उपनिषद् (upaniSad)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishउपनिषद् (-षद् or -षत्)
1. A portion of the religious writings of the
Hindus
the theological part, and the Vedanta or argumentative
part of the Vedas, either detached from or comprised in the princi-
pal work.
2. Virtue, moral merit.
3. Truth as the principle of
divine being.
4. A neighbouring mansion.
5. A lonely place.
उप
and नि prefixed to षद् to go, affix क्विप्
in which abide the essential
parts of religion, &c.
Capeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English उपनिषद् upaniSad esoteric doctrine
रहस्य rahasya mystical or esoteric teaching
कौलरहस्य kaularahasya esoteric doctrine of the kaulas
उपनिषद् upaniSad mysterious or mystical meaning
उपनिषद् upaniSad sitting down at the feet of another to listen to his words
उपनिषद् upaniSad words of mystery
उपनिषद् upaniSad mystery which underlies or rests underneath the external system of things
उपनिषद् upaniSad class of philosophical writings
उपनिषद् upaniSad esoteric doctrine
उपनिषद् upaniSad secret doctrine
उपनिषद् upaniSad Upanishads
उपनिषीदति { उपनिषद् } upaniSIdati { upaniSad } verb set about
उपनिषीदति { उपनिषद् } upaniSIdati { upaniSad } verb sit down near to
उपनिषीदति { उपनिषद् } upaniSIdati { upaniSad } verb approach
उपनिषद् upaniSad mystery which underlies or rests underneath the external system of things
Wilson
Englishउपनिषद्
(-षत् or -षत्)
1 A portion of the religious writings of the Hindus
the theological part, and
the Vedānta or argumentative part of the Vedas, either detached from
or comprised in the principal work.
2 Virtue, moral merit.
3 Truth as the principle of divine being.
4 A neighbouring mansion.
5 A lonely place.
उप and नि prefixed to षद to go, affix क्विप्
in which
abide the essential parts of religion, &c.
Apte
Englishउपनिषद् [upaniṣad], [said to be from उपनि-सद् 'knowledge derived from sitting at the feet of the preceptor'
but, according to Indian authorities, it means 'to destroy ignorance by revealing the knowledge of the Supreme Spirit and cutting off the bonds of worldly existence'
यथा य इमां ब्रह्मविद्यामुपयन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसराः सन्तस्तेषां गर्भजन्मजरारोगाद्यनर्थपूगं निशातयति परं वा ब्रह्म गमयति अविद्यादि- संसारकारणं चात्यन्तमवसादयति विनाशयतीत्युपनिषद् । उपनिपूर्वस्य सदेरेवमर्थस्मरणात्
Śaṅkara]
of certain mystical writings attached to the Brāhmaṇas, the chief aim of which is to ascertain the secret meaning of the Vedas
2.4
Māl 1.7
(other etymologies also are given to explain the name: (1) उपनीय तमात्मानं ब्रह्मापास्तद्वयं यतः । निहन्त्यविद्यां तज्जं च तस्मादुपनिषद्भवेत् ॥ or (2) निहत्यानर्थमूलं स्वाविद्यां प्रत्यक्तया परम् । नयत्यपास्तसंभेदमतो वोपनिषद्भवेत् ॥ or (3) प्रवृत्तिहेतून्निःशेषास्तन्मूलोच्छेदकत्वतः । यतोवसादयेद्विद्या तस्मा- दुपनिषद्भवेत् ॥ In the मुक्तकोपनिषद् 18 Upaniṣads are mentioned, but some more have been added to this number. They are said to have been the source of the six Darśanas or systems of philosophy, particularly of the Vedānta Philosophy. The more important Upani- ṣads are: ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यतित्तिरः । ऐतरेयं च छान्दोग्यं बृहदारण्यकं तथा ॥.
(a) An esoteric or secret doctrine, mystical meaning, words of mystery
साङ्गोपाङ्गोपनिषदः सरहस्यः प्रदीयताम् 1.55.16. (b) Mystical knowledge or instruction
मन्त्रपारायण˚ 6
दिव्यामस्त्रोपनिषदमृषेर्यः कृशाश्वस्य शिष्यात् 2.2.
True knowledge regarding the Supreme Spirit.
Sacred or religious lore.
Secrecy, seclusion.
A neighbouring mansion.
A lonely place.
A religious observance.
Meditation, यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति Ch. 1.1.1.
One that takes to (like a boat)
तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति Bṛi. 2.1.2.
Apte 1890
Englishउपनिषद् f. [said to be from उपनि-सद् ‘knowledge derived from sitting at the feet of the preceptor’
but, according to Indian authorities, it means ‘to destroy ignorance by revealing the knowledge of the Supreme Spirit and cutting off the bonds of worldly existence’
यथा य इमां ब्रह्मविद्यामुपयंत्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसराः संतस्तेषां गर्भजन्मजरारोगाद्यनर्थपूगं निशातयति परं वा ब्रह्म गमयति अविद्यादिसंसारकारणं चात्यंतमवसादयति विनाशयतीत्युपनिषद् उपनिपूर्वस्य सदेरेवमर्थस्मरणात् Śaṅkara] 1 N. of certain mystical writings attached to the Brāhmaṇas, the chief aim of which is to ascertain the secret meaning of the Vedas
Bv. 2. 40
Māl. 1. 7
other etymologies also are given to explain the name:
(1) उपनीय तमात्मानं ब्रह्मापास्तद्वयं यतः । निहंत्यविद्यां तज्जं च तस्मादुपनिषद्भवेत् ॥ or (2) निहत्यानर्थमूलं स्वाविद्यां प्रत्यक्तया परं । नयत्यपास्तसंभेदमतो वोपनिषद्भवेत् ॥ or (3) प्रवृत्तिहेतून्निःशेषांस्तन्मूलोच्छेदकत्वतः । यतोवसादयेद्विद्या तस्मादुपनिषद्भवेत् ॥. In the मुक्तकोपनिषद् 108 Upaniṣads are mentioned, but some more have been added to this number. They are said to have been the source of the six Darśanas or systems of philosophy, particularly of the Vedānta philosophy. The more important Upaniṣads are:
ईशकेनकठप्रश्नमुंडमांड्क्यतित्तिरः । ऐतरेयं च छांदोग्यं बृहदारण्यकं तथा ॥.
2 (a) An esoteric or secret doctrine, mystical meaning, words of mystery. (b) Mystical knowledge or instruction
मंत्रपारायण° U. 6
Mv. 2. 2.
3 True knowledge regarding the Supreme Spirit.
4 Sacred or religious lore.
5 Secrecy, seclusion.
6 A neighbouring mansion.
7 A lonely place.
8 A religious observance.
Monier Williams Cologne
English2. उप-निष॑द् त्, (according to some) the sitting down at the feet of another to listen to his words (and hence, secret knowledge given in this manner
but according to native authorities उपनिषद् means ‘setting at rest ignorance by revealing the knowledge of the supreme spirit’)
a class of philosophical writings (more than a hundred in number, attached to the Brāhmaṇas [but See Īśopaniṣad]
their aim is the exposition of the secret meaning of the Veda, and they are regarded as the source of the Vedānta and Sāṃkhya philosophies
for the most important of the Upaniṣads See 37 seq.)
Monier Williams 1872
Englishउपनिषद् उप-निषद्, त्, f. (rt. सद् with उप
and नि, implying originally sitting down at the feet
of another in order to listen to his words, and hence
confidential information given in this manner
but
according to native authorities उप-नि-षद् means
‘to destroy ignorance by revealing the knowledge of
the supreme spirit’)
esoteric doctrine, secret doctrine,
mysterious or mystical meaning, words of mystery &c.
certain mystical writings attached to the Brāhmaṇas,
the aim of which is the ascertainment of the secret
sense of the Veda, (they are more than a hundred in
number, and are said to have been the source of
the six darśanas or systems of philosophy
perhaps
the most celebrated is the Bṛhad-āraṇyaka-upaniṣad
attached to the Śata-patha-Brāhmaṇa)
true know-
ledge
a neighbouring mansion
a lonely place
(at
the end of compounds उपनिषद् sometimes be-
comes उपनिषद।)
—उपनिषत्-कृ, to regard as
a mystical or secret doctrine.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishHindi
Hindiवेद के दार्शनिक भागों.
Apte Hindi
Hindiउपनिषद्
- उप+नि+सद्+क्विप्
ब्राह्मण ग्रन्थों के साथ संलग्न कुछ रहस्यवादी रचना जिसका मुख्य उद्देश्य वेद के गूढ अर्थ का निश्चय करना है
उपनिषद्
- उप+नि+सद्+क्विप्
एक गूढ या रहस्यमय सिद्धान्त
उपनिषद्
- उप+नि+सद्+क्विप्
रहस्यवादी ज्ञान या शिक्षा
उपनिषद्
- उप+नि+सद्+क्विप्
परमात्मा के संबंध में सत्य ज्ञान
उपनिषद्
- उप+नि+सद्+क्विप्
पवित्र एवं धार्मिक ज्ञान
उपनिषद्
- उप+नि+सद्+क्विप्
"गोपनीयता, एकान्तता"
उपनिषद्
- उप+नि+सद्+क्विप्
समीपस्थ भवन
उपनिषद्
- उपनि+षद्+ क्विप्
संकेन्द्रण
Shabdartha Kaustubha
Kannadaउपनिषद्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ /ರಹಸ್ಯವಿದ್ಯೆ /ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪಕ ವಿದ್ಯೆ
निष्पत्तिः - > उप + नि + षद्लृ (विशरणगत्यवसादनेषु) + णिच् - "क्विप्" (३-२-६१)
व्युत्पत्तिः - > उपनिषादयति नाशयति गर्भजन्मजरात्मकं संसारम्, उपगमयति प्रापयति ब्रह्म, उपनिषण्णं वा परं श्रेयोऽस्याम्
उपनिषद्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪನಿಷತ್ತಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕತ್ವ ಜ್ಞಾನ
प्रयोगाः - > "उपनिषज्जन्यं ब्रह्मात्मकत्वज्ञानम्"
उल्लेखाः - > छान्दोग्य०
उपनिषद्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವುದು
व्युत्पत्तिः - > ब्रह्मणि उपनिषण्णा
प्रयोगाः - > "उपनिषण्णत्वाद्वा उपनिषत्"
उल्लेखाः - > श्रुतप्र०
उपनिषद्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಹಸ್ಯೋಪದೇಶ
प्रयोगाः - > "उपनीय तमात्मानं ब्रह्मापास्तद्वयं यतः । निहन्त्यविद्यां तज्जं च तस्यादुपनिषद्भवेत् ॥"
उपनिषद्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋಗ /ಉಪಾಸನೆ
प्रयोगाः - > "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरम्"
उल्लेखाः - > छान्दोग्य०
उपनिषद्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶ
उपनिषद्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧರ್ಮ
विस्तारः - > "भवेदुपनिषद्धर्मे वेदान्ते विजने स्त्रियाम्" - मेदि० ।
उपनिषद्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು
उपनिषद्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ವಿಜರು ಗೋದಾನವೆಂಬ ಕೇಶಖಂಡನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಒಂದು ವ್ರತ
प्रयोगाः - > "प्रथमं स्यात् महानाम्नी द्वितीयं च महाव्रतम् । तृतीयं स्यात् उपनिषद्गोदानं च ततः परम् ॥"
उल्लेखाः - > आश्व० गृ० का०
E Bharati Sampat
Sanskrit(स्त्री) उप गर्भजन्मजरात्मकं संसारं निषादयति नाशयति उपगमयति ब्रह्म । उप्+नि+षदलृ(विशरणगत्यवसादनेषु)+णिच्+क्विप् । ‘सत्सूद्विष…जिनी..क्विप्’ ३.२.६१। १.ब्रह्मविद्या । २.ब्रह्मात्वकत्वज्ञानम् । ‘उपनिषज्जन्यं ब्रह्मात्वकत्त्वज्ञानम्’ छान्दोग्य०। ३.ब्रह्मोपनिवेशः। ‘उपनिषण्णत्त्वाद्वा उपनिषत्’ श्रुतप्र०। ४.रहस्योपदेशः। ‘ईशकेनकठप्रश्नमुण्डकमाण्डूक्यतैत्तिरीयैतरेयछान्दोग्यबृहदारण्यकाः दशोपनिषदः प्रसिद्धाः। ५.योगः, उपासना । ‘यदैव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरम्’ छान्दोग्य०। ६.निर्जनप्रदेशः। ७.धर्मः। ८.उपगमनम् । ९.गोदानपूर्वव्रतम् ।
Bopp
LatinAufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishEdgerton Buddhist Hybrid
Englishupaniṣad, f., upaniṣā, also written °śā, °sā, °sad (= Pali upanisā, in mgs. 1 and 2
on relation to Skt. upaniṣad see Schayer, RO 〔3.57〕 (1926), magic correspondence
Renou, in C. Kunhan Raja Presentation Volume, orig. connexion, from upa-ni-sad- approcher … être ou mettre en regard, confronter),
(1) cause, basis: AbhidhK 〔ii.106〕 duḥkhopaniṣac chraddhā, la foi nait de la souffrance (LaV-P.)
〔ii.245〕 hetu, pratyaya, nidāna, kāraṇa, nimitta, liṅga, upaniṣad are synonyms (Vyākhyā)
ib. Index, referring to 〔v.40〕, mokṣadharmopaniṣad ucchedaḥ
Sūtrāl. 〔xi.9〕 (base causale, Lévi)
Bbh 〔2.26〕 (ādhāra ity ucyate, ) upastambho hetur niśraya upaniṣat pūrvaṃgamo nilaya (cf. the synonym-list above, AbhidhK. Vy.) ity ucyate
Ud 〔xiii.5〕 anyā hi lābhopaniṣad anyā nirvāṇagāminī, for the cause (basis) of gain is one thing, that which leads to nirvāṇa is another (same vs in Dhp. 〔75〕, with lābhūpanisā)
see also under (3) below, and s.v. candropaniṣad
(2) likeness, comparison (so Pāṇ. 〔1.4.79〕), chiefly in a frequent cliché, found SP 〔333.7〕
〔349.3〕
Mvy 〔5087〕
RP 〔59.16〕
KP 〔159.17〕
Sukh 〔31.9〕
Vaj 〔35.10〕
〔42.7〕
Gv 〔542.3〕
AsP 〔72.4〕
〔98.11〕
Śikṣ 〔187.1〕
〔312.12, 21〕
Dbh 〔66.26〕
Bbh 〔104.9〕
〔236.22〕
usually a long formula, ending kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam (or °ṣām, etc.) api na kṣamate (or, nopaiti)
sometimes abbreviated by yāvad (e.g. Vaj 〔42.7〕
Śikṣ, all 3 times) or vistareṇa yāvad (Bbh 〔236.22〕) or without any such phrase indicating abbreviation (e.g. Bbh 〔104.9〕)
on the other hand, additional terms may be added, esp. at the end (before na …), as dhṛtipadam (q.v.) api RP, aupamyam api Vaj 〔35.10〕
AsP (both times but before upani°)
Dbh. The forms of our word, besides the regular upaniṣadam, are: upaniṣām SP 〔333.7〕 (ed., but most mss. °ṣadam
one °sām api °ṣadam api)
RP
KP
°sām AsP both times, and see SP 〔333.7〕 above
°śām Sukh
Gv
Dbh
in AsP (both times), as in one ms. of SP 〔333.7〕 (above), the item is duplicated, reading upaniśām apy upaniṣadam (〔72.4〕 °sadam) api
for the verb, na kṣamate (or pl. °nte) and nopaiti are equally common, while Sukh has the isolated na gaṇito bhavet. Tib. (on Mvy, and acc. to Bendall on Śikṣ 〔187.1〕) renders upaniṣad in this passage by rgyu, cause, but this clearly makes no sense. A sort of modulation of this cliché, with nom. sg. forms, in SP 〔299.13〕 na teṣāṃ saṃkhyā vā gaṇanā vopamā vopaniṣad vopalabhyate
also Dbh 〔66.8〕 (yeṣāṃ saṃkhyā nāsti) gaṇanā pramāṇam upaniṣad aupamyaṃ nāsti. [
(3) acc. to Wogihāra, ZDMG 〔58.454〕, and Index to Bbh s.v., where [Page138-b] Dharmarakṣa is cited as authority, the word also means step, degree (Grad, Stufe), and W. finds this mg. in Bbh 〔144.21 f.〕 This passage reads (18—23) tasyaibhir daśabhir ākāraiḥ kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlavyavasthitasya kṣipram eva kuśalasaṃgraho bhavati, sarvākārasaṃgrahaś ca: yad uta, dānopaniṣadā śīlopaniṣadā kṣāntyupaniṣadā vīryopaniṣadā dhyānopaniṣadā pañcākārayā ca prajñayā. Clearly the 10 ākāra = the 10 pāramitā (Mvy 〔913 ff.〕), the last five being ‘forms’ of prajñā. But I doubt that upaniṣad here means degree, step, or stage
rather as in 1 above, by the cause of dāna etc., on the basis of …, by means of …
(4) In Divy 〔530.21〕 for (tayā) svopanisad (uktā) read prob. svā pariṣad, her retinue, with note.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanSanskrit Tibetan
Tibetanrgyu
१) आतान २) उपनिषद् ३) कारण ४) ° चर ५) चारिका ६) चारिन् ७) ° द्वार ८) निदान ९) निबन्धन १०) निबन्धनत्व ११) निमित्त १२) पिण्ड १३) प्रवृत्ति १४) बीज १५) माया १६) विचरन्ति १७) संचरति १८) संतति १९) समुदाचार २०) हेतु २१) हेतुक २२) हेतुकी २३) हेतुत्व २४)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritवेदान्तः स्यादुपनिषदोङ्कारप्रणवौ समौ ।
वेदान्त (पुं), उपनिषद् (स्त्री), ओङ्कार (पुं), प्रणव (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritवेदान्त
वेदान्त, रहस्य, उपनिषद्
वेदान्तश्च रहस्यं च बुधैरुपनिषन्मता ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.9
page 0002
Tamil
Tamilஉபநிஷத்3 : வேத கிரந்தங்கள், ரஹசியமான அறிவு, பரமாத்மாவுடன் சம்பந்தப் பட்ட உண்மை அறிவு, தனிமை.
Mahabharata
English*Upanishad (“secret doctrine, mystery”, common name of certain literary works), mostly pl.: I, 62 (sāṅgopanishadāñ caiva Vedānāṃ), 112 (dharmopanishadaṃ), 246 (sg., i.e. the Mhbhr.), 645 (caturo Vedān sāṅgopanishadaḥ), 2473 (sāṅgopanishadān Vedān), †3629 (gṛhasthopanishat purāṇī)
II, 136 (Vedopanishadāṃ vettā, sc. Nārada)
III, 1465 (sg., i.e. the Pratismṛti), 1808 (sāṅgopanishadān Vedān), 8641 (do.), 8676 (Vedāś ca sāṅgopanishadaḥ), 13653 (sāṅgopanishado Vedān), 13767 (Vedasyopanishat satyaṃ satyasyopanishad damaḥ / damasyopanishat tyāgaḥ), 15147 (sg., yāś copanishadi kriyāḥ)
VII, 9601 (Vedāṅgāḥ sopanishadaḥ)
VIII, 4414 (Vedāḥ… sopavedopanishadaḥ)
XII, 1613 (nishatsūpanishatsu), 3520 (rājopanishadaṃ), 3833 (daṇḍopanishad), 8484 (Vedān… sāṅgopanishadaḥ), 8898 (only C., read with B. caturthaś caupanishado dharmaḥ), 9074--9075 (Vedasyopanishat satyaṃ, etc.), 9736 (caturthopanishadadharmaḥ, B. and C.), 10400 (Vedopanishadāṃ gaṇaiḥ), 11004 (Vedasyopanishat satyaṃ, etc.), 11757 (sg.), †11836 (read with B. upanishadam upākarot), 12015 (mokshaḥ…sopanishadaḥ), 12750 (sāṅgopanishadaṃ śāstraṃ), 13136 (Purāṇe sopanishade), 13551 (sahopanishadān Vedān)
XIII, 3735 (gavām upº), 3935 (Vedopanishadā), 4109 (Vedāś ca sopanishadaḥ). Cf. Mahopanishad.
पुराणम्
Englishउपनिषद् / UPANIṢAD. The four Vedas are Ṛk, Yajus, sāma and atharva. Each of these four has a brāhmaṇa (a treatise relating to prayer and sacrificial ceremony). Next come the Āraṇyakas (forest texts--writings meant for the forest-dwelling hermit) as appendices to the Brāhmaṇas. Then come the Upaniṣads as appendices to the Āraṇyakas. These four classes of literary works (the Vedas, the Brāhmaṇas, the Āraṇyakas and the Upaniṣads) constitute the Vedic literature proper. The Āraṇyakas and the Upaniṣads are inseparably connected with each other. The Upaniṣads are called Vedāntas (the end of the Vedas). The bulk of these Vedāntas belong to different periods anterior to the Later Vedic Period. The students begin the study of Upaniṣads only after having completed the study of the Mantras (Vedic hymns) and the Brāhmaṇas (the ritual).
The meaning of the word ‘Upaniṣad’ is that which is most near. Upa = near. ni = most. sad = exist. (or sit). The Upaniṣads can be called the Jñānakāṇḍa of the Vedas. They describe the nature of Brahman. The figure of the supreme Spirit (Brahman) exists in the Upaniṣads. Apparently the Upaniṣads are explanations of the mantras, but they are concerned more with the allegorical significations and the mystic meanings of the tattvas or essence, of the origin of life, the world, the soul, God etc. The Upaniṣads are the basis of the Ṣaḍ-darśanas, the six systems of philosophy. There are a large number of Upaniṣads. The most important among them are 108 in number.
Vedic Reference
EnglishUpa-niṣad in the Brāhmaṇas^1 normally denotes the ‘secret
sense’ of some word or text, sometimes the ‘secret rule’ of the
mendicant. But in the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad^2 it is already
used in the plural as the designation of a class of writings, no
doubt actually existing and similar to the Upaniṣads in the
nature of their subject-matter and its treatment. Similarly
the sections of the Taittirīya Upaniṣad end with the words
ity upaniṣad. The Aitareya Āraṇyaka^3 commences its third
part with the title ‘The Upaniṣad of the Saṃhitā, ’ and the
title occurs also in the Śāṅkhāyana Āraṇyaka.^4 The exact
primary sense of the expression is doubtful. The natural
derivation, adopted by Max Müller^5 and usual ever since,
makes the word mean firstly a session of pupils, hence secret
doctrine, and secondly the title of a work on secret doctrine.
Oldenberg, ^6 however, traces the use of the word to the earlier
sense of ‘worship’ (cf. upāsana). Deussen^7 considers the
original sense to have been ‘secret word, ’ next ‘secret text, ’
and then ‘secret import, ’ but this order of meaning is im-
probable. Hopkins^8 suggests that Upaniṣad denotes a sub-
sidiary treatise, but this sense does not account naturally for
the common use as ‘secret meaning, ’ which is far more
frequent than any other.
1) Śatapatha Brāhmaṇa, x. 3, 5, 12
4, 5, 1
5, 1, 1
xii. 2, 2, 23, etc.
Chāndogya Upaniṣad, i. 1, 10
13, 4
viii. 8, 4. 5
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,
ii. 1, 20
iv. 2, 1
v. 5, 3
Aitareya
Āraṇyaka, iii. 1, 6
2, 5
Kauṣītaki
Upaniṣad, ii. 1, etc.
2) ii. 4, 10
iv. 1, 2
5, 11.
3) iii. 1, 1.
4) vii. 2. Cf. Taittirīya Upaniṣad,
i. 3, 1.
5) Sacred Books of the East, 1, xxxiii
et seq. Cf. St. Petersburg Dictionary,
s.v.
Macdonell, Sanskrit Literature,
204.
6) Zeitschrift der Deutschen Morgen-
ländischen Gesellschaft, 50, 457
54, 70
Die Literatur des alten Indien, 72.
7) Philosophy of the Upaniṣads, 16 et seq.
8) Religions of India, 218.
वाचस्पत्यम्
Sanskritउपनिषद् स्त्री उपनिषीदति प्राप्नोति ब्रह्मात्मभावोऽनयाउप + नि--सद--क्विप् । १ ब्रह्मविद्यायां, २ तत्प्रतिपादकेवेदशिरोभागे वेदान्ते च । वृ० भा० उपनिषच्छब्दार्थ-व्युत्पत्तिर्दर्शिता यथा । “सेथं ब्रह्मविद्योपनिषच्छब्दवाच्यातत्पराणां सहेतोः संसारस्यात्यन्तावसादनम् उपनि-पूर्व्वस्य सदेस्तदर्थत्वात् तादर्थ्याद्ग्रन्थोऽप्युपनिषयुच्यते ।मुण्ड० भा० “यथा य इमां ब्रह्मविद्यामुपयन्त्यात्म-भावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसराः सन्तस्तेषां गर्भजन्मजरा-रोगाद्यनर्थपूगं निशातयति परं वा व्रह्म गमयतिअविद्यादिससारकारणञ्चात्यन्तमवसादयति विनाशयती-त्युपनिषद् उपनिपूर्व्वस्य सदेरेवमर्थस्मरणात् । “अत्र चोप-निषच्छब्दो ब्रह्मविद्यैकगोचरः । तच्छब्दावयवार्थस्य वि-द्यायामेव सम्भवात् । उपोपसर्गः सामीप्ये तत्प्रतीचिसमाप्यते । सामीप्यतारतम्यस्य विश्रान्तेः स्वात्मनीज्ञणात् ।त्रिविधस्य सदर्थस्य निशब्दोऽपि विशेषणम् । उपनीयतमात्मानं ब्रह्मापास्तद्वयं यतः । निहन्त्यविद्यां तज्जञ्चत-स्मादुपमिघद्भवेत् । निहत्यानर्थमूलं स्वाऽविद्यां प्रत्यक्तयापरम् । नयत्यपास्तसम्भेदमतोवोपनिषद्भवेत् । प्रवृत्ति-हेतून्निःशेषांस्तन्मूलोच्छेदकत्वतः । यतोऽवसादयेद्विद्या तस्मा-दुपनिषद्भवेत् । यथोक्तविद्याहेतुत्वाद्ग्रन्थोपि तदभेदतः ।भवेदुपनिषन्नामा लाङ्गलं जीवनं यथेति” तस्यानिकृष्टार्थ-आचार्य्यैर्दर्शितः । उपनिषद्भेदाश्च मुक्तकोपनिपदि दर्शितायथा । “१ ईशा २ केन ३ कठ ४ प्रश्न ५ मुण्ड ६ माण्डूक्य७ तित्तिरिः । ८ ऐतरेयञ्च ९ छान्दोग्यं १० वृहदारण्यकंतथा । ११ ब्रह्म १२ कैवल्य १३ जावाल १४ श्वेताश्वो१५ हंस १६ आरुणिः । १७ गर्भो १८नारायणो १९ हंसो२० विन्दु२ २१ र्नाद३ २२ शिरः४ २३ शिखा । २४ मै-त्रायणी २५ कौषितकी २६ वृहज्जावाल २७ तापनी ।१८ कालाग्निरुद्र २९ मैत्रेयी ३० सुवाल ३१ क्षुरि ३२मन्त्रिका । ३३ सर्वसारं ३४ निरालम्बं ३५ रहस्यं ३६वज्रसूचिकम् । ३७ तेजो ३८नादो ३९ ध्यान ४० विद्या४१, ४२ योगतत्त्वात्मबोधकम् । ४३ परिब्राट् ४४ त्रिशिखी४५ सीता ४६ चूडा ४७ निर्वाण ४८ मण्डलम् । ४९ द-क्षिणा ५० शरभं ५१ स्कान्दं ५२ महानारायणाह्वयम् ।५३ रहस्यं ५४ रामतपनं ५५ वासुदेवञ्च ५६ मुद्गलम् ।५७ शाण्डिल्यं ५८ पैङ्गलं ५९ भिक्षु ६०६१ र्महच्छारीरकंशिखा६२ । ६३ तुरीयातीत ६४ संन्यास ६५ परिव्राजा६६ऽक्षमालिका । ६७ अव्यक्तै ६८ काक्षरं ६९ पूर्णा ७०७१ सूर्याक्ष्य ७३ऽध्यात्म ७४ कुण्डिका । ७५ सावित्र्या७६ऽऽत्मा ७७ पाशुपतं ७९ परब्रह्मा ७९ऽवधूतकम् ।८० त्रिपुरातापनं ८१ देवी ८२ त्रिपुरा ८३ काठ ८४ भा-वना । ८५ हृदयं ८६ कुण्डली ८७ भस्म ८८ रुद्राक्ष८९ गण ९० दर्शनम् । ९१ तारसार ९२ महावाक्य ९३ पञ्च-ब्रह्मा ९४ ऽग्निहोत्रकम् । ९५ गोपालतापतं ९६ कृष्णं ९७ या-ज्ञवल्क्यं ९८ वराहकम् । ९९ शाट्यायनी १०० हयग्रीवं१०१ दत्तात्रेयं च १०२ गारुडम् । १०३ काल ७ १०४ जा-वालि १०५ सौभान्य १०६ रहस्य ८१०७ ॠच १०८ मुक्तिका”तासाञ्च मध्ये यासां यद्वेदगतत्वं तदपि शान्तिपाठमन्त्र-सहितं तत्रैव दर्शितं यथा ।“१ ऐतरेय २ कौषकी ३ । ४ नादविन्द्वात्मप्रबोध ५ निर्वाण ६ मु-द्गलाऽ ७ क्षमालिका ८ त्रिपुरा ९ सौभाग्यं १० वह्वृचामृग्वेदगतानां दशसङ्क्यकानामुपनिषदां “वाङ् मे मन-सीति” शान्तिः । १ईशावास्य २ दृहदारण्यक ३ जावाल४ हंस ५ परमहंस ६ सुवाल ७ मन्त्रिका ८ निरालम्ब ९ त्रि-शिखी” १० ब्राह्मणमण्डल ११ ब्राह्मणाद्वयतारक १२ पैङ्गल१३ भिक्षु १४ । १५ तुरीयातीताध्यात्म १६ तारसार १७ या-ज्ञवल्क्य १८ शाट्यायनी १९ मुक्तिकानां शुक्लयजुर्वेदगतानामेकोनविंशतिसङ्ख्यकानामुपनिषदां “पूर्ण्णमदः” इतिशान्तिः । १ कठवल्ली २ तैत्तिरीयक ३ ब्रह्म ४ कैवल्य५ श्वेताश्वतर ६ गर्भ ७ । ८ नारायणामृतविन्द्व ९ ऽमृतनाद१० कालाग्निरुद्र ११ क्षुरिका १२ सर्वसार १३ शुकरहस्य१४ तेजोविन्दु १५ ध्यानविन्दु १६ ब्रह्मविद्या १७ योगतत्त्व१८ दक्षिणामूर्त्ति १९ स्कन्द २० शारीरका २१ योगशिखै२२, २३ काक्षराक्ष्य २४ ऽवधूत २५ कठरुद्र २६ हृदय २७योगकुण्डलिनी २८ पञ्चब्रह्म २९ प्राणाग्निहोत्र ३० वराह३१ कलिसन्तरण ३२ सरस्वतीरहस्यानां कृष्णयजुर्वेदग-तानां द्वात्रिंशत्सङ्ख्यकानामुपनिषदां “सह नाववत्विति”शान्तिः । १ केन २ । ३ छान्दोग्यारुणि ४ मैत्रायणी ५ मैत्रे-यो ६ वज्रमूचिक ७ योगवूडामणि ८ वासुदेव ९ महत्१० संन्यासाऽ ११ व्यक्त १२ कुण्डिका १३ सावित्री १४ रुद्राक्ष१५ जावालदर्शन १६ जावालीनां सामवेदगतानां षोड-शसङ्ख्यकानामुपनिषदाम् “आप्यायन्त्विति” शान्तिः ।१ प्रश्न २ मुण्डक ३ माण्डूक्याऽ४ थर्वशिरोऽ५ थर्वशिखा६ वृहज्जावाल ७ नृसिंहतापनी ८ नारदपरिव्राजक ९ सीता१० शरभ ११ महानारायण १२ रामरहस्य १३ रामतापनी१४ शाण्डिल्य १५ परमहंस १६ परिव्राजकाऽऽन्नपूर्णा १७सूर्यात्म १८ पाशुपत १९ परब्रह्म २० त्रिपुरातपन २१देवी २२ भावना २३ भस्म २४ जावाल २५ गणपति २६ म-हावाक्य २७ गोपालतपन २८ कृष्ण २९ हयग्रीव ३० द-त्तात्रेय ३१ गारुडानामथर्ववेदगतानामेकत्रिंशत्संख्याका-नामुपनिषदां “भद्रं कर्णेभिरिति” शान्तिः । पूर्व्वोत्तर-वाक्ये नामभेदः नामान्तरपरतया समाधेयः । ३ योगेच । “यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्य्य-वत्तरम्” छा० उ० “उपनिषदा योगेन युक्तश्चेत्यर्थः” भा०“योगो देवतादिविषयमुपासनम्” आनन्दगि० ४ धर्मे५निर्ज्जनस्थाने मेदि० ६ समीपसदने त्रिका० ।७ द्विजातिकर्त्तव्ये चत्वारिंशत्संस्कारमध्ये वेदव्रतभेदेतच्च व्रतं गोदानाख्यकेशान्तकर्म्मणः प्राक् कर्त्तव्यं यथाहआश्वनायनगृह्यकारिका “प्रयमं स्यान्महानाम्नी द्विती-यञ्च महाव्रतम् । तृतीयं स्यादुषनिषद्गोदानं च ततः परम्ततश्च विप्रस्य जन्मतस्त्रयोदशे वर्षे महानाम्नीव्रतं, चतुर्द्दशेमहाव्रतं, षञ्चदशे उपनिषद्व्रतं, षोडशे वर्षे गोदानम्, क्षत्रस्य ऊनविंशादिवर्षचतुष्के, वैश्यस्य एकविंशादिचतुष्केयथाक्रमं महानाम्न्यादिवेदव्रताख्यकर्म्मचतुष्टयं कर्त्त-व्यम् । तत्र चूडादिनक्षत्रादिकमेव ग्राह्यम्” यथाहपी० धा० श्रीधरः । “तिथिनक्षत्रवाराश्च वर्गोदयनिरी-क्षणम् । चौलवत् सर्वमाख्यातं सगीदानव्रतेषु च” यदातु दैवादतीतकालानि महानाम्न्यादिव्रतानि स्युस्तदा समा-वर्त्तनेन सह कार्य्याणि “यद्वागामिक्रियामुख्यकालस्याप्यन्त-रालवत् । गौणकालत्वमिच्छन्तीत्याद्युक्तेः । उपनिषत्सुव्यज्यते अण् । औपनिषद वेदान्तमात्रवेद्ये परब्रह्मणि ।“तन्त्वौपनिषदं पुरुषं वेद” छा० उ० । उपनिषदं वेत्ति अण् ।वेदान्ताभिज्ञे “शुद्धबुद्धस्वभाव इत्यौपनिषदाः” कुसु० ।
Capeller
GermanBurnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.