಾಕು /ಬಂಧಿಸು

उपरमे (uparame)

Shabdartha Kaustubha

धातुपाठः (Krishnacharya)