उदुम्बर (udumbara)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishउदुम्बरः [udumbarḥ], See उडुम्बर. Threshold
विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वै- दूर्यस्तम्भपङ्क्तिभिः 9.11.32. ˚मशक कूपमण्डूक q. v.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishउदुम्बर उदुम्बर, अस्, m. (Ved. written with
द्, in later books generally with ड्), the glomerous
fig tree, Ficus Glomerata
a kind of leprosy
a thres-
hold
a eunuch
(अम्), n. the fruit of the glomerous
fig tree
copper
the weight karṣa.
—उदुम्बर-
पर्णी or उदुम्बर-दला, f., N. of the plant Croton
Polyandra.
—उदुम्बरा-वती, f., N. of a river.
Benfey
EnglishApte Hindi
Hindiउदुम्बरः
- -
गूलर का वृक्ष
उदुम्बरः
- -
घर की देहली या ड्यौढ़ी
उदुम्बरः
- -
हिजड़ा
उदुम्बरः
- -
एक प्रकार का कोढ़
Shabdartha Kaustubha
Kannadaउदुम्बर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅತ್ತಿಮರ
निष्पत्तिः - > वृञ् (वरणे) - "खच्" (३-२-४६) । मुम् (६-३-६७)
व्युत्पत्तिः - > उं शम्भुं वृणोति । उत्कृष्टमुम्बरम् ।
उदुम्बर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹಳಿ /ಹೊಸ್ತಲು
उदुम्बर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಷಂಡ /ನಪುಂಸಕ
उदुम्बर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಷ್ಠರೋಗ
उदुम्बर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾಮ್ರ
उदुम्बर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅತ್ತಿಹಣ್ಣು
विस्तारः - > "उदुम्बरतु देहल्यां वृक्षजातौ च षण्डके । उदुम्बरं स्मतं ताम्रे कुष्ठभेदेऽप्युदुम्बरः" - विश्व० ।
L R Vaidya
EnglishEdgerton Buddhist Hybrid
EnglishIndian Epigraphical Glossary
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanSanskrit Tibetan
Tibetandge ba'i snying po
१) उदुम्बर २) शुभगर्भ
u dum ba ra
उदुम्बर
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritगृहावग्रहणी देहल्युम्बरोदुम्बरोम्बुराः ॥ १००९ ॥
गृहावग्रहणी (स्त्री), देहली (स्त्री), उम्बर (पुं), उदुम्बर (पुं), उम्बुर (पुं)
ताम्रं म्लेच्छमुखं शुल्वं रक्तं द्व्यष्टमुदुम्बरम् ॥ १०३९ ॥
म्लेच्छशाबरभेदाख्यं मर्कटास्यं कनीयसम् ।
ब्रह्मवर्धनं वरिष्ठं सीसं तु सीसपत्त्रकम् ॥ १०४० ॥
नागं गण्डूपदभवं वप्रं सिन्दूरकारणम् ।
वर्ध्नं स्वर्णारियोगेष्टे यवनेष्टं सुवर्णकम् ॥ १०४१ ॥
ताम्र (क्ली), म्लेच्छमुख (क्ली), शुल्ब (क्ली), रक्त (क्ली), द्व्यष्ट (क्ली), उदुम्बर (क्ली), म्लेच्छ (क्ली), शाबर (क्ली), मर्कटास्य (क्ली), कनीयस (क्ली), ब्रह्मवर्धन (क्ली), वरिष्ठ (क्ली), सीसक (क्ली), सीसपत्रक (क्ली), नाग (क्ली), गण्डूपदभव (क्ली), वप्र (क्ली), सिन्दूरकारण (क्ली), वर्ध्र (पुंक्ली), स्वर्णारि (क्ली), योगेष्ट (क्ली), यवनेष्ट (क्ली), सुवर्णक (क्ली)
उदुम्बरो जन्तुफलो मशकी हेमदुग्धकःः ॥ ११३२ ॥
उदुम्बर (पुं), जन्तुफल (पुं), मशकिन् (पुं), हेमदुग्धक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritगैरिक
गैरिक, ताम्र, शुल्ब, उदुम्बर
उच्यते गैरिकं धातुस्ताम्रं शुल्वमुदुम्बरम् ।
verse 2.1.1.170
page 0021
वैजयन्तीकोषः
SanskritWord: उदुम्बराः
Root: उदुम्बर
Gender: पुं
Number: बहु
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Name of the country belonging to Sālva in Madhyadéśa
Shloka(s):
3|1|39|1 ► उदुम्बरास्तिलखला महाकारा युगन्धराः। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|1|39|1 ⇢ उदुम्बराः (उदुम्बर) (पुं) ⇒ Name of the country belonging to Sālva in Madhyadéśa ⇒
Related word(s):
isa_k ➡ षट् साल्वाः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ साल्वाः
Mahabharata
EnglishUdumbara = Vishṇu (1000 names).
Vedic Reference
EnglishUdumbara. — This name of the Ficus glomerata does not occur
in the Rigveda, but is often found from the Atharvaveda^1
onwards. For ritual purposes of all kinds its wood was
constantly used. The sacrificial post (yūpa)^2 and the sacrificial
ladle^3 were made of it, and amulets of Udumbara are
mentioned.^4 Its wood, like that of other kinds of figtree —
Aśvattha, Nyagrodha, and Plakṣa — was considered suitable
for employment at the sacrifice.^5 The sweetness of its fruit is
referred to in the Aitareya Brāhmaṇa, ^6 where it is put on the
same level as Madhu. It is there also spoken of as ripening
three times a year.^7 A forest of Udumbara trees is mentioned
in the Pañcaviṃśa Brāhmaṇa.^8
1) xix. 31, 1
Taittirīya Saṃhitā, ii. 1,
1, 6, etc.
Śatapatha Brāhmaṇa, iii. 2,
1, 33
vii. 4, 1, 38, etc.
2) Taittirīya Saṃhitā, ii. 1, 1, 6.
3) Ibid., v. 4, 7, 3.
4) Atharvaveda, xix. 31, 1.
5) Taittirīya Saṃhitā, iii. 4, 8, 4.
6) vii. 15.
7) v. 24.
8) xvi. 6, 4.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 59.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritउदुम्बरं, (उं शम्भुं वृणोतीति उम्बरम् । उ + वृ +संज्ञायां खच् । अरुर्द्विषदिति मुम् । उत्कृष्टमु-म्बरम् ।) ताम्रम् । इत्यमरः ॥
(ताम्रशब्देऽस्यविशेषो ज्ञेयः ॥
)
उदुम्बरः, उडम्बरवृक्षः । यज्ञडुमुर इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । क्षीरवृक्षः २ हेमदुग्धः ३ सदाफलः ४कालस्कन्धः ५ यज्ञयोग्यः ६ यज्ञीयः ७ सुप्रति-ष्ठितः ८ शीतवल्कः ९ जन्तुफलः १० पुष्पशून्यः११ पवित्रकः १२ सौम्यः १३ शीतफलः १४ । अस्यपक्वफलगुणाः । सधुरत्वम् । हिमत्वम् । कृमि-कारित्वम् । रक्तपित्ततृष्णामूर्च्छादाहनाशित्वञ्च ।अस्य सुपक्वफलगुणाः । अतिशयशीतलत्वम् । मधु-रत्वम् । पित्तश्रमशोषहारित्वञ्च । अस्यामफल-गुणाः । कषायत्वम् । अग्निदीपनत्वम् । रक्त-विकारित्वञ्च ॥
अस्य त्वग्गुणाः । शीतत्वम् ।कषायत्वम् । व्रणनाशित्वम् । गर्भिणीगर्भसंरक्षक-त्वम् । स्तनदुग्धदातृत्व ञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
(अस्य पर्य्यायगुणौ यथा ।“उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः ।उदुम्बरो हिमो रूक्षो गुरुः पित्तकफास्रजित् ॥
मधुरस्तुवरो वर्ण्यो व्रणशोधनरोपणः” ॥
इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे १ म भागे वटादिवर्गे ॥
अस्य फलगुणांश्चाह चरकः सूत्रस्थाने सप्तविंशे-ऽध्याये यथा, --“अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च ।कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च ॥
* ॥
)कुष्ठविशेषः । देहली । गोवराटेर नीचेर काठ्इति भाषा । पण्डकः । नपुंसकं । इति हेमचन्द्रः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritउ(दु)डुम्बर उं शम्भुं वृणोति ख उम्बरः उत्कृष्टःउम्बरः प्रा० स० पृषी० दस्य वा डत्वम् । (यज्ञ डुमुर)१ यज्ञाङ्गे वृक्षे २ ताम्रे च, ग्रहावग्रहण्याम् ३ देहल्याम्४ कुष्ठभेदे च । “उ(दु)डुम्बुरो यज्ञफलो यज्ञाङ्गो हेम-दुग्धकः । उदुडुम्बरोहितोरूक्षो गुरुपित्तकफास्रजित् ।मधुरस्तुवरोवर्ण्ण्योव्रणशोधनरोपणः” इति भा० व० उक्त-गुणकः । तस्य विकारः अण् । औ(दु)डुम्बर तद्विकारेपात्रादौ । स्त्रियां ङीप् । “गृहीत्वौडुम्बरं पात्रंजानुभ्यां धरणिं गतः” स्मृतिः । “औडुम्बरीं स्पृष्ट्वागायेत” श्रुतिः ।
उदुम्बर उडुम्बरवत् । (यज्ञडुमुर) १ वृक्षे । २ देहल्यां३ नपुंसके ४ कुष्ठभेदे च ५ ताम्रे । ६ अशीतिरत्तिकापरि-मिते कर्षे । उडुम्बरशब्दे उदा० । “यदुदुम्बरवर्णानांघटीषु मण्डलं महत् । शीतं न गमयेत् स्वर्गं किन्तत्क्रतुगतं नयेत्” । सौत्रमणीयागे सुरापाणदुष्टत्वबोधकम् ।“ह्रीवेरचक्रमञ्जिष्ठोदुम्बरत्वक्षु साधितम्” । कच्छुरामूल-कल्कं वा उदुम्बरफलोपमम्” सुश्रुतः । ७ साल्वजनपदा-वयवे च । “साल्वावयवेत्यादि” पा० ततोभवाद्यर्थेइञ् ।औदुम्बरि तद्भवे “साल्वावयवा उदुम्बरादयः” सि० कौ०उदुम्बर एव स्वार्थे अण् तस्मिन् ग्रामे । “औदुम्बरका-पिष्ठलगजाह्वयश्चेति मध्यमिदम्” वृ० सं० । उदुम्बरेकृमिः पात्रेसमि० स० । उदुम्बरकृमिः तन्मध्यस्थकृमौ ।उडुम्बर इव मशकः पात्रेसमिता० स । स्थूलमशके
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.